मराठी साहित्य: टोपणनावे, साहित्यिक पुरस्कार व साहित्य संमेलन

मराठी वाङ्मयाचा इतिहास अत्यंत समृद्ध आणि गौरवशाली आहे. शिक्षक पात्रता परीक्षा (Maha TET) आणि इतर स्पर्धा परीक्षांमध्ये मराठी व्याकरण आणि साहित्याशी संबंधित घटकांवर निश्चितपणे प्रश्न विचारले जातात. या घटकांमध्ये मराठी कवी व लेखकांची टोपणनावे, त्यांना मिळालेले राष्ट्रीय व राज्यस्तरीय पुरस्कार, तसेच अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनाचा इतिहास आणि त्यांचे अध्यक्ष यांवर प्रामुख्याने प्रश्न असतात. हा अभ्यासक्रम गुणांच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाचा असल्याने, आपण या सर्व उपघटकांची सविस्तर आणि सखोल माहिती घेणार आहोत.

१. मराठी कवी व लेखकांची टोपणनावे (Marathi Authors & Pen Names)

मराठी साहित्यात अनेक लेखकांनी आणि कवींनी स्वतःचे मूळ नाव न वापरता एका विशिष्ट नावाने लेखन केले, ज्याला आपण 'टोपणनाव' असे म्हणतो. परीक्षेमध्ये मूळ नाव देऊन टोपणनाव विचारले जाते किंवा टोपणनाव देऊन मूळ नाव ओळखायला सांगितले जाते. खालील तक्त्यामध्ये अत्यंत महत्त्वाचे प्राचीन व अर्वाचीन साहित्यिक, त्यांचे मूळ नाव आणि टोपणनाव यांची सविस्तर यादी दिली आहे:

क्र.	लेखकाचे/कवीचे मूळ नाव	टोपणनाव
1	विष्णू वामन शिरवाडकर	कुसुमाग्रज
2	त्र्यंबक बापूजी ठोंबरे	बालकवी
3	राम गणेश गडकरी	गोविंदाग्रज / बाळराम (नाटकासाठी)
4	प्रल्हाद केशव अत्रे	केशवकुमार
5	कृष्णाजी केशव दामले	केशवसुत (आधुनिक मराठी काव्याचे जनक)
6	गोपाळ हरी देशमुख	लोकहितवादी
7	चिंतामण त्र्यंबक खानोलकर	आरती प्रभू
8	दिनकर गंगाधर केळकर	अज्ञातवासी
9	नारायण सूर्याजी पंत ठोसर	समर्थ रामदास स्वामी
10	विनायक जनार्दन करंदीकर	विनायक
11	माणिक सीताराम पंत बंड	राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज
12	डेबुजी झिंगराजी जाणोरकर	संत गाडगे महाराज
13	नागोराव घनश्याम देशपांडे	ना. घ. देशपांडे
14	शंकर काशिनाथ गर्गे	दिवाकर (नाट्यछटाकार)
15	काशिनाथ हरी मोडक	माधवानुज
16	नारायण मुरलीधर गुप्ते	बी
17	भवानीशंकर श्रीधर पंडित	भाऊसाहेब पंडित
18	दत्तात्रय कोंडो घाटे	दत्त
19	माधव त्र्यंबक पटवर्धन	माधव ज्युलियन
20	दादोबा पांडुरंग तळखडकर	मराठी भाषेचे पाणिनी
21	मोरो विठ्ठल वाळंबे	मो. वि. वाळंबे
22	सौ. ताराबाई सदाशिव शिर्के	पाडस
23	सौ. मालतीबाई बेडेकर	विभावरी शिरूरकर
24	बाळकृष्ण भगवंत बोरकर	बा. भ. बोरकर / बाकीबाब
25	वसंत वामन बापट	वसंत बापट
26	मोरेश्वर रामचंद्र पराडकर	मोरोपंत
27	आत्माराम रावजी देशपांडे	अनिल
28	गजानन दिगंबर माडगूळकर	गदिमा (आधुनिक वाल्मिकी)
29	यशवंत दिनकर पेंढारकर	कवी यशवंत (महाराष्ट्र कवी)
30	गोपाळ नरहर नातू	मनमोहन
31	धोडो वासुदेव गद्रे	काव्यविहारी
32	शांताराम आठवले	शांताराम
33	शाहीर ग्यानबा तुकाराम पठारे	शाहीर पठारे
34	मुरलीधर नारायण गुप्ते	कवी बी
35	निवृत्ती रामनाथ राव	पी. सावळाराम
36	नागेश वासुदेव शेगावकर	कवी नागेश
37	रघुनाथ चंदावरकर	रघुनाथ पंडित
38	मुकुंदराज	आद्यकवी
39	विठ्ठल भगवंत घुले	कवी विठ्ठल
40	आनंदराव आत्माराम सांगवडेकर	कवी आनंद

२. साहित्यिक पुरस्कार (Literary Awards)

मराठी साहित्याला समृद्ध करणाऱ्या लेखकांना राष्ट्रीय आणि राज्य पातळीवर विविध पुरस्कारांनी सन्मानित केले जाते. या पुरस्कारांबद्दल आणि संबंधित साहित्यकृतींबद्दल परीक्षेत वारंवार प्रश्न विचारले जातात.

अ) ज्ञानपीठ पुरस्कार (Jnanpith Award)

ज्ञानपीठ पुरस्कार हा भारतातील साहित्यासाठीचा सर्वोच्च नागरी पुरस्कार आहे. आतापर्यंत एकूण 4 मराठी साहित्यिकांना हा बहुमान मिळाला आहे.

1. विष्णू सखाराम खांडेकर (वि. स. खांडेकर):
- वर्ष: 1974
- कादंबरी: 'ययाती' (या कादंबरीला मराठी साहित्यातील पहिला ज्ञानपीठ पुरस्कार मिळाला).
2. विष्णू वामन शिरवाडकर (कुसुमाग्रज):
- वर्ष: 1987
- विशेष: त्यांच्या एकूण साहित्यिक योगदानासाठी आणि 'नटसम्राट' सारख्या अजरामर नाटकासाठी हा पुरस्कार देण्यात आला. कुसुमाग्रज यांचा जन्मदिवस 27 फेब्रुवारी हा 'मराठी भाषा गौरव दिन' म्हणून साजरा केला जातो.
3. गोविंद विनायक करंदीकर (विंदा करंदीकर):
- वर्ष: 2003
- विशेष: त्यांच्या समग्र वाङ्मयीन योगदानासाठी हा पुरस्कार देण्यात आला. 'अष्टदर्शने' हा त्यांचा अत्यंत गाजलेला काव्यसंग्रह आहे.
4. भालचंद्र वणजी नेमाडे (भालचंद्र नेमाडे):
- वर्ष: 2014
- विशेष: त्यांच्या समग्र साहित्यिक योगदानासाठी आणि 'हिंदू: जगण्याची समृद्ध अडगळ' या महाकादंबरीसाठी त्यांना हा सर्वोच्च पुरस्कार मिळाला.

ब) साहित्य अकादमी पुरस्कार (Sahitya Akademi Awards)

केंद्रीय साहित्य अकादमीद्वारे दरवर्षी मराठीतील उत्कृष्ट साहित्यकृतीला हा पुरस्कार दिला जातो. खाली काही अत्यंत महत्त्वाचे पुरस्कार विजेते आणि त्यांच्या उत्कृष्ट साहित्यकृतींची यादी दिली आहे:

वर्ष	लेखक / साहित्यिक	साहित्यकृतीचे नाव	साहित्याचा प्रकार
1955	लक्ष्मणशास्त्री जोशी	वैदिक संस्कृतीचा विकास	वैचारिक
1956	बा. सी. मर्ढेकर	सौंदर्य आणि साहित्य	रसस्वाद
1958	चिंतामणराव कोल्हटकर	बहुरूपी	आत्मचरित्र
1959	ग. त्र्यं. माडखोलकर	दोन घडी	कादंबरी
1960	वि. स. खांडेकर	ययाती	कादंबरी
1961	डी. एन्. शिखरे	डॉ. धोंडो केशव कर्वे	चरित्र
1962	पु. य. देशपांडे	अनामिकाची चिंतनिका	तत्त्वज्ञान
1964	रं. शं. वाळंबे	कोंकणी भाषेचे व्याकरण	व्याकरण
1965	पु. ल. देशपांडे	व्यक्ती आणि वल्ली	व्यक्तीचित्रे
1967	ना. घ. देशपांडे	शीळ	काव्यसंग्रह
1968	इरावती कर्वे	युगांत	वैचारिक
1969	श्री. ज. जोशी	श्रीनिवास	कादंबरी
1970	ना. सं. इनामदार	झेप	कादंबरी
1971	दुर्गा भागवत	पैस	ललित निबंध
1973	जी. ए. कुलकर्णी	काजळमाया	कथासंग्रह
1975	रा. भा. पाटणकर	सौंदर्य मिमांसा	रसस्वाद
1976	मारुती चितमपल्ली	रानवाटा	निसर्ग लेखन
1977	अत्रे प्रल्हाद केशव	मी कसा झालो	आत्मचरित्र
1978	महादबा विठ्ठल धोंड	ज्ञानेश्वरीतील लौकिक सृष्टी	समीक्षा
1979	प्र. के. अत्रे	साष्टांग नमस्कार	नाटक
1980	मंगेज पाडगावकर	सलाम	काव्यसंग्रह
1981	लक्ष्मण माने	उपरा	आत्मचरित्र
1982	प्रभाकर पाध्ये	सौंदर्यशास्त्र	समीक्षा
1983	व्यंकटेश माडगूळकर	सत्तांतर	कादंबरी
1984	इंदिरा संत	गर्भरेशीम	काव्यसंग्रह
1985	विश्राम बेडेकर	एक झाड आणि दोन पक्षी	कादंबरी
1986	ना. धों. महानोर	पळसखेडची गाणी	लोकसाहित्य
1988	लक्ष्मण गायकवाड	उचल्या	आत्मचरित्र
1990	आनंद यादव	झोंबी	कादंबरी
1991	भालचंद्र नेमाडे	टीकास्वयंवर	समीक्षा
1993	म. ना. वांनखडे	दलित साहित्य: स्वरूप व भूमिका	समीक्षा
1995	नामदेव ढसाळ	गोलपिठा	काव्यसंग्रह
1996	गंगाधर गाडगीळ	एका मुंगीचे महाभारत	आत्मचरित्र
1998	सदानंद मोरे	तुकाराम दर्शन	समीक्षा
2000	नामदेव कांबळे	राघववेळ	कादंबरी
2001	राजन गवस	तणकट	कादंबरी
2003	त्र्यं. वि. सरदेशमुख	डांगोरा एका नगरीचा	कादंबरी
2005	अरुण कोलटकर	भिजकी वही	काव्यसंग्रह
2007	अनुराधा पाटील	कदाचित अजूनही	काव्यसंग्रह
2009	वसंत आबाजी डहाके	चित्रलिपी	काव्यसंग्रह
2011	ग्रेस (माणिक गोडघाटे)	वाऱ्याने हलते रान	ललित निबंध
2013	सतीश काळसेकर	वाचणाऱ्याची रोजनिशी	ललित निबंध
2015	अरुण खोपकर	चालत-बोलत प्रकाश	चित्रपट समीक्षा
2017	श्रीकांत देशमुख	बोलावे ते आम्ही	काव्यसंग्रह
2019	अनुराधा प्रभूदेसाई	कर्माचा सिद्धांत	वैचारिक
2020	आसावरी काकडे	आरशाचा संवाद	काव्यसंग्रह
2021	किरण गुरव	बाळूच्या अवस्थांतराची डायरी	कथासंग्रह
2022	प्रविण दशरथ बांदेकर	उजव्या सोंडेच्या बाहुल्या	कादंबरी
2023	कृष्णात खोत	रिंगाण	कादंबरी
2024	नंदा खरे	उद्या	कादंबरी

क) महाराष्ट्र राज्य वाङ्मय पुरस्कार (Maharashtra State Literary Awards)

महाराष्ट्र शासनाच्या वतीने दरवर्षी विविध उत्कृष्ट साहित्यकृतींना 'प्रौढ वाङ्मय', 'बाल वाङ्मय' अशा विविध श्रेणींमध्ये पुरस्कार दिले जातात. यामध्ये खालील पुरस्कार अत्यंत प्रतिष्ठेचे मानले जातात:

१. यशवंतराव चव्हाण जीवनगौरव पुरस्कार: साहित्यातील प्रदीर्घ योगदानासाठी दिला जातो.
२. कवी केशवसुत पुरस्कार: उत्कृष्ट काव्यसंग्रहासाठी दिला जातो.
३. हरि नारायण आपटे पुरस्कार: उत्कृष्ट कादंबरीसाठी दिला जातो.
४. राम गणेश गडकरी पुरस्कार: उत्कृष्ट नाट्यलेखनासाठी दिला जातो.

३. अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन (All India Marathi Sahitya Sammelan)

अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन ही मराठी भाषेतील लेखक, कवी आणि रसिकांची एकत्र येणारी एक अत्यंत मोठी सांस्कृतिक आणि साहित्यिक घटना आहे. स्पर्धा परीक्षांच्या दृष्टीने संमेलनाचा इतिहास, प्रमुख स्थळे आणि त्यांचे अध्यक्ष अतिशय महत्त्वाचे आहेत.

अ) ऐतिहासिक पार्श्वभूमी आणि महत्त्व:

पहिले संमेलन: न्यायमूर्ती महादेव गोविंद रानडे यांच्या पुढाकाराने 11 मे 1878 रोजी पुणे येथे पहिले मराठी ग्रंथकार संमेलन (जे पुढे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन म्हणून ओळखले गेले) भरले होते.
उद्देश: मराठी भाषेचा प्रसार करणे, लेखकांच्या समस्यांवर चर्चा करणे, आणि नवीन साहित्याला प्रोत्साहन देणे.

ब) महत्त्वाच्या ऐतिहासिक संमेलनांची यादी:

खालील तक्त्यामध्ये आतापर्यंतच्या काही अत्यंत महत्त्वाच्या ऐतिहासिक, वैशिष्ट्यपूर्ण आणि अलीकडील अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनांची संपूर्ण माहिती दिली आहे:

संमेलन क्र.	वर्ष	स्थळ (स्थान)	संमेलनाध्यक्ष
1	1878	पुणे	न्यायमूर्ती महादेव गोविंद रानडे
2	1885	पुणे	कृष्णशास्त्री राजवाडे
3	1905	सातारा	रघुनाथ पां. करंदीकर
4	1906	पुणे	बाळकृष्ण विष्णू भिडे
5	1907	पुणे	विष्णू मोरेश्वर महाजनी
6	1908	पुणे	चिंतामण विनायक वैद्य
7	1912	अकोला	काशिनथ नारायण साने
8	1915	मुंबई	श्रीपाद कृष्ण कोल्हटकर
12	1926	मुंबई	माधव श्रीहरी अणे
15	1930	मडगाव (गोवा)	वामन मल्हार जोशी
19	1934	बडोदे (गुजरात)	न. चिं. केळकर
23	1938	मुंबई	स्वातंत्र्यवीर विनायक दामोदर सावरकर
26	1941	सोलापूर	प्रल्हाद केशव अत्रे
33	1950	पंढरपूर	यशवंत दिनकर पेंढारकर (कवी यशवंत)
36	1954	दिल्ली	लक्ष्मणशास्त्री जोशी
41	1959	मिरज	विष्णू सखाराम खांडेकर
45	1964	मडगाव (गोवा)	विष्णू वामन शिरवाडकर (कुसुमाग्रज)
50	1974	इचलकरंजी	पु. ल. देशपांडे
51	1975	कराड	दुर्गा भागवत (पहिल्या महिला अध्यक्ष)
60	1987	पुणे	विश्राम बेडेकर
65	1992	कोल्हापूर	रमेश मंतरी
70	1997	अहमदनगर	ना. धों. महानोर
75	2002	सातारा	नारायण सुर्वे
80	2007	नागपूर	मारुती चितमपल्ली
85	2012	चंद्रपूर	वसंत आबाजी डहाके
90	2017	डोंबिवली	डॉ. अक्षयकुमार काळे
91	2018	बडोदे (गुजरात)	लक्ष्मीकांत देशमुख
92	2019	यवतमाळ	डॉ. अरूणा ढेरे
93	2020	उस्मानाबाद (धाराशिव)	फादर फ्रान्सिस दिब्रिटो
94	2021	नाशिक	डॉ. जयंत नारळीकर
95	2022	उदगीर (लातूर)	भारत सासणे
96	2023	वर्धा	न्यायमूर्ती नरेंद्र चपळगावकर
97	2024	अमळनेर (जळगाव)	डॉ. रवींद्र शोभणे
98	2025	दिल्ली	तारा भवाळकर

४. परीक्षेच्या दृष्टीने काही महत्त्वाचे विशेष मुद्दे (Key Highlights for TET)

पहिल्या महिला अध्यक्षा: दुर्गा भागवत यांनी 1975 च्या कराड येथील 51 व्या साहित्य संमेलनाचे अध्यक्षपद भूषवले होते. त्या संमेलनाच्या पहिल्या महिला अध्यक्षा होत्या. आतापर्यंत शांता शेळके, अरूणा ढेरे आणि तारा भवाळकर यांनीही हे पद भूषवले आहे.
महाराष्ट्राबाहेर झालेली संमेलने: मराठी भाषेचा विस्तार दर्शवण्यासाठी दिल्ली, बडोदे (गुजरात), मडगाव (गोवा), हैदराबाद, इंदूर इत्यादी ठिकाणी देखील अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलने पार पडली आहेत.
आद्यकवी मुकुंदराज: मराठी साहित्यातील पहिले कवित्व मानले जाणारे 'विवेकसिंधू' हे पुस्तक मुकुंदराज यांनी लिहिले, म्हणून त्यांना मराठीचे आद्यकवी म्हटले जाते.

परीक्षा देणाऱ्या विद्यार्थ्यांनी या सर्व नावांची, पुरस्कारांची आणि संमेलनांची वारंवार उजळणी (Revision) करावी, जेणेकरून वस्तुनिष्ठ प्रश्नांची उत्तरे चुकणार नाहीत.