काव्यशास्त्र भाग 2 - वृत्ते व छंद

मराठी साहित्यामध्ये आणि विशेषतः व्याकरणशास्त्रामध्ये पद्य रचनेचा अभ्यास करताना वृत्ते व छंद या घटकाला अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. महाराष्ट्र शिक्षक पात्रता परीक्षा म्हणजेच महा टीईटी परीक्षेच्या दृष्टिकोनातून हा घटक अत्यंत गुणकारी आणि तितकाच महत्त्वाचा मानला जातो. अनेक विद्यार्थ्यांना हा भाग काहीसा कठीण किंवा तांत्रिक वाटतो, परंतु जर यामागील मूळ नियम आणि शास्त्रीय आधार समजून घेतला, तर या घटकावरील एकही गुण चुकत नाही. या पाठामध्ये आपण अगदी प्राथमिक संकल्पनेपासून ते प्रगत अक्षरगणवृत्तांपर्यंतच्या सर्व घटकांचा सविस्तर, सोप्या भाषेत आणि पद्धतशीर अभ्यास करणार आहोत.

वृत्त संकल्पना: स्वरूप, व्याख्या आणि महत्त्व

आपण दैनंदिन जीवनात जेव्हा संवाद साधतो, तेव्हा आपली भाषा ही गद्य स्वरूपाची असते. गद्यामध्ये विचारांची मांडणी सरळ, सलग आणि नियमांच्या चौकटीत सुटी असते. परंतु, जेव्हा आपण आपल्या भावना, कल्पना किंवा अनुभव एका विशिष्ट लयीत, नादामध्ये आणि गेय स्वरूपात मांडतो, तेव्हा त्याला आपण पद्य किंवा कविता असे म्हणतो.

पद्याची ही लयबद्धता आणि नादमाधुर्य सहजासहजी निर्माण होत नाही. त्यासाठी कवीला शब्दांची आणि अक्षरांची एक विशिष्ट रचना करावी लागते. ही विशिष्ट रचना ज्या नियमांच्या आधारे केली जाते, त्यालाच व्याकरणामध्ये वृत्त असे म्हणतात. कवी आपल्या रचनेला सुंदर आणि गेय बनवण्यासाठी अक्षरांची संख्या, त्यांचा उच्चार करण्याचा काळ, आणि विश्रांतीची जागा निश्चित करतो. या सर्व प्रक्रियेला वृत्तबंध असे म्हटले जाते.

कवितेच्या एका ओळीला व्याकरणशास्त्रात चरण किंवा पाद असे म्हणतात. सामान्यतः एका पद्य रचनेत किंवा श्लोकात 4 चरण असतात. काही विशिष्ट रचनांमध्ये चरणांची संख्या कमी किंवा जास्त असू शकते. या चरणांची मोजणी कशी करायची, त्यातील अक्षरांचा क्रम कसा असावा, हे ठरवणारे शास्त्र म्हणजेच वृत्तशास्त्र होय.

अक्षरांचे प्रकार आणि लघु-गुरू क्रम

वृत्तांचा पाया हा अक्षरांच्या उच्चारावर आधारलेला असतो. आपण एखादे अक्षर किती वेळात उच्चारतो, यावरून त्याचे दोन मुख्य प्रकार पडतात. या प्रकारांना लघु आणि गुरू असे म्हणतात. पद्यातील गती आणि नाद समजण्यासाठी लघु-गुरू क्रम ओळखणे ही पहिली आणि सर्वात महत्त्वाची पायरी आहे.

1. लघु अक्षर

ज्या अक्षराचा उच्चार करण्यासाठी कमी वेळ लागतो, म्हणजेच ज्याचा उच्चार र्‍हस्व होतो, त्याला लघु अक्षर असे म्हणतात. मराठी भाषेतील सर्व र्‍हस्व स्वर आणि र्‍हस्व स्वर मिसळलेली व्यंजने ही लघु अक्षरे असतात.

र्‍हस्व स्वर: अ, इ, उ, ऋ हे मुख्य र्‍हस्व स्वर आहेत.
उदाहरणे: क, पि, मु, वृ, घ, ति यांसारखी अक्षरे लघु वर्गात मोडतात.
संकेत चिन्ह: वृत्तशास्त्रामध्ये लघु अक्षरासाठी अर्धचंद्राकृती चिन्ह वापरले जाते. या पाठामध्ये आपण लघु अक्षरासाठी $\cup$ या चिन्हाचा वापर करणार आहोत. हे चिन्ह अक्षराच्या डोक्यावर किंवा वरच्या बाजूस लिहिले जाते.

2. गुरू अक्षर

ज्या अक्षराचा उच्चार करण्यासाठी लघु अक्षराच्या तुलनेत दुप्पट वेळ लागतो, म्हणजेच ज्याचा उच्चार दीर्घ किंवा रेंगाळणारा होतो, त्याला गुरू अक्षर असे म्हणतात. मराठीतील सर्व दीर्घ स्वर, संयुक्त स्वर आणि त्यांनी युक्त असलेली व्यंजने गुरू अक्षरे असतात.

दीर्घ व संयुक्त स्वर: आ, ई, ऊ, ए, ऐ, ओ, औ हे सर्व स्वर गुरू असतात.
उदाहरणे: का, मी, तू, के, वै, जो, रौ यांसारखी अक्षरे गुरू वर्गात मोडतात.
संकेत चिन्ह: वृत्तशास्त्रामध्ये गुरू अक्षरासाठी आडवी रेघ हे चिन्ह वापरले जाते. या पाठामध्ये आपण गुरू अक्षरासाठी $-$ या चिन्हाचा वापर करणार आहोत.

लघु-गुरू क्रम ठरवण्याचे विशेष नियम

केवळ अक्षरातील मूळ स्वर र्‍हस्व आहे की दीर्घ, एवढ्यावरूनच लघु-गुरू क्रम ठरत नाही. उच्चाराच्या शास्त्रानुसार काही विशिष्ट परिस्थितींमध्ये र्‍हस्व अक्षरालाही गुरू मानावे लागते. परीक्षेमध्ये नेमके याच नियमांवर आधारित प्रश्न विचारले जातात, त्यामुळे हे नियम अत्यंत काळजीपूर्वक समजून घेणे गरजेचे आहे.

नियम 1: जोडाक्षराच्या आघाताचा नियम

हा नियम वृत्तशास्त्रातील सर्वात महत्त्वाचा नियम मानला जातो. जर एखाद्या र्‍हस्व (लघु) अक्षराच्या नंतर लगेचच एखादे जोडाक्षर येत असेल आणि त्या जोडाक्षराचा उच्चार करताना मागील र्‍हस्व अक्षरावर आघात किंवा जोर पडत असेल, तर ते मागील र्‍हस्व अक्षर लघु न राहता गुरू मानले जाते.

उदाहरणार्थ: 'भक्त' हा शब्द पाहा. यामध्ये 'भ' हे मूळचे र्‍हस्व म्हणजेच लघु अक्षर आहे आणि 'क्त' हे जोडाक्षर आहे. जेव्हा आपण 'भक्त' असा उच्चार करतो, तेव्हा 'भ' वर एक प्रकारचा दाब किंवा आघात येतो. त्यामुळे 'भ' हे अक्षर गुरू मानले जाते आणि पुढील 'क्त' हे अक्षर लघु राहते.
गणितीय किंवा तांत्रिक मांडणीनुसार: भक्त = भ ( $-$ ) क्त ( $\cup$ )
अपवाद: जर पुढील जोडाक्षराचा आघात मागील र्‍हस्व अक्षरावर पडत नसेल, तर मागील अक्षर लघुच राहते. जसे की 'प्रभा' या शब्दात 'प्र' चा आघात कशावरही पडत नाही, तसेच 'कृपा' या शब्दात 'कृ' हे लघुच राहते कारण पुढील अक्षराचा त्यावर ताण येत नाही.

नियम 2: अनुस्वारयुक्त अक्षरांचा नियम

ज्या र्‍हस्व अक्षरावर अनुस्वार दिलेला असतो आणि त्या अनुस्वाराचा उच्चार स्पष्ट व खणखणीत होतो, ते अक्षर नेहमी गुरू मानले जाते. स्पष्ट उच्चारित अनुस्वारामुळे त्या अक्षराच्या उच्चाराला लागणारा वेळ वाढतो, म्हणूनच त्याला गुरू मानणे बंधनकारक असते.

उदाहरणार्थ: 'संत' या शब्दात 'स' वर अनुस्वार आहे. जरी 'स' मध्ये 'अ' हा र्‍हस्व स्वर असला तरी अनुस्वारामुळे 'सं' चा उच्चार दीर्घ होतो.
तांत्रिक मांडणी: संत = सं ( $-$ ) त ( $\cup$ )
लक्षात ठेवा: जर अनुस्वाराचा उच्चार अत्यंत ओझरता किंवा अस्पष्ट असेल, तर तो नियम लागू होत नाही, परंतु स्पर्धा परीक्षेत सामान्यतः स्पष्ट उच्चारांचेच शब्द विचारले जातात.

नियम 3: विसर्गयुक्त अक्षरांचा नियम

ज्या अक्षराच्या पुढे विसर्गाचे चिन्ह म्हणजेच दोन ठिपके येतात, त्या विसर्गाच्या आधीचे र्‍हस्व अक्षर नेहमी गुरू मानले जाते. विसर्गाच्या उच्चारामध्ये एक प्रकारचा ह्-कार अंतर्भूत असतो, ज्यामुळे त्याच्या आधीच्या अक्षरावर उच्चाराचा भार पडतो.

उदाहरणार्थ: 'दुःख' हा शब्द घ्या. यामध्ये 'दु' ला पहिला उकार आहे, म्हणजेच ते र्‍हस्व आहे. परंतु त्याच्यापुढे विसर्ग आल्यामुळे 'दुः' चा उच्चार करताना जोर द्यावा लागतो. म्हणून 'दुः' हे गुरू मानले जाते.
तांत्रिक मांडणी: दुःख = दुः ( $-$ ) ख ( $\cup$ )

नियम 4: चरणातील शेवटच्या अक्षराचा नियम

कवितेच्या किंवा श्लोकाच्या कोणत्याही चरणातील (ओळीतील) सर्वात शेवटचे अक्षर जर मुळात र्‍हस्व (लघु) असेल, तरीही ते उच्चाराच्या सोयीसाठी आणि कवितेचा चरण पूर्ण करण्यासाठी गुरू मानले जाते. आपण जेव्हा कविता गातो किंवा म्हणतो, तेव्हा ओळीच्या शेवटी आपण थोडा वेळ थांबतो आणि त्या शेवटच्या अक्षराचा उच्चार आपोआप लांबवला जातो. याच कारणास्तव हा नियम बनवला गेला आहे.

मात्रा संकल्पना आणि मोजणी पद्धत

मात्रा हे पद्यातील अक्षरांच्या उच्चाराला लागणारा वेळ मोजण्याचे एक परिमाण किंवा एकक आहे. ज्याप्रमाणे आपण अंतर मोजण्यासाठी मीटर आणि वजन मोजण्यासाठी ग्रॅम वापरतो, त्याचप्रमाणे पद्यातील नादाची लांबी मोजण्यासाठी 'मात्रा' वापरली जाते.

मात्रा मोजण्याचे नियम खालीलप्रमाणे अत्यंत साधे आहेत:

कोणत्याही लघु अक्षराचा उच्चार करण्यास कमीत कमी वेळ लागतो, म्हणून लघु अक्षराची 1 मात्रा धरली जाते.
कोणत्याही गुरू अक्षराचा उच्चार करण्यास लघुच्या दुप्पट वेळ लागतो, म्हणून गुरू अक्षराच्या 2 मात्रा धरल्या जातात.

चला एका उदाहरणाच्या साहाय्याने मात्रा मोजण्याची पद्धत समजून घेऊया. 'भारत' हा शब्द आपण घेतला:

'भा' हे दीर्घ अक्षर आहे, म्हणून त्याच्या मात्रा = 2
'र' हे लघु अक्षर आहे, म्हणून त्याची मात्रा = 1
'त' हे लघु अक्षर आहे, म्हणून त्याची मात्रा = 1

एकूण मात्रांची बेरीज = $2 + 1 + 1 = 4$ मात्रा.

मात्रावृत्तांचा अभ्यास करताना ही मोजणी अत्यंत उपयुक्त ठरते कारण तिथे अक्षरांच्या संख्येपेक्षा मात्रांच्या एकूण बेरजेला प्राधान्य दिले जाते.

गण संकल्पना आणि पाडण्याची पद्धत

अक्षरगणवृत्तांचा अभ्यास करताना 'गण' ही संकल्पना सर्वात मध्यवर्ती भूमिका बजावते. कवितेच्या चरणातील अक्षरे मोजण्यासाठी आणि त्यांचा लघु-गुरू क्रम एका विशिष्ट संरचनेत बांधण्यासाठी 3 अक्षरांचा एक गट केला जातो. या 3 अक्षरांच्या गटालाच वृत्तशास्त्रामध्ये गण असे म्हणतात.

कवितेच्या ओळीतील अक्षरांचे तीन-तीनचे भाग पाडून त्यांचा लघु-गुरू क्रम निश्चित करणे म्हणजेच 'गण पाडणे' होय. एकूण अक्षरांची संख्या काहीही असो, तिला 3 च्या गटात विभागले जाते. जर शेवटी 1 किंवा 2 अक्षरे उरली, तर त्यांचे स्वतंत्र गट पडतात, ज्यांना गणाच्या संज्ञेत न ठेवता केवळ लघु (ल) किंवा गुरू (ग) म्हटले जाते.

वृत्तशास्त्रामध्ये एकूण 8 मुख्य गण मानले गेले आहेत. हे 8 गण आणि त्यांचे लघु-गुरू स्वरूप पाठ करणे विद्यार्थ्यांना कठीण जाते. यासाठी प्राचीन व्याकरणकारांनी एक अतिशय सुंदर आणि सोपे सूत्र तयार केले आहे. ते सूत्र खालीलप्रमाणे आहे:

सूत्र: यमाताराजभानसलगं

या एकाच सूत्रात आठही गणांची नावे आणि त्यांचे लघु-गुरू रूप दडलेले आहे. हे सूत्र कसे वापरायचे ते आपण शिकूया. ज्या गणाचे स्वरूप पाहायचे आहे, त्या अक्षरापासून सुरू करून पुढील 3 अक्षरे एकत्र घ्यावीत.

उदाहरणार्थ, आपल्याला 'य' गणाचे स्वरूप पाहायचे आहे. सूत्रातील पहिले तीन अक्षरे 'य-मा-ता' अशी आहेत. आता या तीन अक्षरांचा लघु-गुरू क्रम काढा: 'य' हे लघु ( $\cup$ ), 'मा' हे गुरू ( $-$ ) आणि 'ता' हे गुरू ( $-$ ). म्हणजेच 'य' गणाचे रूप $\cup\ -\ -$ असे होते. या पद्धतीचा वापर करून आपण आठही गणांचा विस्तृत तक्ता तयार करू शकतो.

आठ गणांचा सविस्तर तक्ता

य गण (यमाता): याचे लघु-गुरू रूप $\cup\ -\ -$ असे आहे. याला 'आद्यलघु' म्हणतात, कारण याचे पहिले अक्षर लघु आणि उरलेली दोन अक्षरे गुरू असतात.
म गण (मातारा): याचे लघु-गुरू रूप $-\ -\ -$ असे आहे. याला 'सर्वगुरू' म्हणतात, कारण यातील तिन्ही अक्षरे गुरू असतात.
त गण (ताराज): याचे लघु-गुरू रूप $-\ -\ \cup$ असे आहे. याला 'अंत्यलघु' म्हणतात, कारण याचे शेवटचे अक्षर लघु आणि पहिली दोन गुरू असतात.
र गण (राजभा): याचे लघु-गुरू रूप $-\ \cup\ -$ असे आहे. याला 'मध्यलघु' म्हणतात, कारण याचे मधले अक्षर लघु आणि कडेची दोन अक्षरे गुरू असतात.
ज गण (जभान): याचे लघु-गुरू रूप $\cup\ -\ \cup$ असे आहे. याला 'मध्यगुरू' म्हणतात, कारण याचे मधले अक्षर गुरू आणि कडेची दोन अक्षरे लघु असतात.
भ गण (भानस): याचे लघु-गुरू रूप $-\ \cup\ \cup$ असे आहे. याला 'आद्यगुरू' म्हणतात, कारण याचे पहिले अक्षर गुरू आणि उरलेली दोन अक्षरे लघु असतात.
न गण (नसल): याचे लघु-गुरू रूप $\cup\ \cup\ \cup$ असे आहे. याला 'सर्वलघु' म्हणतात, कारण यातील तिन्ही अक्षरे लघु असतात.
स गण (सलगा): याचे लघु-गुरू रूप $\cup\ \cup\ -$ असे आहे. याला 'अंत्यगुरू' म्हणतात, कारण याचे शेवटचे अक्षर गुरू आणि पहिली दोन अक्षरे लघु असतात.

सूत्रामधील शेवटचे 'ल' आणि 'गं' हे दोन शब्द अनुक्रमे सुटे लघु अक्षर आणि सुटे गुरू अक्षर दर्शवण्यासाठी वापरले जातात. कोणत्याही चरणाच्या शेवटी जर तीनचा गट पूर्ण होत नसेल तर आपण या चिन्हांचा वापर करतो.

यती निश्चिती

कवितेचे चरण किंवा श्लोकाची ओळ मोठ्याने म्हणताना आपण एका दमात संपूर्ण ओळ म्हणू शकत नाही. अर्थ समजण्यासाठी आणि लयीचा भंग न होऊ देण्यासाठी आपल्याला चरणाच्या मध्यभागी किंवा ठराविक अक्षरानंतर काही काळासाठी थांबावे लागते. या पद्य वाचनातील विश्रांतीच्या किंवा थांबण्याच्या जागेला वृत्तशास्त्रामध्ये यती असे म्हणतात.

प्रत्येक वृत्तामध्ये यतीचे स्थान अत्यंत निश्चित असते. जर कवीने किंवा वाचकाने योग्य ठिकाणी यती घेतला नाही, तर कवितेचा नाद बिघडतो आणि अनेकदा अर्थाचा अनर्थ देखील होऊ शकतो. यती हा चरणातील अक्षरांच्या संख्येवर अवलंबून असतो. उदाहरणार्थ, एखाद्या वृत्तात 8 व्या अक्षरावर यती आहे याचा अर्थ असा की, ओळ वाचताना 8 व्या अक्षरानंतर जिभेला अल्पविसावा देणे आवश्यक आहे.

प्रमुख अक्षरगणवृत्ते: लक्षणे आणि विश्लेषण

अक्षरगणवृत्त म्हणजे ज्या पद्य रचनेत प्रत्येक चरणातील अक्षरांची संख्या समान असते, तसेच त्यांचा लघु-गुरू क्रम आणि गण देखील पूर्णपणे निश्चित असतात. परीक्षेमध्ये खालील 9 अक्षरगणवृत्तांवर वारंवार प्रश्न विचारले जातात. आपण प्रत्येकाचे सविस्तर लक्षण आणि उदाहरण पाहूया.

1. भुजंगप्रयात वृत्त

अक्षरांची संख्या: या वृत्ताच्या प्रत्येक चरणात एकूण 12 अक्षरे असतात.
गणांचा क्रम: या वृत्तात 'य य य य' असे सलग चार वेळा 'य' गण येतात.
यतीचे स्थान: चरणातील 6 व्या अक्षरावर यती असतो. म्हणजेच 12 अक्षरांचे 6 आणि 6 असे दोन समान भाग पडतात.
उदाहरण:
मना सज्जना भक्तीपंथेची जावे |
तरी श्रीहरी पाविजेतो स्वभावे |
स्पष्टीकरण: वरील ओळीतील अक्षरे मोजल्यास ती 12 भरतात. जेव्हा आपण याचे 3-3 चे गट पाडतो, तेव्हा प्रत्येक गटाचे लघु-गुरू रूप $\cup\ -\ -$ असे येते, म्हणजेच ते 'य' गण दर्शवते. चारही वेळा 'य' गण आल्यामुळे हे भुजंगप्रयात वृत्त आहे.

2. मालिनी वृत्त

अक्षरांची संख्या: या वृत्ताच्या प्रत्येक चरणात एकूण 15 अक्षरे असतात.
गणांचा क्रम: याचे गण 'न न म य य' अशा क्रमाने येतात.
यतीचे स्थान: चरणातील 8 व्या अक्षरावर यती असतो.
उदाहरण:
पलिकडे बसली ती सुंदर साळुंकी |
निज कुलात जणू ती लाडकी बाळुकी |
स्पष्टीकरण: या चरणात एकूण 15 अक्षरे आहेत. पहिले दोन गण 'न' म्हणजेच सर्वलघु ( $\cup\ \cup\ \cup$ ) आहेत, तिसरा गण 'म' सर्वगुरू ( $-\ -\ -$ ) आहे आणि शेवटचे दोन गण 'य' आहेत. ही रचना मालिनी वृत्ताची खरी ओळख आहे.

3. वसंततिलका वृत्त

अक्षरांची संख्या: या वृत्ताच्या प्रत्येक चरणात एकूण 14 अक्षरे असतात.
गणांचा क्रम: याचे गण 'त भ ज ज' असे येतात आणि शेवटी दोन अक्षरे उरतात जी दोन्ही गुरू असतात, म्हणून त्यांना 'ग ग' असे लिहिले जाते. संपूर्ण क्रम 'त भ ज ज ग ग' असा होतो.
यतीचे स्थान: चरणातील 8 व्या अक्षरावर यती असतो.
उदाहरण:
माते तुजविण करमे न मला घरात |
तू जीवनी असशी माझी ग प्रकाश वात |
स्पष्टीकरण: 14 अक्षरांच्या या रचनेत सुरुवातीला 'त' गण ( $-\ -\ \cup$ ) येतो, त्यानंतर 'भ' आणि दोन 'ज' गण येतात. शेवटी दोन सुटी गुरू अक्षरे आल्यामुळे हे वसंततिलका वृत्त ठरते.

4. इंद्रवज्रा वृत्त

अक्षरांची संख्या: या वृत्ताच्या प्रत्येक चरणात एकूण 11 अक्षरे असतात.
गणांचा क्रम: याचे गण 'त त ज' असे येतात आणि शेवटी दोन गुरू अक्षरे म्हणजेच 'ग ग' येतात. म्हणजेच एकूण क्रम 'त त ज ग ग' असा असतो.
यतीचे स्थान: या वृत्तात यती सामान्यतः चरणाच्या शेवटी असतो किंवा काही रचनांमध्ये 5 व्या अक्षरावर येतो.
उदाहरण:
जो कोंडिला तो प्रगटे जळाने |
जो साचला तो वाहणार वेगे |
महत्त्वाचे वैशिष्ट्य: इंद्रवज्रा वृत्ताची सुरुवात नेहमी गुरू अक्षराने होते.

5. उपेंद्रवज्रा वृत्त

अक्षरांची संख्या: या वृत्ताच्या प्रत्येक चरणात देखील 11 अक्षरे असतात.
गणांचा क्रम: याचे गण 'ज त ज' असे येतात आणि शेवटी दोन गुरू अक्षरे म्हणजेच 'ग ग' येतात. संपूर्ण क्रम 'ज त ज ग ग' असा होतो.
यतीचे स्थान: चरणाच्या शेवटी किंवा 5 व्या अक्षरावर यती असतो.
उदाहरण:
धरूनिया हस्त कशास नेशी |
अनाथाला या जगतामधे तू |
इंद्रवज्रा व उपेंद्रवज्रा यांमधील फरक: अनेक विद्यार्थी या दोन वृत्तांमध्ये गोंधळात पडतात कारण दोघांची अक्षरे 11 आहेत. परंतु लक्षात ठेवा, इंद्रवज्राचे पहिले अक्षर नेहमी गुरू असते (त गणामुळे), तर उपेंद्रवज्राचे पहिले अक्षर नेहमी लघु असते (ज गणामुळे). हा सूक्ष्म फरक परीक्षेसाठी अत्यंत कळीचा आहे.

6. शिखरिणी वृत्त

अक्षरांची संख्या: या वृत्ताच्या प्रत्येक चरणात एकूण 17 अक्षरे असतात.
गणांचा क्रम: याचे गण 'य म न स भ' असे येतात आणि शेवटी एक लघु व एक गुरू अक्षर म्हणजेच 'ल ग' येते.
यतीचे स्थान: चरणातील 6 व्या आणि 11 व्या अक्षरावर यती असतो.
उदाहरण:
कडाडे कडाडीत वीज नभांमधे |
गमे हे वादळ शांत होणार कधी गडे |
स्पष्टीकरण: 17 अक्षरी वृत्तांमध्ये शिखरिणी ओळखण्याची सोपी पद्धत म्हणजे याचा पहिला गण 'य' असतो, म्हणजेच ओळीची सुरुवात लघु अक्षराने होते.

7. मंदाक्रांता वृत्त

अक्षरांची संख्या: या वृत्ताच्या प्रत्येक चरणात 17 अक्षरे असतात.
गणांचा क्रम: याचे गण 'म भ न त त' असे येतात आणि शेवटी दोन गुरू अक्षरे म्हणजेच 'ग ग' येतात.
यतीचे स्थान: या वृत्तात यती 4 थ्या आणि 10 व्या अक्षरावर येतो. हा प्रश्न महा टीईटी परीक्षेत बऱ्याचदा जसाच्या तसा विचारला गेला आहे.
उदाहरण:
अत्यंत हें गहिरे दुःख झाले मनाला |
कोंडूनिया ठेवू किती मी अश्रूंना डोळ्यांला |
स्पष्टीकरण: मंदाक्रांता वृत्ताची ओळ संथ आणि भारदस्त चालीची असते. याचा पहिला गण 'म' असल्याने सुरुवातीची तिन्ही अक्षरे गुरू असतात.

8. पृथ्वी वृत्त

अक्षरांची संख्या: या वृत्ताच्या प्रत्येक चरणात 17 अक्षरे असतात.
गणांचा क्रम: याचे गण 'ज स j स य' असे येतात आणि शेवटी एक लघु व एक गुरू म्हणजेच 'ल ग' येते.
यतीचे स्थान: चरणातील 8 व्या अक्षरावर यती असतो.
उदाहरण:
अमृताहुनि गोड नाम तुझे देवा |
चरणी तुझ्या वाहतो मी माझी सेवा |
स्पष्टीकरण: शिखरिणी, मंदाक्रांता आणि पृथ्वी या तिन्ही वृत्तांत 17 अक्षरे असतात. पृथ्वी वृत्त ओळखताना लक्षात ठेवावे की, याचा पहिला गण 'ज' असतो, म्हणजेच लघु-गुरू-लघु असा क्रम सुरुवातीला आढळतो.

9. शार्दूलविक्रीडित वृत्त

अक्षरांची संख्या: हे मराठी साहित्यातील सर्वात मोठे आणि अत्यंत भव्य अक्षरगणवृत्त मानले जाते. याच्या प्रत्येक चरणात एकूण 19 अक्षरे असतात.
गणांचा क्रम: याचे गण 'म स ज स त त' असे येतात आणि शेवटी एक गुरू अक्षर म्हणजेच 'ग' येते.
यतीचे स्थान: चरणातील 12 व्या अक्षरावर यती असतो.
उदाहरण:
श्रीमंत योगी असे म्हणती जयाला |
वंदन माझे त्या छत्रपती शिवरायाला |
स्पष्टीकरण: 19 अक्षरे मोजल्याबरोबर डोळे मिटून उत्तर शार्दूलविक्रीडित लिहावे, कारण आपल्या अभ्यासक्रमात 19 अक्षरांचे हे एकमेव वृत्त आहे. याचा पहिला गण 'म' असतो.

मात्रावृत्ते व छंद रचना

अक्षरगणवृत्तांमध्ये अक्षरांच्या संख्येचे कडक बंधन असते, परंतु याउलट मात्रावृत्त (ज्याला जाती रचना असेही म्हणतात) यामध्ये अक्षरांची संख्या कमी-जास्त होऊ शकते, मात्र प्रत्येक चरणातील एकूण मात्रांची संख्या आणि त्यांची लय निश्चित असते. चला प्रमुख मात्रावृत्ते आणि छंद रचना समजून घेऊया.

1. आर्या वृत्त

मराठी साहित्यात मोरोपंतांच्या आर्या अत्यंत प्रसिद्ध आहेत. हे एक अत्यंत लोकप्रिय मात्रावृत्त आहे.

लक्षण: आर्या वृत्तामध्ये 4 चरण असतात, परंतु मोजणी करताना पूर्वार्ध आणि उत्तरार्ध असे दोन भाग केले जातात.
या वृत्ताच्या पहिल्या चरणात 12 मात्रा, दुसऱ्या चरणात 18 मात्रा असतात. म्हणजेच पहिल्या ओळीच्या पूर्वार्धात एकूण $12 + 18 = 30$ मात्रा असतात.
तिसऱ्या चरणात पुन्हा 12 मात्रा आणि चौथ्या चरणात 15 मात्रा असतात. म्हणजेच उत्तरार्धात एकूण $12 + 15 = 27$ मात्रा असतात.
जर परीक्षेत एखाद्या ओळीच्या मात्रांची बेरीज 30 आणि 27 अशी येत असेल, तर ते आर्या वृत्त असते.

2. दिंडी वृत्त

हे देखील एक महत्त्वाचे जुने मात्रावृत्त आहे जे मराठी भक्ती गीतांमध्ये आणि प्राचीन काव्यात आढळते.

लक्षण: दिंडी वृत्ताच्या प्रत्येक चरणात एकूण 19 मात्रा असतात.
या 19 मात्रांची मांडणी एका विशिष्ट गतीने केली जाते. सामान्यतः 9 आणि 10 मात्रांवर दोन भाग करून वाचनात यती दिला जातो. याच्या चरणाच्या शेवटी गुरू अक्षर येणे आवश्यक मानले जाते.

3. पादाकुलक वृत्त

हे अत्यंत साधे, सोपे आणि ऐकायला मधुर असणारे मात्रावृत्त आहे. बालगीतांमध्ये याचा वापर मोठ्या प्रमाणात होतो.

लक्षण: पादाकुलक वृत्ताच्या प्रत्येक चरणात एकूण 16 मात्रा असतात.
याची रचना करताना चार-चार मात्रांचे चार गट एकत्र जोडले जातात. मात्रांची बेरीज 16 असणे हे याचे एकमेव आणि मुख्य लक्षण आहे.

4. मुक्तछंद रचना

आधुनिक काळातील मराठी कवितेने जुन्या छंद आणि वृत्तांच्या कडक चौकटी मोडून काढल्या. त्यातूनच मुक्तछंद या रचनेचा उदय झाला.

वैशिष्ट्य: मुक्तछंदात अक्षरांच्या संख्येचे कोणतेही बंधन नसते. लघु-गुरू क्रमाने गण पाडले जात नाहीत आणि मात्रांची संख्याही मोजली जात नाही.
कसे ओळखायचे? कवी आपल्या भावनांना व्यक्त करण्यासाठी शब्दांची मुक्त मांडणी करतो. परंतु, यामध्ये संपूर्ण कविता वाचताना एक आंतरिक लय आणि नाद जाणवतो. गद्यासारखे सरळ वाचन न होता त्याला एक सुचक गती असते. कुसुमाग्रज, नारायण सुर्वे, नामदेव ढसाळ यांच्या बहुतांश आधुनिक कविता मुक्तछंद प्रकारातील आहेत.

परीक्षाभिमुख क्विक रिव्हिजन तक्ता

परीक्षेच्या आदल्या दिवशी किंवा शेवटच्या काही तासांत जलद उजळणी करण्यासाठी खालील तक्ता अत्यंत महत्त्वाचा ठरेल. सर्वप्रथम ओळीतील अक्षरे मोजावीत आणि त्यानंतर या तक्त्याचा वापर करून वृत्त निश्चित करावे.

अक्षरांची संख्या	गणांचा निश्चित क्रम	वृत्ताचे नाव	यतीचे अचूक स्थान
11 अक्षरे	त त ज ग ग	इंद्रvज्रा	चरणाच्या शेवटी / 5 वे अक्षर
11 अक्षरे	ज त ज ग ग	उपेंद्रvज्रा	चरणाच्या शेवटी / 5 वे अक्षर
12 अक्षरे	य य य य	भुजंगप्रयात	6 व्या अक्षरावर
14 अक्षरे	त भ ज ज ग ग	वसंततिलका	8 व्या अक्षरावर
15 अक्षरे	न न म य य	मालिनी	8 व्या अक्षरावर
17 अक्षरे	य म न स भ ल ग	शिखरिणी	6 व्या आणि 11 व्या अक्षरावर
17 अक्षरे	म भ न त त ग ग	मंदाक्रांता	4 थ्या आणि 10 व्या अक्षरावर
17 अक्षरे	ज स ज स य ल ग	पृथ्वी	8 व्या अक्षरावर
19 अक्षरे	म स ज स त त ग	शार्दूलविक्रीडित	12 व्या अक्षरावर