मराठी व्याकरणात वाक्य हा संवादाचा आणि विचार अभिव्यक्तीचा सर्वात महत्त्वाचा पाया मानला जातो. आपण जेव्हा आपल्या मनातील विचार, भावना किंवा एखादी माहिती पूर्णपणे व्यक्त करतो, तेव्हा केवळ शब्दांची रचना करून चालत नाही, तर ती व्याकरणदृष्ट्या परिपूर्ण असावी लागते. महा TET आणि इतर सर्व स्पर्धा परीक्षांमध्ये 'वाक्य पृथक्करण' आणि 'वाक्यांचे भाग' या घटकांवर नेहमीच काठिण्य पातळीचे आणि फिरवून विचारलेले प्रश्न येतात. एक शिक्षक म्हणून आपल्याला हा घटक केवळ पाठांतर करून चालणार नाही, तर त्यामागील 'का' आणि 'कसे' हे नियम समजून घ्यावे लागतील. या लेखामध्ये आपण वाक्य पृथक्करणाची संपूर्ण रचना, त्याचे दोन मुख्य विभाग आणि उपघटकांचा सखोल अभ्यास करणार आहोत.
१. वाक्य पृथक्करण म्हणजे काय?
आपण दैनंदिन जीवनात अनेक प्रकारची वाक्ये बोलतो किंवा लिहितो. वाक्य म्हणजे पूर्ण अर्थाचे बोलणे किंवा पूर्ण विचार व्यक्त करणाऱ्या शब्दांचा समूह होय. या वाक्यात अनेक शब्द आलेले असतात आणि प्रत्येक शब्दाचा एकमेकांशी काही न काही संबंध असतो.
पृथक्करण या शब्दाचा शाब्दिक अर्थ 'सुटे करणे', 'वेगळे करणे' किंवा 'तुकडे करून तपासणे' असा होतो. व्याकरणाच्या भाषेत सांगायचे तर, वाक्यातील वेगवेगळ्या शब्दांचा परस्परांशी असलेला संबंध दाखवून देऊन, त्या वाक्यातील घटकांचे स्वतंत्र भाग पाडणे म्हणजे वाक्य पृथक्करण होय.
जेव्हा आपण एखाद्या वाक्याचे पृथक्करण करतो, तेव्हा आपल्याला दोन प्रमुख गोष्टींचा शोध घ्यावा लागतो: पहिली गोष्ट म्हणजे त्या वाक्यात आपण कोणाबद्दल बोलत आहोत आणि दुसरी गोष्ट म्हणजे आपण त्याच्याबद्दल नेमके काय बोलत आहोत. या दोन प्रश्नांच्या उत्तरांवरूनच वाक्याचे प्रमुख दोन भाग निश्चित केले जातात. वाक्य कितीही मोठे किंवा गुंतागुंतीचे असले, तरी त्याची मूळ रचना या दोन मुख्य विभागांभोवतीच फिरत असते.
२. उद्देश्य विभाग (The Subject Division)
वाक्याचे पृथक्करण करताना होणारा पहिला मुख्य विभाग म्हणजे उद्देश्य विभाग होय. या विभागामध्ये वाक्यातील मुख्य कर्ता आणि त्या कर्त्याशी संबंधित असणारे, त्याची वैशिष्ट्ये सांगणारे शब्द समाविष्ट केले जातात. उद्देश्य विभागाचे प्रामुख्याने दोन उपभाग पडतात.
अ. उद्देश्य (मुख्य कर्ता)
वाक्यात आपण ज्याच्याविषयी बोलत असतो, त्याला 'उद्धेश्य' असे म्हणतात. सोप्या शब्दांत सांगायचे तर वाक्यातील मुख्य क्रिया करणारा 'कर्ता' म्हणजेच उद्देश्य होय. वाक्याचा अर्थ पूर्ण करण्यासाठी कर्त्याची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची असते.
उद्देश्य शोधण्याचा नियम व पद्धत:
वाक्यातील उद्देश्य अचूकपणे शोधण्यासाठी प्रथम वाक्यातील क्रियापद ओळखावे. त्या क्रियापदातील मूळ धातू वेगळा करावा. त्या मूळ धातूला 'नारा', 'नारी' किंवा 'नारे' यांपैकी योग्य तो प्रत्यय लावून 'कोण?' किंवा 'काय?' असा प्रश्न विचारावा. या प्रश्नाचे जे उत्तर मिळते, तोच त्या वाक्यातील मुख्य कर्ता म्हणजेच 'उद्देश्य' असतो.
उदाहरण १: "समीर प्रामाणिकपणे अभ्यास करतो."
या वाक्यात 'करतो' हे क्रियापद आहे आणि त्यातील मूळ धातू 'कर' असा आहे. आता आपण नियम लावूया: 'करणारा कोण?' तर उत्तर मिळते 'समीर'. म्हणून या वाक्यात समीर हे 'उद्देश्य' आहे.
उदाहरण २: "काल रात्री आमच्या गावात जोरात पाऊस पडला."
या वाक्यात 'पडला' हे क्रियापद असून मूळ धातू 'पड' असा आहे. नियम लावूया: 'पडणारा काय?' तर उत्तर मिळते 'पाऊस'. म्हणून या वाक्यात पाऊस हे 'उद्देश्य' आहे.
ब. उद्देश्य विस्तार
वाक्यातील मुख्य उद्देश्याविषयी (कर्त्याविषयी) अधिक माहिती सांगणारे जे शब्द वाक्यात येतात, त्यांना 'उद्देश्य विस्तार' असे म्हणतात. हे शब्द बहुधा कर्त्याची विशेषणे असतात किंवा कर्त्याशी संबंध दाखवणारे षष्ठी विभक्तीतील शब्द असतात.
उद्देश्य विस्तार ओळखण्याचा नियम:
उद्देश्य विस्ताराचे शब्द नेहमी मुख्य कर्त्याच्या (उद्देश्याच्या) पूर्वी येतात. जर कर्त्याविषयी माहिती सांगणारा शब्द कर्त्याच्या नंतर आला, तर तो उद्देश्य विस्तारात मोडत नाही, तो विधेय विभागाचा भाग बनतो. त्यामुळे कर्त्याच्या आधी येणारे आणि कर्त्याबद्दल जास्तीची माहिती देणारे विशेषणात्मक शब्द म्हणजेच उद्देश्य विस्तार होय.
उदाहरण १: "आमच्या शाळेतील हुशार समीर अभ्यास करतो."
या वाक्यात मुख्य उद्देश्य 'समीर' आहे. आता समीरच्या आधी त्याच्याबद्दल कोणती माहिती आली आहे? 'आमच्या शाळेतील हुशार' हे शब्द समीरबद्दल अधिक माहिती सांगतात. म्हणून आमच्या शाळेतील हुशार हा भाग 'उद्देश्य विस्तार' आहे.
उदाहरण २: "दश रथाचा मोठा मुलगा राम वनात गेला."
या वाक्यात वनात जाणारा कोण? 'राम' (उद्देश्य). रामाच्या पूर्वी त्याच्याबद्दल आलेली माहिती कोणती? 'दश रथाचा मोठा मुलगा'. म्हणून दश रथाचा मोठा मुलगा हा 'उद्देश्य विस्तार' ठरतो.
३. विधेय विभाग (The Predicate Division)
वाक्याच्या पृथक्करणातील दुसरा आणि सर्वात मोठा विभाग म्हणजे विधेय विभाग होय. उद्देश्याविषयी (कर्त्याविषयी) वाक्यात जे काही सांगितले जाते, त्याला 'विधेय विभाग' म्हणतात. या विभागामध्ये क्रियापद, कर्म, कर्माची विशेषणे आणि क्रियेबद्दल माहिती देणाऱ्या सर्व घटकांचा समावेश होतो. याचे प्रामुख्याने पाच उपभाग पडतात.
अ. विधेय (क्रियापद)
वाक्याचा अर्थ पूर्ण करणाऱ्या क्रियावाचक शब्दाला आपण क्रियापद म्हणतो. वाक्य पृथक्करणामध्ये याच मुख्य क्रियापदाला 'विधेय' असे नाव दिलेले आहे. विधेयाशिवाय वाक्याचा अर्थ पूर्ण होऊच शकत नाही. हे वाक्याचे केंद्रस्थान असते.
उदाहरण १: "मुलगा मैदानवर क्रिकेट खेळतो."
या वाक्यात वाक्याचा अर्थ पूर्ण करणारा शब्द 'खेळतो' हा आहे. म्हणून खेळतो हे या वाक्यातील 'विधेय' आहे.
उदाहरण २: "आज आकाशात काळे ढग जमले."
या वाक्यात अर्थ पूर्ण करणारा शब्द 'जमले' आहे, म्हणून जमले हे 'विधेय' आहे.
ब. कर्म
कर्त्याने केलेली क्रिया ज्याच्यावर घडते किंवा ज्याच्यावर ओढवते, त्याला 'कर्म' असे म्हणतात. सकर्मक वाक्यांमध्ये कर्माची उपस्थिती अनिवार्य असते.
कर्म शोधण्याचा नियम व पद्धत:
वाक्यातील कर्म अचूकपणे शोधण्यासाठी प्रथम कर्ता (उद्देश्य) शोधावा. त्यानंतर कर्ता आणि क्रियापदाचा मूळ धातू एकत्र करून त्याला 'काय?' किंवा 'कोणाला?' असा प्रश्न विचारावा. क्रिया कोणावर घडत आहे, याचे उत्तर म्हणजेच कर्म होय.
उदाहरण १: "रोहन निबंध लिहितो."
लिहिणारा कोण? 'रोहन' (कर्ता). रोहनच्या लिहिण्याची क्रिया कोणावर घडत आहे? किंवा रोहन काय लिहितो? तर उत्तर येते 'निबंध'. म्हणून या वाक्यात निबंध हे 'कर्म' आहे.
उदाहरण २: "शिक्षकांनी विद्यार्थ्याला वर्गात बोलावले."
बोलावणारे कोण? 'शिक्षक' (कर्ता). बोलावण्याची क्रिया कोणावर घडली? शिक्षकांनी कोणाला बोलावले? तर उत्तर मिळते 'विद्यार्थ्याला'. म्हणून विद्यार्थ्याला हे या वाक्यातील 'कर्म' आहे.
क. कर्म विस्तार
ज्याप्रमाणे कर्त्याविषयी अधिक माहिती सांगणारे शब्द कर्त्याच्या आधी येतात आणि त्यांना आपण उद्देश्य विस्तार म्हणतो, अगदी त्याचप्रमाणे वाक्यातील कर्माविषयी अधिक माहिती सांगणारे शब्द जेव्हा कर्माच्या पूर्वी येतात, तेव्हा त्यांना 'कर्म विस्तार' असे म्हणतात. हे शब्द कर्माचे विशेषण म्हणून काम करतात.
उदाहरण १: "सुधाने दुकानातून गोड आंबे आणले."
या वाक्यात आणलेले काय? 'आंबे' (कर्म). आंब्यांच्या आधी त्यांच्याबद्दल अधिक माहिती देणारा कोणता शब्द आला आहे? 'गोड'. आंबे कसे आहेत? गोड आहेत. म्हणून गोड हा शब्द 'कर्म विस्तार' आहे.
उदाहरण २: "राजूने आपले जुने घर विकले."
या वाक्यात विकलेले काय? 'घर' (कर्म). घराच्या आधी त्याच्याबद्दल माहिती देणारे शब्द कोणते आहेत? 'आपले जुने'. म्हणून आपले जुने हा भाग 'कर्म विस्तार' आहे.
ड. विधेय विस्तार
वाक्यातील मुख्य क्रिया केव्हा घडली (काळ), कोठे घडली (स्थळ), कशी घडली (रीती) किंवा किती वेळा घडली (संख्या/परिमाण), म्हणजेच क्रियापदाविषयी किंवा क्रियेविषयी अधिक माहिती सांगणाऱ्या शब्दांना 'विधेय विस्तार' असे म्हणतात. सोप्या भाषेत सांगायचे तर वाक्यात आलेली सर्व क्रियाविशेषणे आणि क्रियाविशेषण अव्यये विधेय विस्ताराचा भाग असतात.
विधेय विस्तार शोधण्याचा नियम:
वाक्यातील मुख्य क्रियापदाला (विधेयाला) 'केव्हा?', 'कोठे?', 'कसे?', 'का?', 'किती वेळा?' असे प्रश्न विचारावेत. या प्रश्नांची जी उत्तरे वाक्यात मिळतात, ते सर्व शब्द विधेय विस्तारात समाविष्ट होतात.
उदाहरण १: "सतीश रोज सकाळी नदीकाठी वेगाने धावतो."
या वाक्यात 'धावतो' हे विधेय आहे. आता आपण प्रश्न विचारूया: केव्हा धावतो? - 'रोज सकाळी'. कोठे धावतो? - 'नदीकाठी'. कसा धावतो? - 'वेगाने'. हे सर्व शब्द क्रियेची वेळ, ठिकाण आणि रीती दाखवतात. म्हणून रोज सकाळी नदीकाठी वेगाने हा संपूर्ण भाग 'विधेय विस्तार' आहे.
उदाहरण २: "परवा आमच्या शाळेला अचानक सुट्टी जाहीर झाली."
केव्हा झाली? - 'परवा'. कशी झाली? - 'अचानक'. म्हणून परवा आणि अचानक हे शब्द 'विधेय विस्तार' आहेत.
इ. विधीपूरक किंवा विधानपूरक
मराठी भाषेत काही क्रियापदे अशी असतात, जी वाक्यात कर्ता आणि कर्म असूनही वाक्याचा अर्थ पूर्ण करू शकत नाहीत. विधानाचा अर्थ पूर्ण करण्यासाठी कर्त्याच्या नंतर आणि क्रियापदाच्या पूर्वी काही नामांसारखे किंवा विशेषणांसारखे शब्द वापरावे लागतात. अशा पूरक शब्दांना 'विधीपूरक' किंवा 'विधानपूरक' असे म्हणतात. विशेषतः 'आहे', 'होता', 'झाला', 'बनला' यांसारख्या अकर्मक किंवा अपूर्ण विधान करणाऱ्या क्रियापदांच्या वाक्यात विधीपूरकाची गरज असते.
उदाहरण १: "सतीश मोठा होऊन डॉक्टर झाला."
जर आपण या वाक्यातील 'डॉक्टर' हा शब्द काढून टाकला आणि फक्त "सतीश मोठा होऊन झाला" असे म्हटले, तर वाक्य अपूर्ण वाटते, त्याचा अर्थ स्पष्ट होत नाही. 'डॉक्टर' या शब्दामुळे विधानाचा अर्थ पूर्ण होतो. म्हणून डॉक्टर हे या वाक्यात 'विधीपूरक' आहे.
उदाहरण २: "त्याचा चेहरा रागाने लाल झाला."
चेहरा कसा झाला? 'लाल'. 'लाल' या शब्दामुळे वाक्याचा अर्थ पूर्ण होतो, म्हणून लाल हे 'विधीपूरक' आहे.
४. वाक्य पृथक्करणाचा तक्ता आणि विश्लेषण पद्धती
स्पर्धा परीक्षेमध्ये जेव्हा एखादे मोठे वाक्य दिले जाते, तेव्हा गोंधळून न जाता पायऱ्या पायऱ्यांनी त्याचे पृथक्करण करावे. आपण एक मोठे आणि काठिण्य पातळी असलेले आदर्श वाक्य घेऊया आणि त्याचे संपूर्ण पृथक्करण करून पाहूया.
आदर्श वाक्य: "आमच्या गावचा शूर तानाजी लढाईच्या मैदानात शत्रूवर अचानक वाघासारखा तुटून पडला."
या वाक्याचे पृथक्करण करताना खालील पायऱ्या वापराव्या:
पायरी १ (विधेय): सर्वात आधी अर्थ पूर्ण करणारा शब्द शोधा - 'तुटून पडला' (विधेय).
पायरी २ (उद्देश्य): तुटून पडणारा कोण? - 'तानाजी' (उद्देश्य).
पायरी ३ (उद्देश्य विस्तार): तानाजीच्या आधी आलेली माहिती - 'आमच्या गावचा शूर' (उद्देश्य विस्तार).
पायरी ४ (कर्म/कर्म विस्तार): या वाक्यात क्रिया तानाजीपासून सुरू होऊन शत्रूवर संपते, पण 'शत्रूवर' हा घटक अधिकरणासारखा काम करतो, थेट कर्म नाही. हे वाक्य अकर्मक स्वरूपाचे आहे.
पायरी ५ (विधेय विस्तार): कोठे तुटून पडला? - 'लढाईच्या मैदानात'. कोणावर? - 'शत्रूवर'. कसा तुटून पडला? - 'अचानक वाघासारखा'. हा सर्व भाग क्रियेचे ठिकाण आणि रीती दाखवतो, म्हणून हा 'विधेय विस्तार' आहे.
आता हा संपूर्ण डेटा आपण एका व्यवस्थित तक्त्यामध्ये मांडूया:
| वाक्य पृथक्करणाचा घटक | वाक्यातील संबंधित शब्द / भाग |
| उद्देश्य विस्तार | आमच्या गावचा शूर |
| उद्देश्य (कर्ता) | तानाजी |
| कर्म विस्तार | -- (या वाक्यात कर्म विस्तार नाही) |
| कर्म | -- (अकर्मक रचना) |
| विधेय विस्तार | लढाईच्या मैदानात, शत्रूवर, अचानक वाघासारखा |
| विधीपूरक | -- |
| विधेय (क्रियापद) | तुटून पडला |
अशा प्रकारे वाक्याचे तुकडे करून अभ्यास केल्यास व्याकरणातील चुका टाळता येतात आणि परीक्षेत गुण निश्चित होतात.
५. परीक्षेत येणारे कठीण प्रसंग आणि अपवाद
महा TET परीक्षेमध्ये अनेकदा सरळ वाक्ये न देता काही फिरवलेली वाक्ये दिली जातात. अशा वेळी विद्यार्थी कुठे चुकतात आणि विद्यार्थ्यांनी कोणती काळजी घेतली पाहिजे, याचे काही महत्त्वाचे नियम खालीलप्रमाणे आहेत:
नियम १ (क्रियापदाचे स्थान निश्चित नसणे): मराठीत क्रियापद सामान्यतः वाक्याच्या शेवटी येते, परंतु कवितांच्या ओळींमध्ये किंवा काही विशिष्ट गद्य रचनेत क्रियापद सुरुवातीला किंवा मध्ये येऊ शकते.
उदाहरण: "आले अंगावर तर घेतले शिंगावर." या वाक्यात 'आले' आणि 'घेतले' ही क्रियापदे सुरुवातीला आणि मध्ये आली आहेत. अशा वेळी गडबडून न जाता मूळ धातूला 'नारा' प्रत्यय लावूनच कर्ता शोधावा.
नियम २ (अप्रत्यक्ष कर्म व प्रत्यक्ष कर्म): जर वाक्यात दोन कर्मे आली असतील (द्विकर्मक वाक्य), तर वस्तूवाचक कर्माला 'प्रत्यक्ष कर्म' आणि व्यक्तीवाचक कर्माला 'अप्रत्यक्ष कर्म' म्हणतात. पृथक्करण करताना दोन्ही कर्मांना कर्माच्या रकान्यातच लिहावे, परंतु कंसात त्यांचा प्रकार नमूद करावा.
उदाहरण: "आजीने नातवाला गोष्ट सांगितली." यात 'गोष्ट' हे प्रत्यक्ष कर्म आहे आणि 'नातवाला' हे अप्रत्यक्ष कर्म आहे.
नियम ३ (धातूसाधितांचा धोका): काही शब्दांच्या शेवटी क्रियापदासारखे प्रत्यय दिसतात, पण ते वाक्याचा अर्थ पूर्ण करत नाहीत, त्यांना धातूसाधिते म्हणतात. धातूसाधिते ही विधेय विस्तार असू शकतात, पण ती कधीही 'विधेय' नसतात.
उदाहरण: "तो धावताना खाली पडला." यात 'धावताना' हे धातूसाधित असून ते धावण्याची रीती दाखवते, म्हणून ते 'विधेय विस्तार' आहे; आणि 'पडला' हे मुख्य 'विधेय' आहे.
या सर्व बारकाव्यांचा सराव केल्यास वाक्य पृथक्करण हा घटक अत्यंत सोपा आणि गुण मिळवून देणारा ठरतो.
वाक्य पृथक्करण व वाक्यांचे भाग
Mock Test: 20 Questions | 20 Minutes
