शब्दयोगी अव्यय : (Prepositions)

इंग्रजी व्याकरणामध्ये Prepositions म्हणजे शब्दयोगी अव्ययांना अत्यंत महत्त्वाचे स्थान आहे. महा टीईटी (Maha TET) आणि इतर स्पर्धा परीक्षांमध्ये या घटकावर हमखास प्रश्न विचारले जातात.

वाक्यातील नाम (Noun) किंवा सर्वनाम (Pronoun) यांचा वाक्यातील इतर शब्दांशी काय संबंध आहे, हे दर्शवण्याचे काम Preposition करते.

जर आपण Preposition चा वापर चुकीच्या पद्धतीने केला, तर संपूर्ण वाक्याचा अर्थ बदलू शकतो किंवा वाक्य अर्थहीन होऊ शकते. म्हणूनच शिक्षक पात्रता परीक्षेच्या दृष्टीने या घटकाचा सखोल अभ्यास करणे गरजेचे आहे.

प्रीपोझिशन सामान्यतः नाम किंवा सर्वनामाच्या पूर्वी वापरले जाते. ज्या नामाच्या किंवा सर्वनामाच्या पूर्वी ते वापरले जाते, त्याला त्या प्रीपोझिशनचा Object (कर्म) असे म्हणतात.

Types of Prepositions (प्रीपोझिशनचे प्रकार)

प्रीपोझिशन्स त्यांच्या रचनेवरून आणि कार्यावरून वेगवेगळ्या प्रकारांमध्ये विभागले जातात. परीक्षेमध्ये वाक्यात योग्य प्रीपोझिशन ओळखण्यासाठी किंवा रिकाम्या जागी योग्य शब्द भरण्यासाठी या प्रकारांची माहिती असणे आवश्यक आहे. आपण त्याचे मुख्य तीन प्रकार सविस्तर पाहणार आहोत: Simple, Compound, आणि Phrasal Prepositions.

1. Simple Prepositions (साधे शब्दयोगी अव्यय)

हे अत्यंत मूलभूत आणि एका शब्दाचे बनलेले प्रीपोझिशन्स असतात. हे शब्द वेळ, ठिकाण, दिशा किंवा स्थिती दर्शवण्यासाठी सरळ आणि सोप्या पद्धतीने वापरले जातात.

उदाहरणे: at, by, for, from, in, of, off, on, out, to, up, with, through.
Properties व नियम: येथे लक्षात ठेवण्याचा नियम असा आहे की, हे शब्द अत्यंत लहान असले तरी त्यांचे कार्य खूप मोठे असते. हे कोणत्याही जोडशब्दाशिवाय स्वतंत्रपणे नामाच्या आधी येतात.
Examples:
- The book is on the table. (या वाक्यात 'on' हे पुस्तक आणि टेबल यांच्यातील भौतिक संबंध दर्शवते.)
- He is sitting in the classroom. (येथे 'in' हे वर्गाच्या आतील स्थिती दर्शवते.)
- She came by bus. (येथे 'by' हे प्रवासाचे साधन दर्शवते.)

2. Compound Prepositions (संयुक्त शब्दयोगी अव्यय)

जेव्हा एखाद्या नाम (Noun), विशेषण (Adjective) किंवा क्रियाविशेषण (Adverb) यांच्या मागे उपसर्ग (Prefix) जोडून नवीन प्रीपोझिशन तयार केले जाते, तेव्हा त्याला Compound Preposition म्हणतात. सहसा यामध्ये 'a-' (ज्याचा अर्थ on असा होतो) किंवा 'be-' (ज्याचा अर्थ by असा होतो) हे उपसर्ग जोडलेले असतात.

उदाहरणे: about, above, across, along, amidst, among, around, before, behind, below, beneath, beside, between, inside, outside, within, without.
Properties व नियम: हे प्रीपोझिशन्स दोन किंवा अधिक घटकांच्या सापेक्ष स्थिती दर्शवण्यासाठी वापरले जातात. दोन वस्तूंच्या मधील जागा, भोवतालचा परिसर किंवा एखादी मर्यादा दर्शवताना यांचा प्रामुख्याने वापर होतो.
Examples:
- The river flows across the valley. (नदी दरीच्या आरपार किंवा एका टोकापासून दुसऱ्या टोकापर्यंत वाहते.)
- He stood behind the curtain. (तो पडद्याच्या मागे उभा राहिला. 'be-' + 'hind' मिळून 'behind' बनले आहे.)
- You must complete this task within an hour. (तुम्हाला हे काम एका तासाच्या आत संपवले पाहिजे, म्हणजेच वेळेची मर्यादा दर्शवली आहे.)

3. Phrasal Prepositions (वाक्प्रचारात्मक शब्दयोगी अव्यय)

जेव्हा शब्दांचा समूह (Group of words) एकत्र येऊन एकाच प्रीपोझिशनचे कार्य करतो, तेव्हा त्याला Phrasal Preposition किंवा Prepositional Phrase असे म्हणतात. यामध्ये सहसा एक मूळ शब्द आणि त्याच्यासोबत एक किंवा दोन प्रीपोझिशन्स जोडलेले असतात.

उदाहरणे: according to, in front of, because of, in spite of, instead of, by means of, on behalf of, with reference to, in order to.
Properties व नियम: या प्रकारात आपण स्वतःच्या मनाने कोणताही शब्द बदलू शकत नाही. हा संपूर्ण शब्दांचा समूह जसाच्या तसाच वापरावा लागतो. जर आपण 'in front of' ऐवजी फक्त 'in front' लिहिले, तर वाक्याचा व्याकरणिक अर्थ चुकेल.
Examples:
- He did not go to school because of his illness. (त्याच्या आजारपणामुळे तो शाळेत गेला नाही. येथे आजारपणाचे कारण दर्शवण्यासाठी 'because of' चा वापर केला आहे.)
- In spite of hard work, he failed the exam. (कठोर परिश्रम करूनही तो परीक्षेत नापास झाला. येथे विरोधाभास दर्शवला आहे.)
- The teacher stood in front of the black board. (शिक्षक फळ्याच्या समोर उभे राहिले. येथे स्थिती स्पष्ट केली आहे.)

Prepositions of Time, Place & Direction (वेळ, ठिकाण आणि दिशा दर्शवणारी अव्यये)

परीक्षेमध्ये प्रश्नांचे स्वरूप समजून घेण्यासाठी प्रीपोझिशन्सचा वापर कोणत्या संदर्भात केला जात आहे, हे ओळखणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. कार्यानुसार त्यांचे वर्गीकरण खालीलप्रमाणे आहे:

1. Prepositions of Time (वेळ दर्शवणारी शब्दयोगी अव्यये)

वेळ, दिवस, वर्ष, महिना, किंवा ठराविक काळ दर्शवण्यासाठी विशिष्ट प्रीपोझिशन्सचा वापर केला जातो. यामध्ये प्रामुख्याने at, on, in यांचा समावेश होतो. विद्यार्थ्यांचा गोंधळ उडू नये म्हणून याचे नियम वर्गात शिकवल्याप्रमाणे सोपे करून समजावून घेऊया.

At: याचा वापर ठराविक, अचूक वेळ (Precise time) दर्शवण्यासाठी केला जातो.
- Examples: at 5:00 PM, at midnight, at noon, at sunrise, at the moment.
- sentence: The train arrives at 6:30 AM.
On: याचा वापर विशिष्ट दिवस (Days) आणि तारखा (Dates) दर्शवण्यासाठी केला जातो.
- Examples: on Monday, on 15th August, on Diwali, on my birthday.
- Sentence: We have an exam on Friday.
In: याचा वापर मोठा कालावधी जसे की महिने (Months), वर्षे (Years), ऋतू (Seasons), किंवा शतके दर्शवण्यासाठी केला जातो. तसेच दिवसाचा एक भाग दर्शवण्यासाठीही याचा वापर होतो.
- Examples: in January, in 2026, in summer, in the morning, in the 21st century.
- Sentence: India got independence in 1947.

2. Prepositions of Place (ठिकाण दर्शवणारी शब्दयोगी अव्यये)

एखादी वस्तू किंवा व्यक्ती कोठे आहे, म्हणजेच तिचे स्थान किंवा ठिकाण दर्शवण्यासाठी याचा वापर केला जातो. येथेही at, on, in चा वापर होतो, पण त्याचा संदर्भ ठिकाणाचा असतो.

At: लहान गावे, विशिष्ट बिंदू (Specific point), किंवा निश्चित पत्ता दर्शवण्यासाठी 'at' वापरतात.
- Examples: at the door, at the bus stop, at the top of the page, at Latur.
- Sentence: Someone is standing at the door.
In: एखाद्या बंदिस्त जागेच्या आत (Enclosed space), मोठ्या शहरांच्या, राज्यांच्या किंवा देशांच्या नावापूर्वी 'in' वापरतात.
- Examples: in the room, in Mumbai, in India, in a car.
- Sentence: He lives in Maharashtra.
On: जेव्हा एखादी वस्तू दुसऱ्या वस्तूच्या पृष्ठभागाला (Surface) स्पर्श करून वर ठेवलेली असते, तेव्हा 'on' वापरतात.
- Examples: on the floor, on the wall, on the menu.
- Sentence: The clock is on the wall.

3. Prepositions of Direction (दिशा व गती दर्शवणारी शब्दयोगी अव्यये)

जेव्हा एखादी व्यक्ती किंवा वस्तू एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी गती करत असते किंवा दिशा दर्शवत असते, तेव्हा या प्रीपोझिशन्सचा वापर होतो.

To: निश्चित अंतिम ध्येय किंवा ठिकाण (Destination) दर्शवण्यासाठी.
- Sentence: She is going to the school.
Towards: एखाद्या दिशेने (In the direction of) गती दर्शवण्यासाठी. यात अंतिम ठिकाण तेच असेल असे नाही, फक्त दिशा महत्त्वाची असते.
- Sentence: He ran towards the river. (तो नदीच्या दिशेने धावला.)
Into: बाहेरून आत जाण्याची गतिमान स्थिती (Movement to the inside) दर्शवण्यासाठी.
- Sentence: The frog jumped into the well. (बेंडूक विहिरीत कूदला - येथे गती आहे.)
Through: एखाद्या बंदिस्त किंवा लांब जागेच्या आरपार जाणे (Movement from one side to another inside something).
- Sentence: The train passed through the tunnel. (गाडी बोगद्यातून गेली.)

Confusing Prepositional Pairs (गोंधळात टाकणाऱ्या जोड्यांमधील सूक्ष्म फरक)

महा टीईटी परीक्षेमध्ये सर्वात जास्त प्रश्न याच विभागावर विचारले जातात, कारण विद्यार्थ्यांमध्ये संभ्रम निर्माण करणारे हे शब्द आहेत. आपण प्रत्येक जोडीचा 'का' आणि 'कसा' हा नियम उदाहरणांसह समजून घेणार आहोत.

1. Between vs Among

Between (च्या दरम्यान/मध्ये):
- नियम: सामान्यतः दोन व्यक्ती, वस्तू किंवा घटकांचा उल्लेख असताना 'Between' चा वापर केला जातो. परंतु, जर दोनपेक्षा जास्त घटक असतील आणि त्यांच्यामध्ये स्पष्ट, स्वतंत्र संबंध (Reciprocal relationship) किंवा भौगोलिक सीमा असेल, तरीही 'Between' वापरता येते.
- Examples:
  - Distribute these sweets between Rohan and Soham. (रोहन आणि सोहम ही दोनच मुले आहेत, म्हणून 'between' वापरले.)
  - Trade agreement was signed between India, America, and Japan. (येथे तीन देश आहेत, परंतु त्यांच्यातील संबंध स्वतंत्र व अधिकृत आहे, म्हणून 'between' योग्य आहे.)
Among (च्या मध्ये - अनेकांमध्ये):
- नियम: जेव्हा दोनपेक्षा जास्त (अनेक) व्यक्ती किंवा वस्तूंचा समूह असतो आणि त्यामध्ये वैयक्तिक वेगळेपण दाखवायचे नसते, तेव्हा 'Among' चा वापर केला जातो.
- Examples:
  - The teacher distributed chocolates among all the students. (विद्यार्थी अनेक आहेत आणि ते एका समूहाच्या रूपात आहेत, म्हणून 'among' वापरले.)
  - He was popular among his friends. (मित्रांच्या समूहामध्ये तो लोकप्रिय होता.)

2. Beside vs Besides

या दोन शब्दांच्या स्पेलिंगमध्ये फक्त एका 's' चा फरक आहे, पण अर्थ पूर्णपणे वेगळा आहे. परीक्षेत हा प्रश्न वारंवार येतो.

Beside (च्या शेजारी):
- नियम: याचा अर्थ 'by the side of' म्हणजेच जवळ किंवा बाजूला असा होतो. हे भौतिक स्थान किंवा बैठक व्यवस्था दर्शवते.
- Examples:
  - Come and sit beside me. (ये आणि माझ्या शेजारी बस.)
  - My house is beside the temple. (माझे घर मंदिराच्या शेजारी आहे.)
Besides (च्या व्यतिरिक्त / शिवाय):
- नियम: याचा अर्थ 'in addition to' म्हणजेच एखाद्या गोष्टीसोबत आणखी दुसरी गोष्ट जोडणे असा होतो.
- Examples:
  - Besides English, he can speak Marathi and Hindi. (इंग्रजीव्यतिरिक्त तो मराठी आणि हिंदी देखील बोलू शकतो.)
  - What are you studying besides Maha TET? (महा टीईटी शिवाय तुम्ही कशाचा अभ्यास करत आहात?)

3. In vs Into

In (च्या आत - स्थिर स्थिती):
- नियम: जेव्हा एखादी वस्तू किंवा व्यक्ती आधीपासूनच एखाद्या मर्यादित किंवा बंदिस्त जागेच्या आत स्थिर स्थितीत असते, तेव्हा 'In' वापरतात. यामध्ये गती नसते.
- Examples:
  - The students are in the hall. (विद्यार्थी हॉलमध्ये आहेत, त्यांची स्थिती स्थिर आहे.)
  - There is some water in the bottle. (सीतेत थोडे पाणी आहे.)
Into (च्या आत - गतिमान स्थिती):
- नियम: जेव्हा एखादी वस्तू बाहेरून आत प्रवेश करते आणि त्यामध्ये गती (Movement/Action) असते, किंवा एका अवस्थेतून दुसऱ्या अवस्थेत रुपांतर होते, तेव्हा 'Into' वापरतात.
- Examples:
  - He walked into the room. (तो चालत खोलीत आला, बाहेरून आत येण्याची क्रिया आणि गती आहे.)
  - Translate this paragraph into Marathi. (येथे भाषेचे माध्यम बदलत आहे, म्हणजेच रुपांतर होत आहे, म्हणून 'into' वापरले.)

4. On vs Upon

On (च्या वर - स्पर्श असणारी स्थिर स्थिती):
- नियम: जेव्हा एखादी वस्तू दुसऱ्या स्थिर वस्तूच्या पृष्ठभागावर स्पर्श करून ठेवलेली असते, तेव्हा 'On' वापरतात.
- Examples:
  - The laptop is on the desk. (लॅपटॉप डेस्कला स्पर्श करून स्थिर आहे.)
  - He sat on a chair. (तो खुर्चीवर बसला.)
Upon (च्या वर - गतिमान स्थिती):
- नियम: जेव्हा एखादी वस्तू गती करून दुसऱ्या वस्तूच्या वर येते (Movement upwards and onto something), तेव्हा 'Upon' चा वापर केला जातो. आधुनिक इंग्रजीत याच्या ऐवजी 'onto' देखील वापरतात.
- Examples:
  - The cat jumped upon the table. (मांंजराने टेबलवर उडी मारली, उडी मारण्याच्या क्रियेत गती आहे.)
  - The tiger sprang upon its prey. (वाघाने शिकार केलेल्या प्राण्यावर झडप घातली.)

5. Since vs For

काळाचा संदर्भ (Prepositions of Time) दर्शवताना 'Since' आणि 'For' चा वापर परफेक्ट टेन्स (Perfect Tenses) मध्ये खूप महत्त्वाचा ठरतो.

Since (एक ठराविक निश्चित वेळ):
- नियम: क्रिया भूतकाळात कधी सुरू झाली, तो नेमका सुरुवातीचा बिंदू (Point of Time) दर्शवण्यासाठी 'Since' वापरतात. जसे की वार, तारीख, वर्ष किंवा घड्याळाची वेळ.
- Examples:
  - He has been living here since 2015. (तो २०१५ या निश्चित वर्षापासून येथे राहत आहे.)
  - I haven't seen him since Monday. (सोमवारपासून मी त्याला पाहिलेले नाही.)
For (एकूण कालावधी):
- नियम: क्रिया किती वेळ चालली, तो एकूण वेळ किंवा कालावधी (Period of Time) दर्शवण्यासाठी 'For' वापरतात. जसे की काही तास, दिवस, महिने किंवा वर्षे.
- Examples:
  - She has been studying for three hours. (ती तीन तासांपासून अभ्यास करत आहे. येथे ३ तास हा कालावधी आहे.)
  - They have been working on this project for five months. (ते पाच महिन्यांपासून या प्रकल्पावर काम करत आहेत.)

Important Prepositional Rules for Exams (परीक्षेसाठी महत्त्वाचे नियम)

स्पर्धा परीक्षेत काही विशिष्ट शब्दांनंतर ठराविकच प्रीपोझिशन्स येतात, ज्यांना Fixed Prepositions म्हणतात. हे नियम पाठ असणे गुण मिळवण्यासाठी अत्यंत आवश्यक आहे.

Rule 1: 'Die' नंतर वापरले जाणारे प्रीपोझिशन्स
- जर मृत्यू रोगामुळे (Disease), भुकेमुळे (Hunger) किंवा तहानमुळे (Thirst) झाला असेल, तर die of वापरतात.
  - Example: He died of cancer.
- जर मृत्यू जास्त कामामुळे (Overwork), विषामुळे (Poison) किंवा जखमेमुळे (Wound) झाला असेल, तर die from वापरतात.
  - Example: He died from food poisoning.
- जर मृत्यू देशासाठी झाला असेल, तर die for वापरतात.
  - Example: The soldier died for his country.
Rule 2: 'Compare' नंतर वापरले जाणारे प्रीपोझिशन्स
- जेव्हा दोन सारख्याच वस्तू किंवा व्यक्तींची तुलना होते, तेव्हा compare with वापरतात.
  - Example: Compare Shakespeare with Kalidas.
- जेव्हा दोन भिन्न गुणधर्म असलेल्या गोष्टींची तुलना काल्पनिक साम्य दाखवण्यासाठी होते, तेव्हा compare to वापरतात.
  - Example: Life is compared to a drama. (जीवनाची तुलना नाटकाशी केली आहे.)
Rule 3: 'Angry' नंतर वापरले जाणारे प्रीपोझिशन्स
- जर आपण एखाद्या व्यक्तीवर रागावलो असू, तर angry with वापरतात.
  - Example: The teacher was angry with the student.
- जर आपण एखाद्या गोष्टीवर किंवा वागणुकीवर रागावलो असू, तर angry at वापरतात.
  - Example: He was angry at my behavior.
Rule 4: 'Senior', 'Junior', 'Superior', 'Inferior', 'Prefer'
- लॅटिन विशेषणांच्या शेवटी 'or' येते (उदा. senior, junior), त्यांच्या नंतर तुलना करताना 'than' वापरत नाहीत, तर नेहमी to वापरतात.
- Example: He is senior to me in service. (He is senior than me असे लिहिणे चुकीचे आहे.)
- Example: I prefer tea to coffee.

Conclusion (निष्कर्ष)

महा टीईटी परीक्षेच्या इंग्रजी विषयाच्या प्रश्नपत्रिकेत प्रीपोझिशन्सचे उपयोजन योग्य प्रकारे करण्यासाठी वाक्याचा अर्थ आणि त्यातील नामाची स्थिती समजून घेणे आवश्यक आहे. 'Between' आणि 'Among', 'Beside' आणि 'Besides' यांसारख्या सूक्ष्म फरकांवर पकड मिळवल्यास हक्काचे गुण मिळवता येतात. वरील नियम आणि उदाहरणांचा वारंवार सराव केल्यास हा घटक अतिशय सोपा वाटू लागेल.