इंग्रजी व्याकरणामध्ये 'Adverb' म्हणजेच क्रियाविशेषण अव्यय हा अत्यंत महत्त्वाचा घटक आहे. महा टीईटी (Maha TET) आणि इतर स्पर्धा परीक्षांमध्ये या घटकावर हमखास प्रश्न विचारले जातात. शिक्षक पात्रता परीक्षेच्या दृष्टिकोनातून आपल्याला क्रियाविशेषणांचे प्रकार, त्यांचे वाक्यातील अचूक स्थान आणि त्यांचे नियम सविस्तर समजून घेणे आवश्यक आहे.
क्रियाविशेषण म्हणजे काय?
जो शब्द वाक्यातील क्रियापदाबद्दल (Verb), विशेषणाबद्दल (Adjective) किंवा दुसऱ्या एखाद्या क्रियाविशेषणाबद्दल (Another Adverb) अधिक माहिती सांगतो, त्याला Adverb असे म्हणतात.
वर्गामध्ये विद्यार्थ्यांना शिकवताना आपण जसे साध्या सोप्या उदाहरणांनी सुरुवात करतो, तसेच आपण या संकल्पनेचा सखोल अभ्यास करूया. खालील तीन वाक्यांचे काळजीपूर्वक निरीक्षण करा:
$\text{Rahul runs fast.}$ (येथे $\text{fast}$ हा शब्द $\text{runs}$ या क्रियापदाबद्दल अधिक माहिती देतो.)
$\text{This flower is very beautiful.}$ (येथे $\text{beautiful}$ हे विशेषण आहे आणि $\text{very}$ हा शब्द त्या विशेषणाबद्दल अधिक माहिती देतो.)
$\text{She speaks quite clearly.}$ (येथे $\text{clearly}$ हे क्रियाविशेषण आहे आणि $\text{quite}$ हा शब्द दुसऱ्या क्रियाविशेषणाबद्दल अधिक माहिती देतो.)
Kinds of Adverbs (क्रियाविशेषणांचे प्रकार)
अर्थ आणि कार्यानुसार क्रियाविशेषणांचे प्रामुख्याने सात प्रकार पडतात. स्पर्धा परीक्षेत वाक्य देऊन त्यातील अधोरेखित शब्दाचा प्रकार ओळखायला सांगणारा प्रश्न वारंवार येतो. म्हणूनच प्रत्येक प्रकारचा 'का' आणि 'कसा' हा अर्थ समजून घेणे गरजेचे आहे.
1. Adverb of Time (कालवाचक क्रियाविशेषण)
हे क्रियाविशेषण वाक्यातील क्रिया कधी घडली (When) हे दर्शवते. जेव्हा आपण क्रियापदाला 'कधी' किंवा $\text{'When'}$ ने प्रश्न विचारतो, तेव्हा मिळणारे उत्तर म्हणजे 'Adverb of Time' असते.
मुख्य शब्द: $\text{Now, then, before, since, ago, already, yesterday, today, tomorrow, daily, soon, late, shorty.}$
उदाहरणे व स्पष्टीकरण:
$\text{He came here yesterday.}$
स्पष्टीकरण: तो कधी आला? काल ($\text{yesterday}$). येथे $\text{yesterday}$ हा शब्द क्रिया घडण्याची वेळ दाखवतो, म्हणून हे कालवाचक क्रियाविशेषण आहे.
$\text{We shall start the work soon.}$
स्पष्टीकरण: काम कधी सुरू करणार? लवकरच ($\text{soon}$). क्रिया भविष्यात कधी घडणार आहे हे यावरून समजते.
2. Adverb of Place (स्थलवाचक क्रियाविशेषण)
हे क्रियाविशेषण वाक्यातील क्रिया कोठे घडली (Where) हे दर्शवते. क्रियापदाला 'कोठे' किंवा $\text{'Where'}$ ने प्रश्न विचारल्यास हे क्रियाविशेषण मिळते.
मुख्य शब्द: $\text{Here, there, up, down, near, far, in, out, inside, outside, everywhere, nowhere, away, backward.}$
उदाहरणे व स्पष्टीकरण:
$\text{Please sit here.}$
स्पष्टीकरण: कोठे बसायचे? येथे ($\text{here}$). हा शब्द बसण्याच्या क्रियेचे स्थान किंवा जागा निश्चित करतो.
$\text{God is everywhere.}$
स्पष्टीकरण: देव कोठे आहे? सर्वत्र ($\text{everywhere}$). हे विश्वातील सार्वत्रिक स्थानाचा बोध करून देते.
3. Adverb of Manner (रीतिवाचक क्रियाविशेषण)
हे क्रियाविशेषण वाक्यातील क्रिया कशा प्रकारे घडली किंवा कशी घडते (How / In what manner) हे दर्शवते. बहुतांश वेळा विशेषणांना $\text{'-ly'}$ प्रत्यय लावून हे क्रियाविशेषण तयार होते.
मुख्य शब्द: $\text{Slowly, quickly, bravely, happily, hard, fast, well, clearly, carefully, loudly.}$
उदाहरणे व स्पष्टीकरण:
$\text{The soldiers fought bravely.}$
स्पष्टीकरण: सैनिक कसे लढले? शौर्याने ($\text{bravely}$). लढण्याची पद्धत किंवा रीत या शब्दातून व्यक्त होते.
$\text{She writes clearly.}$
स्पष्टीकरण: ती कशी लिहिते? सुस्पष्टपणे ($\text{clearly}$). लिहिण्याची रीत समजते.
महत्त्वाचा टीप: $\text{Fast}$ आणि $\text{Hard}$ हे शब्द जसेच्या तसे रीतिवाचक क्रियाविशेषण म्हणून वापरले जातात. त्यांना $\text{'-ly'}$ लावण्याची गरज नसते. $\text{He drives fast}$ हे वाक्य बरोबर आहे, $\text{He drives fastly}$ हे पूर्णपणे चुकीचे आहे.
4. Adverb of Degree / Quantity (परिमाणवाचक / तीव्रतावाचक क्रियाविशेषण)
हे क्रियाविशेषण एखाद्या गुणाची, क्रियेची किंवा स्थितीची तीव्रता किंवा प्रमाण किती आहे (How much / To what extent) हे दर्शवते. हे प्रामुख्याने विशेषण किंवा दुसऱ्या क्रियाविशेषणाची तीव्रता वाढवण्यासाठी किंवा कमी करण्यासाठी वापरले जाते.
मुख्य शब्द: $\text{Very, too, much, quite, almost, fully, rather, partly, enough, so, as.}$
उदाहरणे व स्पष्टीकरण:
$\text{The water is too hot.}$
स्पष्टीकरण: पाणी किती गरम आहे? गरजेपेक्षा जास्त किंवा खूप ($\text{too}$). येथे $\text{hot}$ हे विशेषण आहे आणि $\text{too}$ त्याची तीव्रता कमालीची वाढवते.
$\text{I am fully prepared for the exam.}$
स्पष्टीकरण: मी परीक्षेसाठी किती तयार आहे? पूर्णपणे ($\text{fully}$). तयारीचे प्रमाण यातून स्पष्ट होते.
5. Adverb of Frequency / Number (वारंवारतावाचक / संख्यावाचक क्रियाविशेषण)
वाक्यातील क्रिया किती वेळा घडली (How often) हे सांगणाऱ्या शब्दाला 'Adverb of Frequency' म्हणतात. क्रियेची पुनरावृत्ती दर्शवणे हे याचे मुख्य कार्य असते.
मुख्य शब्द: Once, twice, thrice, always, never, often, seldom, sometimes, frequently, usually, again.
उदाहरणे व स्पष्टीकरण:
$\text{He always speaks the truth.}$
स्पष्टीकरण: तो कधी खरे बोलतो? नेहमी ($\text{always}$). खरे बोलण्याची वारंवारता सततची आहे हे यावरून स्पष्ट होते.
$\text{Barking dogs seldom bite.}$
स्पष्टीकरण: भुंकणारे कुत्रे किती वेळा चावतात? क्वचितच किंवा कधीतरीच ($\text{seldom}$). क्रियेचे प्रमाण अत्यंत कमी असल्याचे हे दर्शवते.
6. Adverb of Reason (कारणवाचक क्रियाविशेषण)
वाक्यातील क्रिया का घडली किंवा त्या क्रियेमागील उद्देश किंवा कारण काय होते (Why) हे स्पष्ट करण्यासाठी या क्रियाविशेषणाचा वापर केला जातो.
मुख्य शब्द: $\text{Therefore, hence, thus, consequently, so, because.}$
उदाहरणे व स्पष्टीकरण:
$\text{He was ill, therefore he remained absent.}$
स्पष्टीकरण: तो अनुपस्थित का राहिला? कारण तो आजारी होता. $\text{therefore}$ (म्हणून) हा शब्द अनुपस्थित राहण्याचे कारण पूर्ववाक्याशी जोडतो.
$\text{She hence decided to leave the job.}$
स्पष्टीकरण: परिणामी किंवा या कारणामुळे ($\text{hence}$) तिने नोकरी सोडण्याचा निर्णय घेतला.
7. Adverb of Affirmation & Negation (निश्चिती / निषेधवाचक क्रियाविशेषण)
जे शब्द वाक्यातील विधानाला होकार, होकारार्थी निश्चिती किंवा नकार (Yes or No) दर्शवतात, त्यांना या प्रकारात समाविष्ट केले जाते.
मुख्य शब्द: $\text{Yes, no, not, certainly, surely, definitely, by no means, indeed.}$
उदाहरणे व स्पष्टीकरण:
$\text{Surely, you are mistaken.}$
स्पष्टीकरण: येथे $\text{Surely}$ (नक्कीच) हा शब्द विधानाच्या सत्यतेबद्दल खात्री किंवा निश्चिती देतो, म्हणून हे 'Adverb of Affirmation' आहे.
$\text{I do not know him.}$
स्पष्टीकरण: येथे $\text{not}$ हा शब्द क्रियेचा नकार दर्शवतो, म्हणून हे 'Adverb of Negation' आहे.
Adverb Formation (क्रियाविशेषण तयार करण्याचे नियम)
स्पर्धा परीक्षांमध्ये शब्दसंग्रह (Vocabulary) आधारित प्रश्नांमध्ये विशेषणाचे क्रियाविशेषणात रूपांतर करण्याचे नियम विचारले जातात. सामान्यतः विशेषणाला $\text{'-ly'}$ जोडल्यास क्रियाविशेषण बनते, परंतु त्याचे काही विशिष्ट जोडणीचे नियम आहेत जे समजून घेणे आवश्यक आहे.
नियम 1: सामान्य नियम
बहुतांश विशेषणांच्या (Adjectives) शेवटी थेट $\text{'-ly'}$ प्रत्यय लावून रीतिवाचक क्रियाविशेषण (Adverb of Manner) तयार केले जाते.
$\text{Bad (विशेषण)} \rightarrow \text{Badly (क्रियाविशेषण)}$
$\text{Soft (विशेषण)} \rightarrow \text{Softly (क्रियाविशेषण)}$
$\text{Quick (विशेषण)} \rightarrow \text{Quickly (क्रियाविशेषण)}$
$\text{Honest (विशेषण)} \rightarrow \text{Honestly (क्रियाविशेषण)}$
नियम 2: विशेषणाच्या शेवटी 'y' असल्यास
जर विशेषणाच्या शेवटी $\text{'y'}$ हे अक्षर असेल आणि त्यापूर्वी एखादे व्यंजन (Consonant) आलेले असेल, तर $\text{'y'}$ चा लोप करून त्याऐवजी $\text{'ily'}$ हा प्रत्यय जोडला जातो.
$\text{Happy} \rightarrow \text{Happily}$ (येथे $\text{'y'}$ काढून $\text{'ily'}$ लावला आहे.)
$\text{Heavy} \rightarrow \text{Heavily}$
$\text{Easy} \rightarrow \text{Easily}$
$\text{Angry} \rightarrow \text{Angrily}$
नियम 3: विशेषणाच्या शेवटी 'le' असल्यास
जर विशेषणाच्या शेवटी $\text{'le'}$ आले असेल, तर त्यातील फक्त $\text{'e'}$ काढून त्याऐवजी केवळ $\text{'y'}$ जोडला जातो.
$\text{Simple} \rightarrow \text{Simply}$ (येथे शेवटी फक्त $\text{'y'}$ जोडला गेला.)
$\text{Able} \rightarrow \text{Ably}$
$\text{Gentle} \rightarrow \text{Gently}$
$\text{Terrible} \rightarrow \text{Terribly}$
नियम 4: विशेषणाच्या शेवटी 'ic' असल्यास
जर एखाद्या विशेषणाच्या शेवटी $\text{'ic'}$ हे अक्षरे असतील, तर क्रियाविशेषण बनवताना त्याला $\text{'-ally'}$ हा प्रत्यय जोडला जातो.
$\text{Tragic} \rightarrow \text{Tragically}$
$\text{Automatic} \rightarrow \text{Automatically}$
$\text{Basic} \rightarrow \text{Basically}$
अपवाद: $\text{Public}$ या विशेषणाचे क्रियाविशेषण $\text{Publicly}$ असे होते, त्याला $\text{'-ally'}$ लागत नाही. हा अपवाद महा टीईटी परीक्षेसाठी अत्यंत महत्त्वाचा आहे.
नियम 5: अपवाद आणि समान रूपे (Irregular Adverbs)
काही विशेषणांचे क्रियाविशेषण पूर्णपणे बदलते किंवा त्याचे रूप दोन्ही ठिकाणी समान राहते. यावर आयोग किंवा परीक्षा परिषद वारंवार प्रश्न विचारते.
$\text{Good (विशेषण)} \rightarrow \text{Well (क्रियाविशेषण)}$ (चुकीचे: $\text{Goodly}$)
$\text{Fast (विशेषण)} \rightarrow \text{Fast (क्रियाविशेषण)}$ (चुकीचे: $\text{Fastly}$)
$\text{Hard (विशेषण)} \rightarrow \text{Hard (क्रियाविशेषण)}$ (टीप: $\text{Hardly}$ हा स्वतंत्र शब्द असून त्याचा अर्थ 'क्वचितच' असा नकारात्मक होतो, 'कठोरपणे' असा होत नाही.)
$\text{Late (विशेषण)} \rightarrow \text{Late (क्रियाविशेषण)}$ (टीप: $\text{Lately}$ म्हणजे 'नुकतेच' किंवा 'अलीकडच्या काळात' असा काळवाचक अर्थ होतो.)
Position of Adverbs (क्रियाविशेषणांचे वाक्यातील स्थान)
वाक्यात क्रियाविशेषण कोठे वापरावे, याचे इंग्रजी व्याकरणात काही निश्चित नियम आहेत. जर क्रियाविशेषणाचे स्थान बदलले, तर वाक्याचा अर्थ बदलू शकतो किंवा वाक्य चुकीचे ठरू शकते. इंग्रजी वाक्यात क्रियाविशेषणांची मुख्य तीन स्थाने असतात: Front Position (सुरुवातीला), Mid Position (मध्ये), आणि End Position (शेवटी).
1. Front Position (वाक्याच्या सुरुवातीला)
जेव्हा क्रियाविशेषण संपूर्ण वाक्यावर भर देण्यासाठी किंवा संपूर्ण वाक्याची माहिती देण्यासाठी वाक्याच्या अगदी सुरुवातीला वापरले जाते, तेव्हा त्याला 'Front Position' म्हणतात.
नियम: प्रामुख्याने वाक्याला जोडणारे शब्द (Connecting Adverbs) किंवा संपूर्ण वाक्या सुधारणारे शब्द (Sentence Modifiers) सुरुवातीला येतात.
उदाहरणे:
$\text{Fortunately, he escaped the accident without any injury.}$
स्पष्टीकरण: येथे $\text{Fortunately}$ हा शब्द केवळ एका क्रियेबद्दल नाही, तर तो संपूर्ण घटनेबद्दलचे भाग्य दर्शवतो.
$\text{Suddenly, the lights went out.}$
स्पष्टीकरण: अचानक एखादी घटना घडली हे दाखवण्यासाठी $\text{Suddenly}$ वाक्याच्या सुरुवातीला आले आहे.
2. Mid Position (वाक्याच्या मध्यभागी)
जेव्हा क्रियाविशेषण वाक्यातील मुख्य क्रियापदाच्या आधी किंवा सहाय्यकारी क्रियापदाच्या (Auxiliary Verb) नंतर वापरले जाते, तेव्हा त्याला 'Mid Position' म्हणतात.
नियम ए (Rule A): जर वाक्यात फक्त एकच मुख्य क्रियापद असेल, तर क्रियाविशेषण त्या क्रियापदाच्या आधी येते.
$\text{She always arrives on time.}$ (येथे $\text{arrives}$ या मुख्य क्रियापदाच्या आधी $\text{always}$ आले आहे.)
नियम बी (Rule B): जर वाक्यात $\text{'To be'}$ ची रूपे ($\text{am, is, are, was, were}$) मुख्य क्रियापद म्हणून आली असतील, तर क्रियाविशेषण त्यांच्या नंतर येते.
$\text{He is never late for work.}$ (येथे $\text{is}$ च्या नंतर $\text{never}$ वापरले आहे.)
नियम सी (Rule C): जर वाक्यात सहाय्यकारी क्रियापद आणि मुख्य क्रियापद अशी दोन्ही रूपे असतील, तर क्रियाविशेषण त्या दोन्हींच्या मध्ये येते.
$\text{I have already finished my homework.}$ (येथे $\text{have}$ हे सहाय्यकारी आणि $\text{finished}$ हे मुख्य क्रियापद आहे, त्यांच्या मध्ये $\text{already}$ आले आहे.)
3. End Position (वाक्याच्या शेवटी)
जेव्हा क्रियाविशेषण वाक्याच्या शेवटी किंवा कर्माच्या (Object) नंतर वापरले जाते, तेव्हा त्याला 'End Position' म्हणतात.
नियम: रीतिवाचक (Manner), स्थलवाचक (Place), आणि कालवाचक (Time) क्रियाविशेषणे सामान्यतः वाक्याच्या शेवटी येतात.
उदाहरणे:
$\text{The children played happily in the garden yesterday.}$
स्पष्टीकरण: या वाक्यात तीन क्रियाविशेषणे एकाच वेळी आली आहेत. इंग्रजी व्याकरणातील MPT Rule नुसार त्यांचा क्रम ठरवला जातो:
$\text{M = Manner (Happily)}$
$\text{P = Place (In the garden)}$
$\text{T = Time (Yesterday)}$
त्यामुळे रीतिवाचक, स्थलवाचक व कालवाचक असा $\text{M} \rightarrow \text{P} \rightarrow \text{T}$ क्रम नेहमी पाळावा लागतो. हे स्पर्धा परीक्षेच्या रचनेच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाचे आहे.
'Enough' आणि 'Only' चे विशेष नियम व स्थानावरून बदलणारा अर्थ
इंग्रजी व्याकरणात काही विशिष्ट क्रियाविशेषणे अशी आहेत, ज्यांचे स्थान बदलल्यास वाक्याचा संपूर्ण अर्थ बदलतो. त्यापैकी 'Enough' आणि 'Only' हे दोन शब्द परीक्षा परिषदेचे अत्यंत आवडते शब्द आहेत.
'Enough' चा नियम (Position of 'Enough')
$\text{'Enough'}$ हा शब्द विशेषण (Adjective) आणि क्रियाविशेषण (Adverb) अशा दोन्ही प्रकारे कार्य करू शकतो. क्रियाविशेषण म्हणून वापरतानाचा त्याचा नियम अतिशय वेगळा आणि महत्त्वाचा आहे.
नियम: जेव्हा $\text{'Enough'}$ हा शब्द क्रियाविशेषण म्हणून वापरला जातो, तेव्हा तो ज्या विशेषणाबद्दल किंवा क्रियाविशेषणाबद्दल माहिती सांगत आहे, त्या शब्दाच्या नेहमी नंतर (After) वापरला जातो.
उदाहरणे व स्पष्टीकरण:
$\text{He is wise enough to understand this.}$ (बरोबर वाक्य)
$\text{He is enough wise to understand this.}$ (चुकीचे वाक्य)
स्पष्टीकरण: पहिल्या वाक्यात $\text{wise}$ हे विशेषण आहे, म्हणून $\text{enough}$ हा शब्द त्याच्या नंतर आला आहे. विद्यार्थ्यांना शिकवताना हा नियम आवर्जून सांगावा की इंग्रजीत इतर क्रियाविशेषणे विशेषणाच्या आधी येतात (उदा. $\text{very wise}$), पण $\text{enough}$ हा एकमेव असा शब्द आहे जो विशेषणाच्या नंतर येतो.
जर $\text{'Enough'}$ नाम (Noun) सोबत वापरायचा असेल, तर तो नामाच्या आधी येतो. उदा. $\text{I have enough money.}$ (येथे $\text{money}$ हे नाम असल्याने $\text{enough}$ आधी आले आहे.)
'Only' चा नियम (Position of 'Only')
$\text{'Only'}$ हे असे क्रियाविशेषण आहे जे वाक्यात ज्या शब्दाच्या अगदी जवळ किंवा ज्या शब्दाच्या आधी ठेवले जाते, फक्त त्याच शब्दाला ते मर्यादित करते. त्याचे स्थान बदलल्यास वाक्याचा अर्थ कसा बदलतो, ते खालील उदाहरणांवरून स्पष्ट होईल:
वाक्य 1: Only She lent me ten rupees.
अर्थ: फक्त तिनेच मला १० रुपये दिले, इतर कोणीही दिले नाहीत. (येथे भर सर्वनामावर आहे.)
वाक्य 2: She only lent me ten rupees.
अर्थ: तिने मला १० रुपये फक्त उसने दिले (उदा. भेट म्हणून दिले नाहीत किंवा तिने इतर काही केले नाही, फक्त दिले).
वाक्य 3: She lent me only ten rupees.
अर्थ: तिने मला फक्त १० रुपये दिले, त्यापेक्षा जास्त दिले नाहीत. (येथे भर रक्कमेवर किंवा संख्येवर आहे.)
वाक्य 4: She lent me ten rupees only.
अर्थ: तिने मला केवळ आणि केवळ १० रुपयेच दिले. (हे वाक्याच्या शेवटी येऊन संपूर्ण रक्कमेवर अंतिम मर्यादा निश्चित करते.)
यावरून स्पष्ट होते की स्पर्धा परीक्षेत 'Only' चे अचूक स्थान ओळखणे किती गरजेचे आहे. वाक्याचा संदर्भ ओळखूनच त्याचे स्थान निश्चित करावे लागते.
क्रियाविशेषण अव्यय (Adverbs)
Mock Test: 20 Questions | 20 Minutes
