प्रकाशाचे स्वरूप, त्याचे गुणधर्म आणि त्याशी संबंधित विविध नैसर्गिक घटना हा विज्ञानाचा एक अत्यंत महत्त्वाचा भाग आहे. हा घटक केवळ पाठांतर करण्याचा नसून संकल्पना समजून घेण्याचा आहे. आपण या प्रकरणातील प्रत्येक संकल्पना अगदी सोप्या भाषेत, वर्गातील अध्यापनाच्या पद्धतीने आणि सखोलपणे समजून घेणार आहोत.
प्रस्तावना
आपल्या सभोवतालचे सुंदर जग पाहण्यासाठी आपल्याला डोळ्यांची गरज असते, हे जितके खरे आहे, तितकेच प्रकाशाची उपस्थिती असणेही अनिवार्य आहे. अंधाऱ्या खोलीत डोळे उघडे असूनही आपल्याला काहीच दिसत नाही, कारण तिथून कोणताही प्रकाश आपल्या डोळ्यांपर्यंत पोहोचत नाही. प्रकाश जेव्हा एखाद्या वस्तूवर पडतो आणि तिथून तो परावर्तित होऊन आपल्या डोळ्यांतील दृष्टिपटलावर पडतो, तेव्हाच आपल्याला ती वस्तू दिसते.
भौतिकशास्त्राच्या दृष्टीने विचार केल्यास, प्रकाश ही एक प्रकारची इलेक्ट्रोमॅग्नेटिक रेडिएशन म्हणजेच विद्युतचुंबकीय ऊर्जा आहे, जी आपल्या डोळ्यांमध्ये दृष्टीची संवेदना निर्माण करते. प्रकाशाचा सर्वात महत्त्वाचा आणि मूलभूत गुणधर्म म्हणजे प्रकाश नेहमी सरळ रेषेत प्रवास करतो. यालाच प्रकाशाचा रेषीय संक्रमण गुणधर्म म्हणतात.
दिवसा सूर्यप्रकाश सरळ रेषेत येतो. जेव्हा या सरळ रेषेत प्रवास करणाऱ्या प्रकाशाच्या मार्गात एखादी अपारदर्शक वस्तू येते, तेव्हा त्या वस्तूची सावली (छाया) तयार होते. सावलीची निर्मिती हीच प्रकाश सरळ रेषेत प्रवास करतो याचा सर्वात मोठा पुरावा आहे. प्रकाश लहरींच्या स्वरूपात प्रवास करतो आणि निर्वात पोकळीमध्ये (Vaccum) प्रकाशाचा वेग सर्वात जास्त असतो. हा वेग $3 \times 10^8 \text{ m/s}$ म्हणजेच सुमारे $3$ लाख किलोमीटर प्रति सेकंद इतका प्रचंड असतो. कोणत्याही माध्यमातून प्रवास करताना प्रकाशाचा वेग हा त्या माध्यमाच्या घनतेवर अवलंबून असतो.
सखोल संकल्पना स्पष्टीकरण
परावर्तन
जेव्हा प्रकाशाचे किरण एखाद्या चकचकीत किंवा गुळगुळीत पृष्ठभागावर पडतात, तेव्हा ते त्या पृष्ठभागावरून मागे फिरतात. प्रकाशाच्या या मागे फिरण्याच्या प्रक्रियेला प्रकाशाचे परावर्तन असे म्हणतात. हे अगदी आपण एखाद्या भिंतीवर चेंडू मारल्यावर तो जसा परत येतो, तसेच आहे.
प्रकाशाच्या परावर्तनाचा अभ्यास करण्यासाठी आपल्याला काही तांत्रिक संज्ञा समजून घ्याव्या लागतील, ज्या परीक्षेसाठी खूप महत्त्वाच्या आहेत. पृष्ठभागावर येऊन पडणाऱ्या किरणाला 'आपाती किरण' (Incident Ray) म्हणतात. पृष्ठभागावरून परावर्तित होऊन जाणाऱ्या किरणाला 'परावर्तित किरण' (Reflected Ray) म्हणतात. ज्या बिंदूवर किरण पडतो, त्याला 'आपातन बिंदू' म्हणतात. या आपातन बिंदूशी पृष्ठभागाला लंब असलेल्या काल्पनिक रेषेला 'स्तंभिका' (Normal) म्हणतात.
स्तंभिका आणि आपाती किरण यांच्यामधील कोनाला 'आपाती कोन' ($\angle i$) म्हणतात. तसेच, स्तंभिका आणि परावर्तित किरण यांच्यामधील कोनाला 'परावर्तित कोन' ($\angle r$) म्हणतात.
प्रकाशाच्या परावर्तनाचे दोन मुख्य नियम आहेत, जे कायम सत्य असतात:
आपाती कोन ($\angle i$) आणि परावर्तित कोन ($\angle r$) यांचे माप नेहमी समान असते. म्हणजेच $\angle i = \angle r$. जर आपाती कोन $30^\circ$ असेल, तर परावर्तित कोनही $30^\circ$ च असेल.
आपाती किरण, परावर्तित किरण आणि स्तंभिका हे तिन्ही एकाच प्रतलात (Plane) असतात, तसेच आपाती किरण व परावर्तित किरण स्तंभिकेच्या विरुद्ध बाजूस असतात.
आता आपण आरशांचे प्रकार आणि त्यांच्याद्वारे होणारे परावर्तन पाहूया:
1. सपाट आरसा (Plain Mirror):
आपण रोज घरात जो आरसा वापरतो तो सपाट आरसा असतो. सपाट आरशामुळे मिळणारी प्रतिमा नेहमी आभासी आणि सुलट असते. प्रतिमेचा आकार हा वस्तूच्या आकाराएवढाच असतो. तसेच वस्तू आरशापासून जितक्या अंतरावर समोर असते, तितक्याच अंतरावर तिची प्रतिमा आरशाच्या मागे तयार होते. सपाट आरशाचे एक वैशिष्ट्य म्हणजे यामध्ये 'पार्श्व परावर्तन' होते, म्हणजेच वस्तूची डावी बाजू प्रतिमेत उजवीकडे आणि उजवी बाजू डावीकडे दिसते.
2. अंतर्गोल आरसा (Concave Mirror):
ज्या गोल आरशाचा आतील पृष्ठभाग चकचकीत असतो आणि परावर्तक म्हणून काम करतो, त्याला अंतर्गोल आरसा म्हणतात. हा आरसा त्यावर येणारे समांतर किरण परावर्तनानंतर एका बिंदूमध्ये एकत्र आणतो, म्हणून याला 'अभिसारी आरसा' (Converging Mirror) असे म्हणतात. या आरशाच्या समोर वस्तू कुठे ठेवली आहे, यानुसार प्रतिमेचे स्वरूप बदलते. वस्तू खूप जवळ असेल तर प्रतिमा मोठी, सुलट आणि आभासी मिळते. वस्तू दूर नेल्यास प्रतिमा उलटी आणि वास्तव (Real) मिळते.
3. बहिर्गोल आरसा (Convex Mirror):
ज्या गोल आरशाचा बाहेरील किंवा फुगीर पृष्ठभाग परावर्तक असतो, त्याला बहिर्गोल आरसा म्हणतात. हा आरसा त्याच्यावर पडणारे समांतर किरण परावर्तनानंतर बाहेरच्या दिशेने पसरवतो, म्हणून याला 'अपसारी आरसा' (Diverging Mirror) म्हणतात. बहिर्गोल आरशामुळे मिळणारी प्रतिमा नेहमी आभासी, सुलट आणि वस्तूच्या आकारापेक्षा लहान असते. यामुळे खूप मोठ्या क्षेत्राची दृश्ये लहान आरशात सामावू शकतात.
अपवर्तन (Refraction)
प्रकाश जेव्हा एका पारदर्शक माध्यमातून दुसऱ्या पारदर्शक माध्यमात तिरपा प्रवास करतो, तेव्हा तो दुसऱ्या माध्यमात प्रवेश करताना आपली प्रवासाची दिशा बदलतो. प्रकाशाच्या या दिशा बदलण्याच्या नैसर्गिक घटनेला 'प्रकाशाचे अपवर्तन' असे म्हणतात.
दिशा बदलण्याचे मुख्य कारण म्हणजे वेगवेगळ्या माध्यमांमध्ये प्रकाशाचा वेग वेगळा असतो. उदाहरणार्थ, हवेमध्ये प्रकाशाचा वेग जास्त असतो, कारण हवा हे 'विरल माध्यम' (Rarer Medium) आहे. पाण्याच्या किंवा काचेच्या आत प्रकाशाचा वेग कमी होतो, कारण ते 'घट्ट किंवा माध्यम घन' म्हणजेच 'सघन माध्यम' (Denser Medium) आहे. जेव्हा प्रकाश विरल माध्यमातून सघन माध्यमात जातो, तेव्हा त्याचा वेग मंदावतो आणि तो स्तंभिकेकडे झुकतो. याउलट, जेव्हा प्रकाश सघन माध्यमातून विरल माध्यमात प्रवेश करतो, तेव्हा त्याचा वेग वाढतो आणि तो स्तंभिकेपासून दूर जातो.
अपवर्तनाचे दोन नियम आहेत:
आपाती किरण व अपवर्तित किरण हे स्तंभिकेच्या विरुद्ध बाजूस असतात आणि ते तिन्ही एकाच प्रतलात असतात.
दिलेल्या माध्यमांच्या जोडीसाठी, आपाती कोनाच्या साईन ($\sin i$) आणि अपवर्तित कोनाच्या साईन ($\sin r$) यांचे गुणोत्तर नेहमी स्थिर असते. यालाच 'स्नेलचा नियम' (Snell's Law) म्हणतात. या स्थिरांकाला पहिल्या माध्यमाच्या संदर्भात दुसऱ्या माध्यमाचा 'अपवर्तनांक' ($\mu$ किंवा $n$) म्हणतात.
$n = \frac{c}{v}$
भिंगे (Lenses)भिंग हा दोन पृष्ठभागांनी वेढलेला एक पारदर्शक माध्यम असणारा भाग असतो, ज्याचा किमान एक पृष्ठभाग तरी गोल असतो. आरसा प्रकाश परावर्तित करतो, तर भिंग प्रकाशाचे अपवर्तन करते. भिंगांचे मुख्य दोन प्रकार पडतात: 1. बहिर्गोल भिंग (Convex Lens): हे भिंग मध्यभागी फुगीर आणि कडांना चपटे किंवा बारीक असते. या भिंगातून जाणारे समांतर प्रकाशकिरण अपवर्तनानंतर मुख्य अक्षावर एका बिंदूत एकत्र येतात (अभिसारित होतात). म्हणूनच याला 'अभिसारी भिंग' (Converging Lens) म्हणतात. या बिंदूला भिंगाचा 'मुख्य नाभी' (Principal Focus) म्हणतात. बहिर्गोल भिंगाचा उपयोग करून वास्तव आणि उलटी प्रतिमा मिळवता येते, तसेच वस्तू खूप जवळ असल्यास आभासी आणि सुलट प्रतिमा मोठी करून पाहता येते. म्हणूनच याचा वापर सुक्ष्मदर्शक आणि भिंगाच्या साहाय्याने वस्तू मोठी करून पाहण्यासाठी होतो. 2. अंतर्गोल भिंग (Concave Lens): हे भिंग मध्यभागी पातळ आणि कडांना जाड असते. या भिंगातून जाणारे समांतर प्रकाशकिरण अपवर्तनानंतर बाहेरच्या बाजूला पसरतात (अपसारित होतात), म्हणून याला 'अपसारी भिंग' (Diverging Lens) म्हणतात. हे किरण मागे वाढवले असता एका बिंदूतून निघाल्यासारखे भासतात. अंतर्गोल भिंगामुळे मिळणारी प्रतिमा नेहमीच आभासी, सुलट आणि वस्तूच्या आकारापेक्षा लहान असते. वस्तू कुठेही ठेवली तरी प्रतिमेचे हे स्वरूप बदलत नाही. भिंगाच्या शक्तीला 'भिंगाचे सामर्थ्य' (Power of Lens) म्हणतात, जे नाभीय अंतराच्या (f) व्यस्तांकाएवढे असते. याचे एकक 'डायोप्टर' ($D$) आहे. जर नाभीय अंतर मीटरमध्ये असेल, तर: P = 1/f
बहीर्गोल भिंगाचे नाभीय अंतर धन (+) असते, म्हणून त्याची शक्ती धन असते. अंतर्गोल भिंगाचे नाभीय अंतर ऋण (-) असते, म्हणून त्याची शक्ती ऋण असते.
मानवी डोळा
मानवी डोळा हे निसर्गाने दिलेले एक अत्यंत संवेदनशील आणि प्रगत जैविक भिंगाचे यंत्र आहे. डोळ्याची रचना आणि त्याचे कार्य प्रकाशाच्या अपवर्तनावर आधारित आहे. डोळ्याचे मुख्य भाग खालीलप्रमाणे आहेत:
पारपटल (Cornea): डोळ्याच्या समोरील पांढरा, पारदर्शक भाग. डोळ्यात प्रवेश करणाऱ्या प्रकाशाचे बहुतांश अपवर्तन याच भागाद्वारे होते.
बाहुली (Pupil): डोळ्याच्या मध्यभागी असलेले लहान छिद्र, ज्यातून प्रकाश आत जातो. प्रकाश जास्त असेल तर बाहुली लहान होते आणि अंधुक प्रकाशात ती मोठी होते, ज्यामुळे डोळ्यात जाणाऱ्या प्रकाशाच्या प्रमाणावर नियंत्रण राहते.
परितारिका (Iris): बाहुलीच्या भोवती असणारा रंगीत भाग, जो बाहुलीचा आकार नियंत्रित करतो. लोकांच्या डोळ्यांचा रंग (काळा, निळा, मांजरा) या परितारिकेमुळेच ठरतो.
डोळ्याचे भिंग (Eye Lens): हे एक पारदर्शक, लवचिक आणि बहिर्गोल स्वरूपाचे जैविक भिंग असते. हे भिंग आपले नाभीय अंतर आवश्यकतेनुसार कमी-जास्त करू शकते, जेणेकरून वस्तू कितीही अंतरावर असली तरी तिची स्पष्ट प्रतिमा दृष्टिपटलावर पडेल.
दृष्टिपटल (Retina): डोळ्याच्या मागील बाजूचा पडदा, ज्यावर वस्तूची वास्तव आणि उलटी प्रतिमा तयार होते. यामध्ये प्रकाशसंवेदनशील पेशी असतात, ज्या प्रतिमेचे रूपांतर विद्युत संकेतांमध्ये करतात आणि हे संकेत 'दृक् चेता' (Optic Nerve) द्वारे मेंदूपर्यंत पोहोचवले जातात, जिथे मेंदू ती प्रतिमा सुलट करून अनुभवतो.
वयोमानानुसार किंवा इतर कारणांमुळे डोळ्याची समायोजन शक्ती कमी होते, ज्यामुळे दृष्टीदोष निर्माण होतात. परीक्षेसाठी महत्त्वाचे दोन मुख्य दृष्टीदोष खालीलप्रमाणे आहेत:
1. निकटदृष्टीता (Myopia / Short-sightedness):
या दोषात व्यक्तीला जवळच्या वस्तू स्पष्ट दिसतात, परंतु दूरच्या वस्तू स्पष्ट दिसत नाहीत. याचे कारण म्हणजे दूरच्या वस्तूची प्रतिमा दृष्टिपटलाच्या (Retina) अलीकडेच म्हणजेच आधीच तयार होते.
कारणे: डोळ्याचा गोलक लांबट होणे किंवा डोळ्याच्या भिंगाची वक्रता वाढणे.
निवारण: हा दोष दूर करण्यासाठी योग्य नाभीय अंतर असलेल्या अंतर्गोल भिंगाचा ($-\text{ve Power}$) चष्मा वापरावा लागतो. हे भिंग किरणांना थोडे पसरवून दृष्टिपटलावर अचूक केंद्रित करते.
2. दूरदृष्टीता (Hypermetropia / Long-sightedness):
या दोषात व्यक्तीला दूरच्या वस्तू स्पष्ट दिसतात, पण जवळच्या वस्तू (उदा. पुस्तकातील अक्षरे) स्पष्ट दिसत नाहीत. याचे कारण म्हणजे जवळच्या वस्तूची प्रतिमा दृष्टिपटलाच्या मागे (Retina च्या पलीकडे) तयार होते.
कारणे: डोळ्याचा गोलक लहान होणे किंवा डोळ्याच्या भिंगाची अभिसारी शक्ती कमी होणे.
निवारण: हा दोष दूर करण्यासाठी योग्य नाभीय अंतर असलेल्या बहिर्गोल भिंगाचा ($+\text{ve Power}$) चष्मा वापरावा लागतो. हे भिंग येणाऱ्या किरणांना आधीच थोडे अभिसारित करून दृष्टिपटलावर अचूक एकत्र आणते.
Fact Box
प्रकाश हा जरी आपल्याला पांढरा दिसत असला, तरी तो प्रत्यक्षात सात वेगवेगळ्या रंगांचे मिश्रण आहे. हे सर्वात आधी सर आयझॅक न्यूटन यांनी एका प्रयोगाद्वारे सिद्ध केले होते. जेव्हा पांढरा प्रकाश एका काचेच्या लोलकातून (Prism) जातो, तेव्हा त्याचे सात रंगांमध्ये वर्गीकरण होते. या घटनेला 'प्रकाशाचे अपस्करण' (Dispersion of Light) म्हणतात. हे सात रंग म्हणजे तांबडा, नारंगी, पिवळा, हिरवा, निळा, पारवा आणि जांभळा (तानापिहिनिपाजा) हे होत.
न्यूटन यांनी एक तबकडी तयार केली, ज्यावर हे सात रंग समान भागात रंगवले होते. जेव्हा ही तबकडी अत्यंत वेगाने फिरवली जाते, तेव्हा मानवी डोळ्याच्या 'दृष्टी सातत्य' (Persistence of Vision) या गुणधर्मामुळे सर्व रंग एकमेकांत मिसळतात आणि ती तबकडी पूर्णपणे पांढरी दिसते. यालाच 'न्यूटनची तबकडी' म्हणतात. यावरून हे सिद्ध होते की, पांढरा प्रकाश हा सात रंगांचे एकत्रीकरण आहे.
उपयोजनात्मक विश्लेषण
भौतिकशास्त्राचे नियम केवळ पुस्तकात नसून ते आपल्या दैनंदिन जीवनात सतत घडत असतात. परीक्षांमध्ये थेट व्याख्या न विचारता अशा उपयोजनांवर आधारित प्रश्न विचारण्याचा कल वाढला आहे.
1. पाण्याचे भांडे प्रत्यक्षात आहे त्यापेक्षा कमी खोल का दिसते?
जेव्हा आपण पाण्याच्या बादलीत किंवा भांड्यात पाहतो, तेव्हा त्याचा तळ थोडा वर आल्यासारखा भासतो. किंवा पाण्यात अर्धी बुडवलेली पेन्सिल सांध्यापाशी वाकलेली दिसते. हे प्रकाशाच्या अपवर्तनामुळे घडते. बादलीच्या तळापासून निघणारे प्रकाशकिरण जेव्हा पाण्यातून (सघन माध्यम) हवेत (विरल माध्यम) प्रवेश करतात, तेव्हा ते स्तंभिकेपासून दूर झुकतात. जेव्हा हे अपवर्तित किरण आपल्या डोळ्यात प्रवेश करतात, तेव्हा मानवी मेंदूला असे वाटते की प्रकाश सरळ रेषेतूनच येत आहे. त्यामुळे हे किरण मागे वाढवले असता ते मूळ तळापेक्षा थोड्या वरच्या बिंदूवर एकत्र आल्याचा भास होतो. यामुळे भांडे कमी खोल दिसते.
2. गाड्यांच्या साईड मिररमध्ये बहिर्गोल आरसा का वापरतात?
वाहनांच्या बाजूला मागचे ट्रॅफिक पाहण्यासाठी जे आरसे असतात, ते नेहमी बहिर्गोल (Convex) असतात. याचे कारण म्हणजे बहिर्गोल आरशामुळे मिळणारी प्रतिमा नेहमी सुलट आणि आकाराने लहान असते. जरी मागील वाहने मोठी असली, तरी त्यांची लहान आणि सुलट प्रतिमा या आरशात स्पष्ट दिसते. सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे या आरशाचा बाहेरील वक्रतेमुळे 'दृष्टी क्षेत्र' (Field of View) खूप मोठे असते. म्हणजेच ड्रायव्हरला मागे असणारा खूप मोठा रस्ता आणि त्यावरील अनेक वाहने एकाच लहान आरशात सहज दिसू शकतात, जे सपाट किंवा अंतर्गोल आरशामुळे शक्य होत नाही.
प्रमुख परीक्षा कल
महा टीईटी परीक्षेच्या मागील काही वर्षांच्या प्रश्नपत्रिकांचे विश्लेषण केले असता, 'प्रकाश' या घटकावर खालील मुद्द्यांवर वारंवार आणि काठिण्य पातळी उच्च ठेवून प्रश्न विचारले गेल्याचे दिसते:
आरसे आणि भिंगांचे विशिष्ट उपयोग: दाढी करण्यासाठी किंवा दातांचे डॉक्टर अंतर्गोल आरसा वापरतात, कारण वस्तू जवळ असल्यास तो मोठी प्रतिमा देतो. सौर चुलीमध्ये सूर्यकिरण एकाच बिंदूवर केंद्रित करण्यासाठी मोठ्या अंतर्गोल आरशाचा (अभिसारी गुणधर्म) वापर केला जातो. रस्त्यावरील दिव्यांमध्ये (Street lights) प्रकाश दूरवर पसरवण्यासाठी बहिर्गोल आरशाचा वापर केला जातो.
दृष्टीदोष व निवारण: मायोपिया (निकटदृष्टीता) साठी कोणता चष्मा वापरावा आणि हायपरमेट्रोपिया (दूरदृष्टीता) साठी कोणता चष्मा वापरावा, यावर हमखास प्रश्न असतो. यामध्ये नाभीय अंतराचे चिन्ह ($+$ किंवा $-$) आणि भिंगाची शक्ती डायोप्टरमध्ये काढण्याची गणितीय उदाहरणे विचारली जातात.
अपवर्तनांक व प्रकाशाचा वेग: एका माध्यमातून दुसऱ्या माध्यमात जाताना प्रकाशाच्या वेगात होणाऱ्या बदलावर आधारित गणितीय सूत्रे ($n = \frac{c}{v}$) वापरून अपवर्तनांक काढण्याचे प्रश्न काठिण्य पातळी वाढवण्यासाठी विचारले जातात.
अध्यापनशास्त्रीय दृष्टीकोन (Pedagogy)
विज्ञान हा विषय केवळ फळ्यावर लिहून शिकवण्याचा नसून तो कृतीतून आणि प्रत्यक्ष अनुभवातून शिकवण्याचा विषय आहे. प्राथमिक आणि उच्च प्राथमिक वर्गात हा घटक प्रभावीपणे शिकवण्यासाठी खालील पद्धतींचा वापर करावा:
लेझर लाइट आणि आरशाचा प्रयोग (परावर्तन): वर्गात अंधार करून एका सपाट आरशावर लेझर पॉईंटरच्या साहाय्याने प्रकाश टाकावा. हवेत थोडे खडूचे कण किंवा धूर केल्यास प्रकाशाचा मार्ग स्पष्ट दिसतो. विद्यार्थ्यांना आपाती किरण आणि परावर्तित किरण प्रत्यक्ष दाखवून, वेगवेगळ्या कोनातून प्रकाश टाकून आपाती कोन व परावर्तित कोन नेहमी समान कसे असतात, हे पडताळून दाखवावे. यामुळे अमूर्त संकल्पना मूर्त स्वरूपात समजते.
पेन्सिल आणि पाण्याचा ग्लास (अपवर्तन): एका काचेच्या पारदर्शक ग्लासात पाणी भरून त्यात पेन्सिल तिरपी ठेवावी. विद्यार्थ्यांना बाजूने पाहण्यास सांगावे. पेन्सिल पाण्यामध्ये नेमकी जिथे प्रवेश करते, तिथे तुटल्यासारखी किंवा वाकलेली का दिसते, यावर विद्यार्थ्यांना विचार करायला लावावा. त्यानंतर माध्यमातील बदलामुळे प्रकाशाचा वेग कसा बदलतो आणि दिशा कशी बदलते, हे स्पष्ट करावे. ही शोध पद्धती (Heuristic Method) विद्यार्थ्यांच्या चौकस बुद्धीला चालना देते.
भिंगाच्या साहाय्याने कागद जाळणे (ऊर्जेचे केंद्रीकरण): सूर्यप्रकाशात बहिर्गोल भिंग धरून त्याचे मुख्य नाभी अचूक एका कागदावर केंद्रित करावे. काही वेळातच कागदातून धूर निघून तो जळू लागतो. या प्रयोगाद्वारे विद्यार्थ्यांना बहिर्गोल भिंगाचा 'अभिसारी' (Converging) गुणधर्म कायमस्वरूपी लक्षात राहतो, कारण त्यांनी प्रकाशाची सर्व ऊर्जा एका बिंदूवर एकत्र येताना प्रत्यक्ष पाहिलेली असते.
रिव्हिजन नोट्स
प्रकाशाचा वेग: निर्वात पोकळीत सर्वाधिक असतो, $3 \times 10^8 \text{ m/s}$.
परावर्तनाचा नियम: $\angle i = \angle r$ (आपाती कोन = परावर्तित कोन).
अंतर्गोल आरसा: अभिसारी (किरण एकत्र आणतो). उपयोग: दाढीचा आरसा, डॉक्टरांचे हेडमिरर, सौर चूल.
बहिर्गोल आरसा: अपसारी (किरण पसरवतो). उपयोग: वाहनांचे साईड मिरर, सुरक्षा आरसे.
प्रकाशाचे अपवर्तन: प्रकाशाने एका माध्यमातून दुसऱ्या माध्यमात जाताना दिशा बदलणे. वेग बदलल्यामुळे घडते.
स्नेलचा नियम: $\frac{\sin i}{\sin r} = \text{स्थिरांक (अपवर्तनांक)}$.
बहिर्गोल भिंग: अभिसारी भिंग, मध्यभागी फुगीर. नाभीय अंतर धन ($+$) असते.
अंतर्गोल भिंग: अपसारी भिंग, मध्यभागी पातळ. नाभीय अंतर ऋण ($-$) असते.
भिंगाची शक्ती: $P = \frac{1}{f}$, एकक: डायोप्टर ($D$).
निकटदृष्टीता (Myopia): जवळचे दिसते, दूरचे दिसत नाही. निवारण: अंतर्गोल भिंग.
दूरदृष्टीता (Hypermetropia): दूरचे दिसते, जवळचे दिसत नाही. निवारण: बहिर्गोल भिंग.
प्रकाशाचे अपस्करण: पांढरा प्रकाश लोलकातून गेल्यावर ७ रंगांत विभक्त होणे.
न्यूटनची तबकडी: प्रकाश सात रंगांचे मिश्रण असल्याचे सिद्ध करते.
प्रकाश: परावर्तन, अपवर्तन आणि भिंगे
Mock Test: 20 Questions | 20 Minutes
