उष्णता आणि तापमान हे भौतिकशास्त्रातील अत्यंत महत्त्वाचे आणि आपल्या दैनंदिन जीवनाशी निगडीत असणारे घटक आहेत. अनेकदा विद्यार्थी उष्णता आणि तापमान या दोन्ही गोष्टींना एकच समजतात, परंतु विज्ञानाच्या दृष्टीने या दोन्ही वेगवेगळ्या संकल्पना आहेत. या प्रकरणाच्या माध्यमातून आपण उष्णता, तापमान, त्यांचे परस्परसंबंध, संक्रमणाच्या पद्धती आणि त्यांचे व्यावहारिक उपयोग अत्यंत सोप्या भाषेत समजून घेणार आहोत.
१. उष्णता आणि तापमान: सखोल संकल्पना स्पष्टीकरण
उष्णता म्हणजे काय हे समजून घेण्यासाठी आपल्याला पदार्थाच्या अंतर्गत संरचनेचा अभ्यास करावा लागतो. जगातील प्रत्येक पदार्थ हा लहान लहान कणांपासून म्हणजेच अणू आणि रेणूंपासून बनलेला असतो. हे रेणू पदार्थात कधीही स्थिर नसतात; ते सातत्याने गतिमान असतात किंवा आपापल्या जागी कंपन करत असतात.
जेव्हा आपण एखाद्या पदार्थाला उष्णता देतो, तेव्हा त्या पदार्थातील रेणूंची हालचाल किंवा कंपन वाढते. याचा अर्थ असा की उष्णतेमुळे रेणूंची गतिज ऊर्जा वाढते. पदार्थातील या सर्व रेणूंच्या एकूण गतिज ऊर्जेला आपण 'उष्णता ऊर्जा' असे म्हणतो. म्हणजेच, उष्णता हे ऊर्जेचे एक रूप आहे जे पदार्थातील रेणूंच्या गतीमुळे निर्माण होते.
आता आपण 'तापमान' ही संकल्पना पाहू. तापमान म्हणजे एखादा पदार्थ किती उष्ण आहे किंवा किती थंड आहे हे दर्शवणारे अचूक परिमाण होय. सोप्या भाषेत सांगायचे तर, तापमान हे पदार्थातील उष्णतेची 'पातळी' मोजते. जेव्हा आपण पदार्थाच्या तापमानाचा विचार करतो, तेव्हा आपण त्या पदार्थातील रेणूंच्या 'सरासरी गतिज ऊर्जेचा' विचार करत असतो.
या दोन्हीमधील फरक स्पष्ट करण्यासाठी आपण एक सोपे वर्गातील उदाहरण घेऊ. एका मोठ्या बादलीमध्ये ५० अंश सेल्सिअस तापमानाचे पाणी आहे आणि एका लहान कपामध्येही ५० अंश सेल्सिअस तापमानाचे पाणी आहे. आता जर आपण विचार केला की दोन्ही पात्रांमधील तापमान सारखे आहे का? तर होय, दोन्ही पात्रांमधील पाण्याचे तापमान सारखेच आहे ($50^\circ\text{C}$). परंतु जर आपण विचार केला की दोन्ही पात्रांमध्ये सारखीच उष्णता ऊर्जा आहे का? तर त्याचे उत्तर 'नाही' असे असेल. कारण बादलीमध्ये पाण्याचे रेणू जास्त आहेत, त्यामुळे तिथली एकूण गतिज ऊर्जा (उष्णता) खूप जास्त असेल, तर कपामध्ये पाण्याचे रेणू कमी असल्याने तिथली एकूण गतिज ऊर्जा कमी असेल.
उष्णतेचा सर्वात महत्त्वाचा नैसर्गिक नियम म्हणजे उष्णतेचे वहन नेहमी उच्च तापमानाच्या पदार्थाकडून कमी तापमानाच्या पदार्थाकडे होते. हे वहन तोपर्यंत सुरू राहते जोपर्यंत दोन्ही पदार्थांचे तापमान सारखे होत नाही. जेव्हा दोन्ही बाजूंचे तापमान समान होते, तेव्हा त्या स्थितीला 'थर्मल इक्विलिब्रियम' म्हणजेच औष्णिक संतुलन असे म्हणतात.
२. उष्णता संक्रमण पद्धती
उष्णता एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी किंवा एका पदार्थाकडून दुसऱ्या पदार्थाकडे प्रवाहित होते, या क्रियेला उष्णतेचे संक्रमण असे म्हणतात. उष्णतेचे संक्रमण होण्यासाठी प्रामुख्याने तीन वेगवेगळ्या पद्धतींचा अवलंब केला जातो. पदार्थाच्या अवस्थेनुसार (स्थायू, द्रव, वायू) या पद्धती बदलतात.
१. वहन (Conduction)
उष्णतेचे वहन ही पद्धत प्रामुख्याने स्थायू पदार्थांमध्ये दिसून येते. जेव्हा स्थायू पदार्थाच्या एका टोकाला उष्णता दिली जाते, तेव्हा त्या टोकाचे रेणू ऊर्जा शोषून घेतात आणि वेगाने कंपन करू लागतात. हे कण स्वतःची जागा सोडत नाहीत, तर ते आपल्या शेजारील कणांना धक्का देतात आणि आपली ऊर्जा त्यांच्याकडे सोपवतात. शेजारील कण ही ऊर्जा त्यांच्या पुढच्या कणांना देतात. अशा प्रकारे, कणांच्या प्रत्यक्ष हालचालीशिवाय उष्णता एका टोकाकडून दुसऱ्या टोकाकडे प्रवाहित होते.
उदाहरणार्थ, जेव्हा आपण गॅसवर ठेवलेल्या भाजीच्या कढईत लोखंडी चमचा ठेवतो, तेव्हा काही वेळातच चमच्याचे दुसरे टोकही गरम होते. येथे उष्णता कढईकडून चमच्याच्या टोकापर्यंत वहन पद्धतीने पोहोचते.
२. अभिसरण (Convection)
उष्णतेचे अभिसरण ही पद्धत द्रव आणि वायू पदार्थांमध्ये (ज्यांना एकत्रितपणे द्रवके म्हटले जाते) घडून येते. द्रवरूप आणि वायुरूप पदार्थांमधील कण हालचाल करण्यासाठी मुक्त असतात. जेव्हा आपण एखाद्या पात्रात पाणी गरम करतो, तेव्हा तळाशी असलेले पाणी आधी गरम होते. गरम झाल्यामुळे पाण्याचे प्रसरण होते आणि त्याची घनता कमी होते. कमी घनतेचे (हलके) गरम पाणी वरच्या दिशेने प्रवाहित होते आणि वरचे थंड पाणी (ज्याची घनता जास्त असते) ते खाली तळाश्या येते.
अशा प्रकारे पदार्थाचे कण स्वतः उष्णता शोषून घेऊन एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी प्रवास करतात. कणांच्या या चक्राकार गतीमुळे संपूर्ण द्रव गरम होतो. या प्रवाहाला अभिसरण प्रवाह म्हणतात. समुद्रावरून येणारे थंड वारे आणि जमिनीवरून जाणारे गरम वारे (खारे व मतलई वारे) हे अभिसरण पद्धतीचेच उत्तम उदाहरण आहे.
३. प्रारण (Radiation)
उष्णता संक्रमणाची ही तिसरी पद्धत अत्यंत वेगळी आहे कारण या पद्धतीला उष्णता वाहून नेण्यासाठी कोणत्याही भौतिक माध्यमाची (स्थायू, द्रव किंवा वायू) आवश्यकता नसते. प्रारण पद्धतीमध्ये उष्णता विद्युतचुंबकीय लहरींच्या स्वरूपात एका माध्यमातून किंवा पोकळीतून थेट प्रवास करते.
आपल्याला सूर्यापासून मिळणारी उष्णता ही प्रारण पद्धतीनेच पृथ्वीपर्यंत पोहोचते. सूर्य आणि पृथ्वीच्या दरम्यान लाखो किलोमीटर अंतरापर्यंत पोकळी आहे, तिथे कोणतेही माध्यम नाही. तरीही सूर्याची उष्णता आपल्यापर्यंत पोहोचते कारण ती लहरींच्या स्वरूपात प्रवास करते. आपण जेव्हा शेकोटीजवळ बसतो, तेव्हा आपल्या चेहऱ्याला जाणवणारी उष्णता ही प्रामुख्याने प्रारणामुळेच असते.
३. तापमान आणि त्याची एकके
तापमान मोजण्यासाठी विज्ञानात आणि दैनंदिन व्यवहारात वेगवेगळ्या मानकांचा म्हणजेच एककांचा वापर केला जातो. प्रामुख्याने तीन स्केल वापरले जातात: सेल्सिअस (${}^\circ\text{C}$), फॅरेनहाईट (${}^\circ\text{F}$) आणि केल्विन ($\text{K}$).
सेल्सिअस स्केलवर पाण्याचा गोठणबिंदू $0^\circ\text{C}$ आणि उकळणबिंदू $100^\circ\text{C}$ मानला जातो. फॅरेनहाईट स्केलवर पाण्याचा गोठणबिंदू $32^\circ\text{F}$ आणि उकळणबिंदू $212^\circ\text{F}$ असतो. केल्विन हे तापमानाचे आंतरराष्ट्रीय प्रमाण (SI Unit) आहे. केल्विन स्केलवर पाण्याचा गोठणबिंदू $273.15\text{K}$ आणि उकळणबिंदू $373.15\text{K}$ धरला जातो. केल्विन स्केलमध्ये कधीही डिग्री (${}^\circ$) हे चिन्ह वापरत नाहीत.
स्पर्धा परीक्षांमध्ये एका एककातून दुसऱ्या एककात तापमान रूपांतरित करण्याचे प्रश्न वारंवार विचारले जातात. त्यासाठी खालील गणिताची सूत्रे वापरली जातात:
सेल्सिअस आणि फॅरेनहाईट संबंधाचे सूत्र:
अथवा फॅरेनहाईट काढण्याचे सरळ सूत्र:
सेल्सिअस आणि केल्विन संबंधाचे सूत्र:
या सूत्रांचा वापर करून आपण अचूक गणना करू शकतो. विज्ञानात एक 'परम शून्य तापमान' (Absolute Zero Temperature) नावाची संकल्पना आहे. हे विश्वातील सर्वात कमी संभाव्य तापमान आहे, ज्यावर पदार्थातील रेणूंची गती पूर्णपणे थांबते. हे तापमान म्हणजे $0\text{K}$ किंवा $-273.15^\circ\text{C}$ होय. या तापमानापेक्षा कमी तापमान असणे शक्य नाही.
४. प्रसरण व आकुंचन
उष्णतेचा पदार्थांच्या भौतिक स्थितीवर होणारा सर्वात मोठा परिणाम म्हणजे त्यांचे प्रसरण आणि आकुंचन होय. जेव्हा आपण कोणत्याही पदार्थाला उष्णता देतो, तेव्हा त्यातील कणांची गती वाढल्यामुळे ते एकमेकांपासून दूर जाण्याचा प्रयत्न करतात, ज्यामुळे पदार्थाचे आकारमान वाढते. याला पदार्थाचे प्रसरण म्हणतात. याउलट, जेव्हा पदार्थातील उष्णता काढून घेतली जाते (पदार्थ थंड केला जातो), तेव्हा कणांची गती मंदावते आणि ते एकमेकांच्या जवळ येतात, ज्यामुळे पदार्थाचे आकारमान कमी होते. याला पदार्थाचे आकुंचन म्हणतात.
स्थायू, द्रव आणि वायू या तिन्ही अवस्थांमध्ये हा गुणधर्म आढळतो, परंतु प्रसरणाचे प्रमाण वेगवेगळ्या अवस्थेत वेगवेगळे असते. वायू पदार्थांमध्ये कणांमधील आकर्षण बल अत्यंत कमी असल्यामुळे उष्णता दिल्यास वायूंचे प्रसरण सर्वात जास्त होते. द्रवांचे प्रसरण वायूंपेक्षा कमी पण स्थायूंपेक्षा जास्त होते, तर स्थायू पदार्थांचे प्रसरण सर्वात कमी होते.
स्थायू पदार्थांच्या प्रसरणाचे तीन प्रकार पडतात:
१. रेषीय प्रसरण (Linear Expansion): उष्णतेमुळे पदार्थाच्या फक्त लांबीत होणारी वाढ.
२. प्रमज प्रसरण / क्षेत्रफळीय प्रसरण (Areal Expansion): उष्णतेमुळे पदार्थाच्या क्षेत्रफळात होणारी वाढ.
३. घनीय प्रसरण (Volumetric Expansion): उष्णतेमुळे पदार्थाच्या एकूण आकारमानात होणारी वाढ.
रेल्वेचे रूळ बसवताना दोन रुळांच्या सांध्यामध्ये मुद्दाम थोडी रिकामी जागा सोडलेली असते. याचे कारण असे की, उन्हाळ्याच्या दिवसांत कडक उन्हामुळे आणि रेल्वेच्या चाकांच्या घर्षणामुळे लोखंडी रुळांचे तापमान वाढते आणि त्यांचे रेषीय प्रसरण होते. जर रुळांमध्ये जागा सोडली नाही, तर प्रसरण पावण्यास जागा न मिळाल्यामुळे रूळ वाकडे होतील आणि मोठा रेल्वे अपघात होऊ शकतो.
५. 'Fact Box' (महत्त्वाचे वैज्ञानिक तथ्य)
Maha TET परीक्षेच्या दृष्टीने थेट विचारले जाणारे काही महत्त्वाचे वैज्ञानिक तथ्य खालीलप्रमाणे आहेत:
निरोगी मानवी शरीराचे तापमान: निरोगी माणसाच्या शरीराचे सर्वसामान्य तापमान $37^\circ\text{C}$ इतके असते. फॅरेनहाईट स्केलमध्ये हेच तापमान $98.6^\circ\text{F}$ आणि केल्विन स्केलमध्ये $310.15\text{K}$ असते.
पाण्याचे असंगत आचरण (Anomalous Behaviour of Water): सामान्यतः सर्व द्रव गरम केल्यावर प्रसरण पावतात आणि थंड केल्यावर आकुंचन पावतात. परंतु पाणी याला अपवाद आहे. $0^\circ\text{C}$ तापमानाचे पाणी गरम करत गेल्यास ते प्रसरण पावण्याऐवजी आधी आकुंचन पावत जाते, आणि $4^\circ\text{C}$ तापमानाला पाण्याचे आकारमान सर्वात कमी तर त्याची घनता सर्वात जास्त होते. $4^\circ\text{C}$ च्या पुढे तापमान वाढवल्यास पाणी पूर्ववत प्रसरण पाडू लागते. पाण्याच्या याच वैशिष्ट्याला पाण्याचे असंगत आचरण म्हणतात.
पारा आणि अल्कोहोलचे गोठणबिंदू: तापमापीमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या पाऱ्याचा गोठणबिंदू $-39^\circ\text{C}$ आहे, तर अल्कोहोलचा गोठणबिंदू $-114^\circ\text{C}$ आहे. म्हणूनच अतिथंड प्रदेशात तापमान मोजण्यासाठी पाऱ्याऐवजी अल्कोहोल तापमापी वापरतात.
विशिष्ट उष्मा धारकता (Specific Heat Capacity): $1$ ग्रॅम वजनाच्या पदार्थाचे तापमान $1^\circ\text{C}$ ने वाढवण्यासाठी लागणाऱ्या उष्णतेस त्या पदार्थाची विशिष्ट उष्मा धारकता म्हणतात. सर्व द्रवांमध्ये पाण्याची विशिष्ट उष्मा धारकता सर्वात जास्त म्हणजेच $1\text{ cal/g}^\circ\text{C}$ आहे.
६. उपयोजनात्मक विश्लेषण
विज्ञानाचा अभ्यास करताना केवळ पाठांतर न करता दैनंदिन जीवनातील घटनांमागील विज्ञान समजून घेणे गरजेचे आहे. परीक्षांमध्ये याच उपयोजनावर आधारित तर्कशुद्ध प्रश्न विचारले जातात.
थंडीच्या दिवसांत लोकरीचे कपडे वापरणे
लोकर हा उष्णतेचा सुवाहक नाही, तर तो उष्णतेचा रोधक (दुर्वाहक) आहे. लोकर विणलेली असल्यामुळे तिच्या धाग्यांमध्ये मोठ्या प्रमाणात हवा अडकून राहते. हवा हा सुद्धा उष्णतेचा उत्तम दुर्वाहक आहे. जेव्हा आपण लोकरीचे कपडे घालतो, तेव्हा आपल्या शरीरातील नैसर्गिक उष्णता बाहेर पडण्यास या हवेच्या थरामुळे अडथळा निर्माण होतो. पर्यायाने शरीराची उष्णता शरीराभोवतीच टिकून राहते आणि आपल्याला उबदार वाटते.
हिवाळ्यात पाळीव प्राणी स्वतःचे शरीर आकुंचन करून (कुंडली करून) झोपतात
यामागे शुद्ध भौतिकशास्त्र आहे. कोणत्याही वस्तूचे क्षेत्रफळ जितके जास्त असेल, तितक्या जास्त प्रमाणात तिच्या पृष्ठभागावरून उष्णतेचे प्रारण (Radiation) बाहेर पडते. हिवाळ्यात वातावरणातील तापमान कमी असते. प्राण्यांना त्यांच्या शरीरातील उष्णता वाचवायची असते. जेव्हा प्राणी स्वतःचे शरीर गोल गुंडाळून म्हणजेच कुंडली करून झोपतात, तेव्हा त्यांच्या शरीराचा वातावरणाशी संपर्क येणारा पृष्ठभाग (Surface Area) कमी होतो. पृष्ठभाग कमी झाल्यामुळे शरीरातून बाहेर पडणाऱ्या उष्णतेचे प्रमाण घटते आणि प्राण्यांचे थंडीपासून रक्षण होते.
काचेच्या पेल्यात उकळते पाणी टाकल्यास पेला फुटणे
जर आपण अगदी जाड काचेच्या पेल्यात अचानक उकळते पाणी ओतले, तर तो पेला अनेकदा तडकतो किंवा फुटतो. काच हा उष्णतेचा दुर्वाहक आहे. जेव्हा पेल्यामध्ये गरम पाणी ओतले जाते, तेव्हा पाण्याचा थेट संपर्क आलेल्या काचेच्या आतील थराला उष्णता मिळते आणि तो भाग लगेच प्रसरण पावतो. परंतु काच दुर्वाहक असल्यामुळे ती उष्णता काचेच्या बाहेरील थरापर्यंत लगेच पोहोचू शकत नाही, त्यामुळे बाहेरील थर जसा आहे तसाच राहतो. या अंतर्गत प्रसरण आणि बाह्य स्थिरतेमुळे काचेवर ताण निर्माण होतो आणि पेला फुटतो. म्हणूनच लॅबोरेटरीमध्ये पायरेक्स काचेची (Borosilicate) भांडी वापरतात, ज्यांचा प्रसरण दर खूप कमी असतो.
७. प्रमुख परीक्षा कल (Exam Trends)
Maha TET आणि इतर स्पर्धा परीक्षांचे मागील काही वर्षांचे प्रश्नपत्रिक विश्लेषण केले असता, 'उष्णता आणि तापमान' या घटकावर खालील मुद्द्यांवर विशेष भर दिला जात असल्याचे दिसून येते:
१. गणितीय रूपांतरणे
परीक्षांमध्ये सेल्सिअसचे फॅरेनहाईटमध्ये किंवा केल्विनमध्ये रूपांतर करण्याचे गणित विचारले जाते. उदाहरणार्थ, "कोणत्या तापमानाला सेल्सिअस आणि फॅरेनहाईट या दोन्ही स्केल सारखेच वाचन दाखवतात?" याचे उत्तर $-40$ असे आहे. हे काढण्यासाठी वरील सूत्रात $\mathrm{C} = \mathrm{F} = x$ ठेवून गणना केली जाते.
२. पाण्याचे असंगत आचरण आणि जलचर प्राणी
अतिथंड प्रदेशात तलावाच्या वरचा थर गोठून बर्फ झाला तरी खाली मासे जिवंत कसे राहतात, हा प्रश्न वारंवार येतो. याचे उत्तर पाण्याच्या असंगत आचरणात आहे. जेव्हा वरच्या पाण्याचे तापमान $4^\circ\text{C}$ होते, तेव्हा ते जड होऊन तळाशी जाते. वरच्या पाण्याचे तापमान $0^\circ\text{C}$ होऊन त्याचा बर्फ बनतो. बर्फ हा उष्णतेचा दुर्वाहक असल्याने तो बाहेरील थंडी खाली पोहोचू देत नाही आणि तळाशी असलेल्या $4^\circ\text{C}$ च्या पाण्यात जलचर सुरक्षित राहतात.
३. उष्णता संक्रमणाच्या पद्धती ओळखणे
काही व्यावहारिक उदाहरणे देऊन त्यातील उष्णता संक्रमण कोणत्या प्रकारचे आहे हे ओळखण्यास सांगितले जाते. जसे की, सौर चुलीमध्ये (Solar Cooker) उष्णता मिळणे (प्रारण), चहा उकळताना पाण्याचे फिरणारे कण (अभिसरण) किंवा धातूच्या पट्टीचे गरम होणे (वहन).
८. अध्यापनशास्त्रीय दृष्टीकोन (Pedagogy)
एक शिक्षक म्हणून प्राथमिक किंवा उच्च प्राथमिक वर्गात हा घटक शिकवताना केवळ व्याख्या फळ्यावर न लिहिता कृतीवर आधारित अध्यापन पद्धतीचा (Activity-based Learning) वापर करावा. यामुळे विद्यार्थ्यांमधील विज्ञानाची गोडी वाढते.
वर्गखोलीतील प्रात्यक्षिक: उष्णतेचे वहन दाखवणे
विद्यार्थ्यांना वहन संकल्पना समजण्यासाठी एक सोपी कृती करून दाखवावी. एक लोखंडी किंवा तांब्याची पट्टी घ्यावी. त्या पट्टीवर ठराविक अंतरावर मेणाचे थेंब देऊन त्यावर टाचण्या उभ्या कराव्यात. आता पट्टीच्या एका टोकाला मेणबत्तीच्या साहाय्याने उष्णता देण्यास सुरुवात करावी. विद्यार्थ्यांना निरीक्षण करण्यास सांगावे. विद्यार्थ्यांना दिसेल की, उष्णतेच्या स्त्रोताच्या सर्वात जवळ असणारी टाचणी आधी खाली पडते, त्यानंतर दुसरी आणि नंतर तिसरी. यावरून विद्यार्थ्यांना हे सहज समजेल की स्थायू पदार्थात उष्णता एका कणाकडून दुसऱ्या कणाकडे क्रमाने वाहते, म्हणजेच वहन होते.
विचारप्रवर्तक प्रश्न पद्धती (Inquiry-based Learning)
वर्गात जाताना थेट तापमान न शिकवता "तुम्हाला ताप आल्यावर डॉक्टर तोंडात काय ठेवतात?" किंवा "उन्हाळ्यात काळ्या रंगाचे कपडे का घालू नयेत?" अशा प्रश्नांनी पाठाची सुरुवात करावी. यामुळे मुलांमध्ये कुतूहल निर्माण होते. तापमापी (Thermometer) वर्गात आणून प्रत्यक्ष बर्फाचे तापमान आणि खोलीचे तापमान मोजण्याचे काम विद्यार्थ्यांच्या गटाला दिल्यास त्यांचे प्रायोगिक कौशल्य विकसित होते.
९. रिव्हिजन नोट्स (Quick Revision Points)
उष्णता: पदार्थातील रेणूंच्या एकूण गतिज ऊर्जेचे परिमाण. हे ऊर्जेचे एक रूप आहे. एकक: कॅलरी (cal) किंवा ज्यूल (J). ($1\text{ cal} = 4.184\text{ J}$).
तापमान: पदार्थाच्या उष्णतेची पातळी किंवा रेणूंची सरासरी गतिज ऊर्जा. एकक: ${}^\circ\text{C}$, ${}^\circ\text{F}$, $\text{K}$ (SI एकक).
उष्णता वहन: कणांच्या प्रत्यक्ष हालचालीशिवाय होणारे संक्रमण. केवळ स्थायू पदार्थांमध्ये घडून येते.
उष्णता अभिसरण: कणांच्या प्रत्यक्ष प्रवाहामुळे होणारे संक्रमण. द्रव आणि वायू पदार्थांमध्ये चालते.
उष्णता प्रारण: कोणत्याही माध्यमाशिवाय विद्युतचुंबकीय लहरींच्या माध्यमातून होणारे संक्रमण. उदा. सूर्याची उष्णता.
पाण्याचे असंगत आचरण: $0^\circ\text{C}$ ते $4^\circ\text{C}$ दरम्यान पाण्याचे आकुंचन होते. $4^\circ\text{C}$ ला पाण्याची घनता सर्वाधिक असते.
परम शून्य तापमान: $0\text{K}$ किंवा $-273.15^\circ\text{C}$ जेथे रेणूंची गती पूर्णपणे थांबते.
सुवाहक व दुर्वाहक: तांबे, लोखंड हे उष्णतेचे सुवाहक आहेत; तर लाकूड, हवा, लोकर, प्लास्टिक हे उष्णतेचे दुर्वाहक आहेत.
उष्णता आणि तापमान
Mock Test: 20 Questions | 20 Minutes
