आपल्या शरीराला दैनंदिन कामे करण्यासाठी ऊर्जेची गरज असते. ही ऊर्जा आपल्याला आपण खात असलेल्या अन्नातून मिळते. अन्नामध्ये शरीरासाठी आवश्यक असणारे अनेक रासायनिक घटक असतात, ज्यांना आपण पोषक तत्वे असे म्हणतो. जर आपण दिवसभरात योग्य प्रमाणात या सर्व पोषक तत्वांचे सेवन केले नाही, तर शरीराच्या वाढीवर आणि आरोग्यावर त्याचा विपरीत परिणाम होतो. स्पर्धा परीक्षांमध्ये या घटकावर नेहमीच सखोल प्रश्न विचारले जातात. चला तर मग, या सर्व पोषक तत्वांचे सविस्तर वर्गीकरण आणि त्यांचे कार्य समजून घेऊया.
पोषक तत्वांचे त्यांच्या गरजेनुसार प्रामुख्याने दोन भागांत वर्गीकरण केले जाते: १. मॅक्रोन्युट्रिएंट्स (Macro-nutrients / स्थूल पोषक तत्वे) - ज्यांची शरीराला मोठ्या प्रमाणात गरज असते. जसे की कर्बोदके, प्रथिने आणि स्निग्ध पदार्थ. २. मायक्रोन्युट्रिएंट्स (Micro-nutrients / सूक्ष्म पोषक तत्वे) - ज्यांची शरीराला कमी प्रमाणात गरज असते, परंतु शरीराच्या अंतर्गत क्रिया सुरळीत चालण्यासाठी ते अत्यंत आवश्यक असतात. जसे की जीवनसत्त्वे आणि खनिजे.
खालील तक्त्यामध्ये आपण या पोषक तत्वांचे मुख्य प्रकार आणि त्यांचे शरीरातील मुख्य कार्य समजून घेऊया:
| पोषक तत्वाचा प्रकार | मुख्य कार्य | प्रमुख स्त्रोत |
| कर्बोदके | शरीराला त्वरित ऊर्जा पुरवणे | गहू, तांदूळ, बटाटे, साखरेचे पदार्थ |
| स्निग्ध पदार्थ | ऊर्जा राखीव ठेवणे आणि शरीराचे तापमान नियंत्रित करणे | तेल, तूप, लोणी, सुका मेवा |
| प्रथिने | शरीराची वाढ करणे आणि ऊतींची झीज भरून काढणे | डाळी, दूध, अंडी, मांस, मासे |
| जीवनसत्त्वे | रोगांपासून संरक्षण करणे आणि जैविक क्रियांना गती देणे | ताजी फळे, पालेभाज्या, दूध |
| खनिजे | शरीराची रचना (हाडे, रक्त) आणि नियंत्रण करणे | पालेभाज्या, दूध, मीठ, फळे |
अ. कर्बोदके (Carbohydrates) - ऊर्जादायी पदार्थ
कर्बोदके हे आपल्या आहारातील ऊर्जेचा मुख्य स्त्रोत आहेत. आपण जे अन्न खातो, त्यापैकी साधारणपणे $60\%$ ते $70\%$ ऊर्जा आपल्याला कर्बोदकांपासून मिळते. रासायनिक दृष्ट्या कर्बोदके ही कार्बन, हायड्रोजन आणि ऑक्सिजन यांच्या संयोगातून बनलेली असतात. यामध्ये हायड्रोजन आणि ऑक्सिजनचे प्रमाण पाण्याप्रमाणेच $2:1$ असे असते.
शरीराला कर्बोदकांची आवश्यकता का असते? आपण जेव्हा चालतो, धावतो किंवा कोणतेही कष्टाचे काम करतो, तेव्हा आपल्या स्नायूंना ग्लुकोजची गरज असते. कर्बोदकांचे पचन झाल्यानंतर त्याचे रूपांतर ग्लुकोजमध्ये होते. हे ग्लुकोज रक्ताद्वारे सर्व पेशींपर्यंत पोहोचवले जाते. पेशींमध्ये या ग्लुकोजचे ऑक्सिडीकरण होऊन ऊर्जा मुक्त होते.
उदाहरणाद्वारे समजून घेऊया: जेव्हा एखादा खेळाडू मैदानावर थकून जातो, तेव्हा त्याला त्वरित ऊर्जा मिळण्यासाठी ग्लुकोजचे पाणी दिले जाते. कारण ग्लुकोज हे कर्बोदकाचे सर्वात साधे रूप आहे, ज्याला पचनाची गरज नसते आणि ते रक्तात थेट शोषले जाते. याउलट, आपण खात असलेला भात किंवा चपाती यामध्ये स्टार्च नावाचे गुंतागुंतीचे कर्बोदक असते, ज्याचे पचन होण्यास वेळ लागतो. परीक्षांच्या दृष्टीने हे लक्षात ठेवणे गरजेचे आहे की, $1$ ग्रॅम कर्बोदकांपासून शरीराला सुमारे $4$ कॅलरी ऊर्जा मिळते.
ब. स्निग्ध पदार्थ (Fats) - राखीव ऊर्जेचा साठा
स्निग्ध पदार्थ हे सुद्धा कार्बन, हायड्रोजन आणि ऑक्सिजनपासूनच बनलेले असतात, परंतु यामध्ये ऑक्सिजनचे प्रमाण कर्बोदकांच्या तुलनेत खूपच कमी असते. त्यामुळे त्यांचे पूर्ण ऑक्सिडीकरण झाल्यावर अतिशय मोठ्या प्रमाणात ऊर्जा मुक्त होते. $1$ ग्रॅम स्निग्ध पदार्थांपासून शरीराला सुमारे $9$ कॅलरी ऊर्जा मिळते, जी कर्बोदकांच्या दुपटीपेक्षा जास्त आहे.
शरीरात स्निग्ध पदार्थांचे कार्य काय आहे? जेव्हा आपण गरजेपेक्षा जास्त अन्न खातो, तेव्हा अतिरिक्त ऊर्जा शरीरात चरबीच्या (स्निग्ध पदार्थांच्या) रूपात त्वचेखाली साठवली जाते. या थराला ॲडिपोज टिश्यूपर्यंत साठवले जाते. हा थर शरीरातील उष्णता बाहेर जाण्यापासून रोखतो, म्हणजेच तो तापमान नियंत्रकाचे काम करतो. तसेच, शरीरातील अंतर्गत नाजूक अवयवांना बाहेरील धक्क्यांपासून वाचवण्याचे कामही हा चरबीचा थर करतो.
परंतु, स्निग्ध पदार्थांचे अतिसेवन केल्यास शरीरात कोलेस्टेरॉलचे प्रमाण वाढते. यामुळे रक्तवाहिन्या अरुंद होतात आणि हृदयाचे आजार होण्याचा धोका वाढतो. म्हणूनच आहारात वनस्पती तेल, तूप, लोणी, बदाम, शेंगदाणे यांसारख्या पदार्थांचा वापर मर्यादित परंतु योग्य प्रमाणात करावा.
क. प्रथिने (Proteins) - शरीराचे बांधकाम घटक
प्रथिने ही अमिनो आम्लांच्या लांब साखळीपासून बनलेली असतात. प्रथिनांमध्ये कार्बन, हायड्रोजन, ऑक्सिजन यांशिवाय 'नायट्रोजन' हा अत्यंत महत्त्वाचा घटक असतो. काही प्रथिनांमध्ये गंधक आणि फॉस्फरस देखील आढळतात. आपल्या शरीराच्या प्रत्येक पेशीच्या रचनेत प्रथिनांचा वाटा असतो.
शरीरासाठी प्रथिनांचे महत्त्व काय? बालपणी आणि तारुण्यात शरीराची वेगाने वाढ होत असते. नवीन पेशी तयार होण्यासाठी आणि जुन्या झालेल्या किंवा दुखापत झालेल्या ऊतींची झीज भरून काढण्यासाठी प्रथिनांची नितांत गरज असते. याशिवाय, शरीरातील सर्व पाचक रसे (Enzymes) आणि अनेक संप्रेरके (Hormones) मुळात प्रथिनांपासूनच बनलेली असतात. आपल्या रक्तातील हिमोग्लोबिन हे देखील एक प्रकारचे प्रथिनच आहे, जे ऑक्सिजनची वाहतूक करते.
अन्नातील प्रथिनांचे स्त्रोत दोन प्रकारचे असतात. प्राणिज स्त्रोतांमध्ये अंडी, मांस, मासे आणि दूध यांचा समावेश होतो, ज्यांना 'उच्च दर्जाची प्रथिने' मानले जाते. वनस्पतीज स्त्रोतांमध्ये सर्व प्रकारच्या डाळी, कडधान्ये, सोयाबीन आणि शेंगदाणे यांचा समावेश होतो. सोयाबीनमध्ये प्रथिनांचे प्रमाण सर्वात जास्त असते. प्रथिनांच्या कमतरतेमुळे लहान मुलांमध्ये 'क्वाशिओरकर' आणि 'मरास्मस' (सुकांडी) हे गंभीर कुपोषणाचे आजार होतात, ज्यामध्ये मुलांची वाढ खुंटते आणि स्नायू अशक्त होतात.
२. जीवनसत्त्वे (Vitamins)
जीवनसत्त्वे ही अशी सेंद्रिय संयुगे आहेत, ज्यांची शरीराला अत्यंत सूक्ष्म प्रमाणात आवश्यकता असते, परंतु त्यांच्या अनुपस्थितीत शरीराच्या चयापचय क्रिया पूर्णपणे विस्कळीत होऊ शकतात. जीवनसत्त्वे आपल्याला ऊर्जा देत नाहीत, परंतु ती शरीराची रोगप्रतिकारक शक्ती वाढवतात आणि विविध रोगांपासून संरक्षण करतात.
जीवनसत्त्वांचे त्यांच्या विद्राव्यतेनुसार (विरघळण्याच्या गुणधर्मानुसार) दोन मुख्य प्रकार पडतात: १. स्निग्ध पदार्थांत विरघळणारी जीवनसत्त्वे (Fat Soluble Vitamins): अ, ड, इ, के ($A, D, E, K$). ही जीवनसत्त्वे शरीरातील यकृत आणि चरबीमध्ये साठवली जातात, त्यामुळे त्यांची रोजच्या रोज आहारातून गरज नसली तरी चालते. २. पाण्यात विरघळणारी जीवनसत्त्वे (Water Soluble Vitamins): ब आणि क ($B$ complex आणि $C$). ही जीवनसत्त्वे पाण्यात सहज विरघळत असल्यामुळे ती मूत्रावाटे शरीराबाहेर टाकली जाऊ शकतात. म्हणूनच, यांचा आहारातून नियमित पुरवठा व्हावा लागतो.
आता आपण प्रत्येक जीवनसत्त्वाचे शास्त्रीय नाव, कार्य, स्त्रोत आणि अभावामुळे होणारे रोग सविस्तरपणे पाहूया:
अ. जीवनसत्त्व 'अ' (Retinol)
शास्त्रीय नाव: रेटिनॉल
कार्य: डोळ्यांचे आरोग्य राखणे, रातांधळेपणापासून रक्षण करणे, त्वचा निरोगी ठेवणे. आपल्या डोळ्यांमधील आयड्रॉप्स आणि पडद्यावरील रोडोप्सिन नावाच्या रंगद्रव्याच्या निर्मितीसाठी हे आवश्यक असते.
स्त्रोत: गाजर, गाढ्या हिरव्या पालेभाज्या, पपई, आंबा, दूध, यकृत तेल (Cod liver oil). गाजरामध्ये बीटा-कॅरोटीन असते, ज्याचे रूपांतर आपले शरीर जीवनसत्त्व 'अ' मध्ये करते.
अभावामुळे होणारे आजार: रातांधळेपणा (Night blindness - कमी प्रकाशात न दिसणे) आणि झेरोप्थॅल्मिया (Xerophthalmia - डोळे कोरडे पडणे).
ब. जीवनसत्त्व 'ब' समूह (Vitamin B Complex)
हा अनेक जीवनसत्त्वांचा समूह आहे, जसे की $B_1$ (Thiamine), $B_2$ (Riboflavin), $B_3$ (Niacin), $B_6$ (Pyridoxine), $B_{12}$ (Cyanocobalamin).
कार्य: चेतासंस्थेचे कार्य सुरळीत चालवणे, तांबड्या रक्तपेशींची निर्मिती करणे आणि ऊर्जेच्या चयापचयात मदत करणे.
स्त्रोत: तृणधान्यांचे कवच (पॉलिश न केलेला तांदूळ), दूध, अंडी, यकृत, शेंगदाणे.
अभावामुळे होणारे आजार: जीवनसत्त्व $B_1$ च्या कमतरतेमुळे 'बेरीबेरी' हा चेतासंस्थेचा आजार होतो. जीवनसत्त्व $B_{12}$ च्या कमतरतेमुळे 'ॲनिमिया' (रक्तक्षय) होतो.
क. जीवनसत्त्व 'क' (Ascorbic Acid)
शास्त्रीय नाव: अस्कॉर्बिक ॲसिड
कार्य: शरीराची रोगप्रतिकारक शक्ती वाढवणे, जखमा लवकर भरून काढणे, दात आणि हिरड्यांचे आरोग्य राखणे. हे एक उत्तम अँटी-ऑक्सिडंट आहे.
स्त्रोत: सर्व प्रकारची लिंबूवर्गीय आंबट फळे जसे की आवळा, लिंबू, संत्री, मोसंबी, टोमॅटो. आवळ्यामध्ये जीवनसत्त्व 'क' सर्वात जास्त प्रमाणात असते.
अभावामुळे होणारे आजार: स्कर्व्ही (Scurvy - हिरड्यांमधून रक्त येणे आणि दात सैल होणे). हे जीवनसत्त्व उष्णतेने लवकर नष्ट होते, म्हणून भाजी जास्त शिजवल्यास त्यातील जीवनसत्त्व 'क' नष्ट होते.
ड. जीवनसत्त्व 'ड' (Calciferol)
शास्त्रीय नाव: कॅल्सीफेरॉल
कार्य: आहारातील कॅल्शिअम आणि फॉस्फरस शोषून घेण्यास मदत करणे, ज्यामुळे हाडे आणि दात मजबूत होतात.
स्त्रोत: कोवळे सूर्यप्रकाश, दूध, लोणी, अंडी, माशांचे तेल. आपल्या त्वचेखाली असणाऱ्या कोलेस्टेरॉलवर जेव्हा सूर्यप्रकाशातील अतिनील किरणे पडतात, तेव्हा शरीरात या जीवनसत्त्वाची निर्मिती होते. म्हणूनच याला 'सनशाईन व्हिटॅमिन' म्हणतात.
अभावामुळे होणारे आजार: लहान मुलांमध्ये मुडदूस (Rickets - हाडे मऊ आणि वाकडी होणे) आणि प्रौढांमध्ये ऑस्टिओमॅलेशिया (हाडे ठिसूळ होणे).
इ. जीवनसत्त्व 'इ' (Tocopherol)
शास्त्रीय नाव: टोकोफेरॉल
कार्य: शरीरातील पेशींचे रक्षण करणे, त्वचेचे सौंदर्य टिकवणे आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे पुनरुत्पादन क्रिया सुरळीत ठेवणे.
स्त्रोत: मोड आलेली कडधान्ये, हिरव्या पालेभाज्या, बदाम, वनस्पती तेल.
अभावामुळे होणारे आजार: वांझपणा येणे, स्नायू कमकुवत होणे आणि त्वचा निस्तेज होणे.
के. जीवनसत्त्व 'के' (Phylloquinone)
शास्त्रीय नाव: फायलोक्विनोन
कार्य: रक्त गोठण्याच्या (Blood Clotting) प्रक्रियेत मदत करणे. शरीराला कुठेही दुखापत झाल्यास रक्तप्रवाह थांबवण्यासाठी प्रोथ्रोम्बिन नावाच्या घटकाच्या निर्मितीसाठी हे आवश्यक असते.
स्त्रोत: कोबी, ब्रोकोली, पालकासारख्या हिरव्या पालेभाज्या आणि आपल्या आतड्यातील जिवाणूही याचे अंशतः संलेषण करतात.
अभावामुळे होणारे आजार: दुखापत झाल्यास रक्त न गोठणे, ज्यामुळे अतिरक्तस्राव होऊन जीवाला धोका निर्माण होऊ शकतो.
३. खनिजे (Minerals)
खनिजे ही अजैविक तत्वे आहेत, जी शरीराला अतिशय कमी प्रमाणात लागतात, परंतु शरीराची वाढ, विकास आणि पेशींच्या अंतर्गत संतुलनासाठी ती आवश्यक असतात. खनिजे आपल्याला वनस्पती आणि प्राणिज अन्नातून मिळतात, कारण वनस्पती ती जमिनीतून शोषून घेतात. परीक्षेच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाच्या असणाऱ्या खनिजांची माहिती खालीलप्रमाणे आहे:
अ. कॅल्शिअम आणि फॉस्फरस (Calcium and Phosphorus)
महत्त्व: ही दोन खनिजे आपल्या शरीरातील हाडे आणि दातांच्या निर्मितीसाठी मुख्य आधार आहेत. शरीरातील एकूण कॅल्शिअम पैकी $99\%$ कॅल्शिअम हाडांमध्ये साठवलेले असते. तसेच, स्नायूंचे आकुंचन आणि प्रसरण होण्यासाठी आणि चेतासंस्थेच्या संदेश वहनासाठी कॅल्शिअम आवश्यक असते.
स्त्रोत: दूध, दुग्धजन्य पदार्थ (दही, पनीर), अंडी, रागी, हिरव्या पालेभाज्या.
अभावाचे परिणाम: हाडे ठिसूळ होणे, दात किडणे, वाढ खुंटणे.
ब. लोह (Iron)
महत्त्व: लोह हा आपल्या रक्तातील तांबड्या पेशींमध्ये असणाऱ्या 'हिमोग्लोबिन' या प्रथिनाचा मुख्य घटक आहे. हिमोग्लोबिनचे कार्य फुफ्फुसातील ऑक्सिजन शरीराच्या सर्व पेशींपर्यंत वाहून नेणे हे असते. जर शरीरात लोह नसेल, तर पेशींना पुरेसा ऑक्सिजन मिळत नाही आणि शरीरात ऊर्जा तयार होत नाही.
स्त्रोत: पालक, मेथी, शेवग्याच्या पालेभाज्या, गूळ, खजूर, यकृत, सफरचंद.
अभावाचे परिणाम: ॲनिमिया किंवा रक्तक्षय (Anemia). या आजारात व्यक्तीला सतत थकवा जाणवतो, चेहरा पांढरट पडतो आणि धाप लागते. गर्भवती महिला आणि लहान मुलांमध्ये हा आजार जास्त प्रमाणात आढळतो.
क. आयोडीन (Iodine)
महत्त्व: आपल्या गळ्यामध्ये असणाऱ्या थायरॉईड ग्रंथीमधून 'थायरॉक्सिन' नावाचे संप्रेरक स्रवते. या संप्रेरकाच्या निर्मितीसाठी आयोडीनची अत्यंत गरज असते. थायरॉक्सिन हे शरीराच्या मानसिक आणि शारीरिक वाढीचे नियंत्रण करते.
स्त्रोत: आयोडीनयुक्त मीठ, मासे, खेकडे आणि समुद्राजवळील जमिनीतील भाज्या.
अभावाचे परिणाम: गॉयटर (Goitre - गलगंड). या आजारात थायरॉईड ग्रंथीला मोठी सूज येते आणि गळा फुगतो. लहान मुलांमध्ये आयोडीनच्या कमतरतेमुळे मानसिक अपंगत्व (Cretinism) येऊ शकते.
ड. सोडियम आणि पोटॅशियम (Sodium and Potassium)
महत्त्व: ही खनिजे शरीरातील पाण्याचे संतुलन (Osmotic Pressure) राखण्याचे काम करतात. तसेच हृदयाचे ठोके नियंत्रित ठेवणे आणि चेतातंतूंद्वारे मेंदूकडे संदेश पाठवणे यासाठी ही खनिजे आवश्यक असतात.
स्त्रोत: साधे मीठ (सोडियम), केळी, बटाटे, शहाळ्याचे पाणी (पोटॅशियम).
अभावाचे परिणाम: स्नायूंमध्ये पेटके येणे (Cramps), रक्तदाब कमी-जास्त होणे, अशक्तपणा येणे.
४. उपयोजनात्मक विश्लेषण आणि आजार
स्पर्धा परीक्षांमध्ये थेट संज्ञा विचारण्याऐवजी बऱ्याचदा उपयोजनात्मक प्रश्न विचारले जातात. शिक्षक पात्रता परीक्षेत (Maha TET) वर्गातील विद्यार्थ्यांच्या आरोग्याशी संबंधित परिस्थिती देऊन प्रश्न विचारण्याचा कल असतो. चला तर मग, काही महत्त्वाच्या परिस्थितींचे विश्लेषण करूया.
अ. ॲनिमिया (रक्तक्षय) आणि त्याचे शालेय स्तरावरील महत्त्व
शाळेत काही मुले अभ्यासात लक्ष देऊ शकत नाहीत, त्यांना वर्गात सतत आळस येतो किंवा खेळताना ती लवकर थकतात. याचे मुख्य कारण त्यांच्या शरीरात लोहाची कमतरता असणे हे असू शकते. लोहाच्या कमतरतेमुळे हिमोग्लोबिनचे प्रमाण कमी होते.
यावर उपाय म्हणून शासनातर्फे शाळांमध्ये 'आयर्न आणि फॉलिक ॲसिड'च्या (IFA) निळ्या व गुलाबी गोळ्या दिल्या जातात. विद्यार्थ्यांना आहारातून लोहाचा पुरवठा वाढवण्यासाठी दुपारच्या माध्यान्ह भोजनात पालकाची भाजी, मोड आलेली कडधान्ये आणि गुळाचा समावेश करण्याचा सल्ला दिला जातो. गुळामध्ये लोह मुबलक प्रमाणात असते.
ब. कुपोषण - क्वाशिओरकर आणि मरास्मस
क्वाशिओरकर (Kwashiorkor): हा आजार प्रामुख्याने आहारात फक्त 'प्रथिनांची कमतरता' असल्यामुळे होतो, तर कर्बोदके मिळत राहतात. याचे मुख्य लक्षण म्हणजे मुलाचे पोट फुगते (Water retention मुळे सूज येते), हात-पाय बारीक होतात आणि त्वचा कोरडी पडते.
मरास्मस (Marasmus / सुकांडी): हा आजार आहारामध्ये प्रथिने आणि एकूण कॅलरी (ऊर्जा) या दोन्हीच्या तीव्र कमतरतेमुळे होतो. यामध्ये मुलाचे शरीर अत्यंत सुकते, हाडांचे सापळे दिसू लागतात, डोळे खोल जातात आणि शरीराची चरबी पूर्णपणे नष्ट होते.
क. जीवनसत्त्व क आणि उष्णतेचा संबंध
आपण जेव्हा भाजी शिजवतो, तेव्हा भाजीतील जीवनसत्त्व 'क' (अस्कॉर्बिक ॲसिड) उष्णतेमुळे नष्ट होते. म्हणूनच, जीवनसत्त्व 'क' चा पुरेसा पुरवठा होण्यासाठी आहारात काही प्रमाणात कच्च्या भाज्या, कोशिंबीर आणि लिंबाचा रस वरून पिळून खाणे फायदेशीर ठरते.
५. अध्यापनशास्त्रीय दृष्टीकोन (Pedagogy)
प्राथमिक आणि उच्च प्राथमिक वर्गातील विद्यार्थ्यांना 'अन्न, पोषण आणि आरोग्य' हा घटक केवळ घोकंपट्टी करून शिकवण्याऐवजी कृतीधारित पद्धतीने शिकवणे अधिक प्रभावी ठरते. एक शिक्षक म्हणून आपण वर्गात खालील उपक्रम राबवू शकतो:
१. माझा डबा उपक्रम (Diet Diary): विद्यार्थ्यांनी आठवडाभरात आपल्या जेवणात किंवा शाळेच्या डब्यात आणलेल्या पदार्थांची नोंद एका वहीत करायला सांगावी. त्यानंतर वर्गात त्यांचे वर्गीकरण 'ऊर्जा देणारे पदार्थ', 'शरीराची वाढ करणारे पदार्थ' आणि 'संरक्षक पदार्थ' अशा तीन गटांत करायला सांगावे. यामुळे विद्यार्थ्यांना संतुलित आहाराची संकल्पना स्वतःच्या अनुभवातून समजेल.
२. अन्न पिरॅमिड (Food Pyramid) प्रतिकृती: वर्गात चार्ट पेपरच्या साहाय्याने एक त्रिकोणी अन्न पिरॅमिड तयार करावा. पिरॅमिडच्या तळाशी सर्वाधिक खाल्ले जाणारे पदार्थ (धान्य, कर्बोदके) आणि सर्वात वरच्या टोकाला सर्वात कमी खाल्ले जाणारे पदार्थ (तेल, तूप, साखर) का असतात, हे विद्यार्थ्यांना चित्रांच्या साहाय्याने स्पष्ट करावे.
३. धान्याची ओळख व मोड आणणे: विद्यार्थ्यांना वर्गात विविध प्रकारची कडधान्ये (मूग, मटकी, चणे) आणायला सांगावीत. ती भिजवून मोड आणण्याची प्रक्रिया प्रत्यक्ष वर्गात किंवा घरी करून दाखवायला सांगावी. मोड आल्यानंतर त्यातील जीवनसत्त्व 'क' आणि प्रथिनांचे प्रमाण कसे वाढते, हे विद्यार्थ्यांना सोप्या भाषेत समजावून सांगावे.
६. रिव्हिजन नोट्स (Quick Review Points)
परीक्षा हॉलमध्ये जाण्यापूर्वी खालील मुद्द्यांवर झटपट नजर टाका:
ऊर्जा देणारे मुख्य घटक: कर्बोदके आणि स्निग्ध पदार्थ.
शरीराचे बांधकाम करणारे घटक: प्रथिने.
१ ग्रॅम कर्बोदके = $4 \text{ kcal}$, १ ग्रॅम प्रथिने = $4 \text{ kcal}$, १ ग्रॅम स्निग्ध पदार्थ = $9 \text{ kcal}$.
रातांधळेपणा = जीवनसत्त्व 'अ' (रेटिनॉल) ची कमतरता.
बेरीबेरी = जीवनसत्त्व 'ब_१' (थायमिन) ची कमतरता.
स्कर्व्ही (हिरड्यांमधून रक्त येणे) = जीवनसत्त्व 'क' (अस्कॉर्बिक ॲसिड) ची कमतरता.
मुडदूस (हाडे मऊ होणे) = जीवनसत्त्व 'ड' (कॅल्सीफेरॉल) ची कमतरता.
सनशाईन व्हिटॅमिन = जीवनसत्त्व 'ड' (सूर्यप्रकाशात त्वचेखाली तयार होते).
रक्त न गोठणे = जीवनसत्त्व 'के' ची कमतरता.
ॲनिमिया (रक्तक्षय) = लोहाच्या (Iron) कमतरतेमुळे हिमोग्लोबिन कमी होणे.
गॉयटर (गलगंड) = आयोडीनच्या कमतरतेमुळे थायरॉईड ग्रंथीला सूज येणे.
क्वाशिओरकर = प्रथिनांची कमतरता; मरास्मस = प्रथिने व कॅलरी दोघांची कमतरता.
पाण्यात विरघळणारी जीवनसत्त्वे = $B$ आणि $C$.
स्निग्ध पदार्थांत विरघळणारी जीवनसत्त्वे = $A, D, E, K$.
अन्न, पोषण आणि आरोग्य
Mock Test: 20 Questions | 20 Minutes
