चेतासंस्था आणि ज्ञानेंद्रिये

मानवी शरीर हे एक अत्यंत गुंतागुंतीचे परंतु अत्यंत सुव्यवस्थित यंत्र आहे. या शरीरामध्ये एकाच वेळी हजारो जैविक आणि रासायनिक प्रक्रिया सुरू असतात. उदाहरणार्थ, आपण जेव्हा एखादा पदार्थ खातो, तेव्हा त्याचे पचन होणे, फुफ्फुसांद्वारे ऑक्सिजन रक्तामध्ये मिसळणे, हृदयाचे ठोके पडणे आणि त्याच वेळी आपण डोळ्यांनी समोरचे दृश्य पाहणे या सर्व गोष्टी एकाच सेकंदात घडत असतात. या सर्व वेगवेगळ्या अवयवांच्या कामांमध्ये एक अचूक समन्वय (Coordination) असणे आवश्यक असते. जर हा समन्वय नसेल, तर शरीराचे कार्य कोलमडून पडेल. मानवी शरीरामध्ये हा समन्वय आणि नियंत्रण राखण्याचे मुख्य कार्य 'चेतासंस्था' (Nervous System) करते. चेतासंस्थेसोबतच आपली 'ज्ञानेंद्रिये' (Sense Organs) बाह्य जगातील बदलांची माहिती गोळा करून चेतासंस्थेपर्यंत पोहोचवतात, ज्यामुळे आपल्याला परिसराचे ज्ञान होते. महा टीईटी (Maha TET) आणि इतर स्पर्धा परीक्षांच्या दृष्टीने हा घटक अत्यंत महत्त्वाचा असून, यावर विज्ञानाच्या भागात दरवर्षी निश्चितपणे प्रश्न विचारले जातात. शिक्षक पात्रता परीक्षेचे विद्यार्थी म्हणून आपल्याला या संस्थेचे वैज्ञानिक स्वरूप आणि त्याचे अध्यापनशास्त्रीय महत्त्व दोन्ही समजून घेणे गरजेचे आहे.

चेतासंस्था: शरीराचे नियंत्रण आणि समन्वय केंद्र

चेतासंस्था ही मानवी शरीरातील अशी संस्था आहे जी अंतर्गत आणि बाह्य पर्यावरणातील बदलांचे संवेदन करते, त्यांचे विश्लेषण करते आणि त्यानुसार शरीराच्या इतर भागांना योग्य ती प्रतिक्रिया देण्याचा आदेश देते. ही संस्था प्रामुख्याने चेतापेशींची बनलेली असते. मानवी चेतासंस्थेचे तिच्या रचनेनुसार आणि कार्यानुसार तीन मुख्य भागांमध्ये वर्गीकरण केले जाते:

१. मध्यवर्ती चेतासंस्था (Central Nervous System - CNS)

२. परिघीय चेतासंस्था (Peripheral Nervous System - PNS)

३. स्वायत्त चेतासंस्था (Autonomic Nervous System - ANS)

या तीनही संस्था एकमेकांशी अत्यंत घनिष्ठपणे जोडलेल्या आहेत आणि त्या कशा प्रकारे कार्य करतात, हे आपण सविस्तरपणे पाहूया.

१. मध्यवर्ती चेतासंस्था (Central Nervous System)

मध्यवर्ती चेतासंस्था ही संपूर्ण चेतासंस्थेचा मुख्य नियंत्रण कक्ष आहे. शरीराकडून येणारे सर्व संदेश प्रथम येथे येतात, तिथे त्यांचे वर्गीकरण आणि विश्लेषण केले जाते आणि त्यानंतरच योग्य तो निर्णय घेतला जातो. मध्यवर्ती चेतासंस्था प्रामुख्याने दोन अत्यंत महत्त्वाच्या भागांची बनलेली असते:

मेंदू (Brain)
मेरुरज्जू (Spinal Cord)

हे दोन्ही अवयव अत्यंत नाजूक असल्यामुळे निसर्गाने त्यांच्या संरक्षणाची विशेष सोय केली आहे. मेंदू हा कवटीच्या (Cranium) कडक हाडांच्या संरचनेत सुरक्षित असतो, तर मेरुरज्जू हा पाठीच्या कण्यात (Vertebral Column) सुरक्षित असतो. याशिवाय, मेंदू आणि मेरुरज्जू यांच्याभोवती तीन संरक्षणात्मक पटलांचे (Avaran) आवरण असते, ज्यांना 'मस्तिष्क-आवरणे' (Meninges) म्हणतात. या आवरणांच्या दरम्यान एक विशिष्ट द्रव पदार्थ असतो, ज्याला 'मस्तिष्क-मेरुद्रव' (Cerebrospinal Fluid - CSF) म्हटले जाते. हा द्रव मेंदूला बाह्य धक्क्यांपासून (Mechanical Shocks) वाचवतो आणि त्याला पोषक द्रव्ये पुरवण्याचे काम करतो.

मेंदू आणि त्याचे विविध भाग

मानवी मेंदू हा चेतासंस्थेचा सर्वात प्रगत आणि गुंतागुंतीचा भाग आहे. प्रौढ मानवाच्या मेंदूचे वजन साधारणपणे $1300$ ते $1400 \text{ ग्रॅम}$ असते. आपला मेंदू अब्जावधी चेतापेशींचा (Neurons) बनलेला असतो. मेंदूच्या वेगवेगळ्या भागांवर शरीराच्या वेगवेगळ्या क्रियांची जबाबदारी सोपवलेली असते. मेंदूचे मुख्य तीन भाग पडतात:

अ) प्रमस्तिष्क (Cerebrum / मोठा मेंदू)

हा मेंदूचा सर्वात मोठा भाग असून तो एकूण मेंदूच्या सुमारे $\frac{2}{3}$ भाग व्यापतो. हा भाग डाव्या आणि उजव्या अशा दोन गोलार्धांमध्ये विभागलेला असतो, ज्यांना प्रमस्तिष्क गोलार्ध म्हणतात. प्रमस्तिष्क हा अत्यंत वळ्या पडलेला (Convolutions) भाग असतो. या वळ्यांमुळे प्रमस्तिष्काचे पृष्ठभागाचे क्षेत्रफळ प्रचंड प्रमाणात वाढते, ज्यामुळे जास्तीत जास्त चेतापेशी तिथे सामावून घेता येतात.

कार्य आणि महत्त्व: प्रमस्तिष्क हे मानवी बुद्धिमत्तेचे केंद्र आहे. आपण जी विचार प्रक्रिया करतो, तर्क लावतो, गणिती आकडेमोड करतो, किंवा जुन्या गोष्टी आठवतो (स्मरणशक्ती), या सर्व गोष्टी प्रमस्तिष्कामुळेच शक्य होतात. याव्यतिरिक्त, आपल्या सर्व ऐच्छिक हालचालींचे (Voluntary Movements) नियंत्रण करणे, जसे की बोलणे, लिहिणे, चालणे, हे देखील प्रमस्तिष्काचेच कार्य आहे.

ब) अनुमस्तिष्क (Cerebellum / लहान मेंदू)

हा मेंदूच्या पाठीमागच्या भागात आणि प्रमस्तिष्काच्या खाली स्थित असलेला लहान भाग आहे. प्रमस्तिष्कासारख्या यावर खोल वळ्या नसतात, तर समांतर घड्या असतात.

कार्य आणि महत्त्व: अनुमस्तिष्काचे सर्वात मुख्य कार्य म्हणजे शरीराचा तोल (Balance) सावरणे आणि स्नायूंच्या हालचालींमध्ये समन्वय (Coordination) राखणे. उदाहरणार्थ, जेव्हा आपण सायकल चालवतो, सरळ रेषेत चालतो किंवा दोरीवरच्या उड्या मारतो, तेव्हा पडू नये म्हणून शरीराचे संतुलन राखण्याचे काम अनुमस्तिष्क करत असते. जर एखाद्या व्यक्तीच्या अनुमस्तिष्काला दुखापत झाली, तर ती व्यक्ती सरळ रेषेत चालू शकणार नाही.

क) मस्तिष्क पुच्छ (Medulla Oblongata)

हा मेंदूचा सर्वात खालचा आणि मागचा भाग आहे, जो पुढे जाऊन मेरुरज्जूला जोडला जातो. हा भाग दिसायला त्रिकोणी आकाराचा असतो.

कार्य आणि महत्त्व: मस्तिष्क पुच्छ हे शरीरातील अत्यंत महत्त्वाच्या अशा अनैच्छिक क्रियांचे (Involuntary Actions) नियंत्रण केंद्र आहे. अनैच्छिक क्रिया म्हणजे अशा क्रिया ज्या आपल्या इच्छेवर अवलंबून नसतात, त्या आपोआप सतत सुरू असतात. उदाहरणार्थ, हृदयाचे ठोके पडणे, श्वासोच्छवास नियंत्रण, रक्ताभिसरण, तसेच शिंकणे, खोकणे आणि लाळ निर्मिती या सर्व क्रियांचे नियंत्रण मस्तिष्क पुच्छ याद्वारे केले जाते. मस्तिष्क पुच्छाला झालेली गंभीर दुखापत माणसाला त्वरित मृत्यूच्या दारात नेऊ शकते, कारण यामुळे श्वसन आणि हृदयक्रिया त्वरित थांबते.

मेरुरज्जू आणि प्रतिक्षिप्त क्रिया

मेरुरज्जू (Spinal Cord)

मेरुरज्जू हा मध्यवर्ती चेतासंस्थेचा दुसरा महत्त्वाचा भाग आहे. हा मस्तिष्क पुच्छाच्या खालच्या भागापासून सुरू होऊन पाठीच्या कण्याच्या आतून खालपर्यंत जाणारा एक नळीसारखा, लांबट आणि जाड धागा आहे. मेरुरज्जू पाठीच्या कण्याच्या हाडांमुळे अत्यंत सुरक्षित असतो. मेरुरज्जूमधून अनेक चेता निघतात, ज्या शरीराच्या विविध भागांकडे जातात.

कार्य: मेरुरज्जूचे मुख्य कार्य म्हणजे त्वचा आणि इतर अवयवांकडून येणारे संवेदी संदेश मेंदूपर्यंत पोहोचवणे आणि मेंदूने दिलेले आदेश संबंधित स्नायूंपर्यंत घेऊन जाणे. याशिवाय, मेरुरज्जूचे सर्वात महत्त्वाचे स्वतंत्र कार्य म्हणजे 'प्रतिक्षिप्त क्रियांचे' नियंत्रण करणे.

प्रतिक्षिप्त क्रिया (Reflex Action)

पर्यावरणातील एखाद्या अनपेक्षित आणि आपत्कालीन उद्दीपकाला (Stimulus) शरीराने मेंदूच्या विचाराशिवाय अत्यंत जलद गतीने दिलेली उत्स्फूर्त प्रतिक्रिया म्हणजे प्रतिक्षिप्त क्रिया होय.

उपयोजनात्मक स्पष्टीकरण (का आणि कसे?): समजा, स्वयंपाकघरात काम करताना अचानक तुमचा हात एखाद्या प्रचंड गरम भांड्याला किंवा इस्त्रीला लागला. अशा वेळी तुम्ही काय करता? तुम्ही मेंदूने विचार करेपर्यंत वाट पाहता का? नाही! तुम्ही एका सेकंदाच्याही व्या भागात तुमचा हात मागे ओढून घेता. हे कसे घडते? जर हा संदेश मेंदूपर्यंत गेला असता, मेंदूने त्यावर विचार केला असता की 'हा हात गरम वस्तूला लागला आहे, यामुळे त्वचा जळू शकते, म्हणून हात मागे घ्यावा', तर या प्रक्रियेला काही सेकंदांचा वेळ लागला असता आणि तोपर्यंत तुमचा हात गंभीररीत्या भाजला असता.

या विलंबापासून शरीराचे रक्षण करण्यासाठी मेरुरज्जू स्वतः निर्णय घेतो. गरम वस्तूचा स्पर्श होताच त्वचेतील संवेदी चेतापेशी हा संदेश मेरुरज्जूकडे घेऊन जातात. मेरुरज्जू मेंदूकडे संदेश पाठवण्यापूर्वीच स्वतःहून प्रेरक चेतापेशींद्वारे हाताच्या स्नायूंना आकुंचन पावून हात मागे घेण्याचा आदेश देतो. या संपूर्ण मार्गाला (उद्दीपक $\rightarrow$ संवेदी चेता $\rightarrow$ मेरुरज्जू $\rightarrow$ प्रेरक चेता $\rightarrow$ प्रतिसादक स्नायू) 'प्रतिक्षिप्त कमान' (Reflex Arc) म्हणतात. यामुळे शरीराचे तत्काळ रक्षण होते.

ज्ञानेंद्रिये: बाह्य जगाचे खिडक्या

आपल्या सभोवतालच्या जगात काय चालले आहे, याची माहिती आपल्याला ज्या अवयवांद्वारे मिळते, त्यांना ज्ञानेंद्रिये (Sense Organs) म्हणतात. मानवी शरीरात एकूण $5$ ज्ञानेंद्रिये आहेत: डोळे, कान, नाक, जीभ आणि त्वचा. ही ज्ञानेंद्रिये बाह्य उद्दीपकांना ग्रहण करतात आणि चेतासंस्थेच्या मदतीने आपल्याला त्या गोष्टीची जाणीव करून देतात.

१. डोळे (Eyes - दृष्टीचे ज्ञानेंद्रिय)

डोळे आपल्याला पाहण्याची दृष्टी देतात. डोळ्यांची रचना अत्यंत संवेदनशील असते. डोळ्यामध्ये प्रामुख्याने खालील भाग महत्त्वाचे असतात:

पारपटल (Cornea): डोळ्याचा सर्वात पुढचा पारदर्शक भाग, जिथून प्रकाश डोळ्यात प्रवेश करतो.
कनिनिका (Iris): डोळ्याचा रंगीत भाग जो डोळ्यात जाणाऱ्या प्रकाशाचे प्रमाण नियंत्रित करतो.
नेत्रभिंग (Lens): हे द्विबहिर्वक्र (Bi-convex) भिंग असते, जे प्रकाशाच्या किरणांना अचूकपणे पडद्यावर केंद्रित करते.
दृष्टीपटल (Retina): हा डोळ्याचा आतील पडदा आहे, ज्यावर वस्तूची उलटी आणि वास्तव प्रतिमा तयार होते. या पडद्यावर प्रकाशसंवेदी पेशी असतात, ज्या संदेश चेतांद्वारे मेंदूला पाठवतात आणि मेंदू आपल्याला ती वस्तू सरळ आणि स्पष्ट दाखवतो.

२. कान (Ears - ऐकण्याचे आणि संतुलनाचे ज्ञानेंद्रिय)

कानाचा उपयोग केवळ ऐकण्यासाठीच होत नाही, तर शरीराचा तोल सांभाळण्यासाठी सुद्धा कानाची रचना महत्त्वाची भूमिका बजावते. कानाचे तीन भाग पडतात:

बाह्यकर्ण (Outer Ear): जो ध्वनी लहरी गोळा करून कानाच्या पडद्यापर्यंत (Tympanic Membrane) पोहोचवतो.
मध्यकर्ण (Middle Ear): यामध्ये शरीरातील सर्वात लहान तीन हाडे असतात (हॅमर, अ‍ॅन्व्हिल, स्टिरप). स्टिरप (Stapes) हे मानवी शरीरातील सर्वात लहान हाड आहे. ही हाडे ध्वनीची कंपने वाढवण्याचे काम करतात.
अंतकर्ण (Inner Ear): यामध्ये गोगलगायीच्या शंखासारखा भाग असतो ज्याला 'कर्णावर्त' (Cochlea) म्हणतात. यामध्ये द्रव भरलेला असतो. जेव्हा कंपने येथे पोहोचतात, तेव्हा या द्रवामध्ये लहरी निर्माण होतात आणि तिथल्या चेतापेशी ध्वनीचे रूपांतर विद्युत संदेशात करून श्रवणचेतांद्वारे मेंदूला पाठवतात. अंतकर्णात असलेल्या अर्धवर्तुळाकार नळ्या शरीराचा तोल सांभाळण्यास मदत करतात.

३. नाक (Nose - गंधाचे ज्ञानेंद्रिय)

नाकाच्या साहाय्याने आपल्याला वासाचे ज्ञान होते. नाकाच्या आतल्या वरच्या भागात 'घ्राणशोषक त्वचा' असते, ज्यामध्ये गंधसंवेदी चेतापेशींचे टोक असते. हवेतून आलेले वायूचे कण जेव्हा या पेशींच्या संपर्कात येतात, तेव्हा रासायनिक प्रक्रिया होऊन संदेश घ्राणचेतांद्वारे (Olfactory Nerve) मेंदूच्या गंध केंद्राकडे पाठवला जातो, ज्यामुळे आपल्याला सुवास किंवा दुर्गंधी ओळखता येते.

४. जीभ (Tongue - रसास्वादाचे ज्ञानेंद्रिय)

जिभेमुळे आपल्याला चव कळते आणि बोलण्यास मदत होते. जिभेच्या पृष्ठभागावर लहान-लहान उंचवटे असतात, ज्यांना 'रुचीकलिका' (Taste Buds) म्हणतात. या रुचीकलिकांमध्ये चव ओळखणाऱ्या संवेदी पेशी असतात. जिभेचे वेगवेगळे भाग वेगवेगळ्या चवींसाठी अधिक संवेदनशील असतात. जिभेचे टोक गोड चवीसाठी, कडा आंबट आणि खारट चवीसाठी, तर जिभेचा मागचा भाग कडू चव ओळखण्यासाठी प्रामुख्याने काम करतो.

५. त्वचा (Skin - स्पर्शाचे ज्ञानेंद्रिय)

त्वचा हे मानवी शरीरातील सर्वात मोठे अवयव आणि ज्ञानेंद्रिय आहे. त्वचेमध्ये स्पर्श, तापमान (थंड किंवा गरम), दाब आणि वेदना यांचे संवेदन करणाऱ्या वेगवेगळ्या चेतांचे टोक पसरलेले असतात. जेव्हा आपल्याला एखादी वस्तू स्पर्श करते किंवा हवेत गारठा निर्माण होतो, तेव्हा त्वचेतील या संवेदी पेशी त्वरित कार्यरत होऊन मेरुरज्जू आणि मेंदूला संदेश पाठवतात. त्वचा आपल्या शरीराचे बाह्य जंतूंपासून संरक्षण देखील करते.

'Fact Box' (महत्त्वाचे वैज्ञानिक तथ्य)

मानवी मेंदूचे वजन साधारणपणे $1300$ ते $1400 \text{ ग्रॅम}$ असते.
मानवी मेंदू हा शरीराच्या एकूण वजनाच्या केवळ $2\%$ असतो, परंतु तो शरीराच्या एकूण ऑक्सिजन आणि ऊर्जेपैकी तब्बल $20\%$ ऊर्जा एकटाच वापरतो.
मानवी शरीरातील सर्वात मोठी पेशी म्हणजे 'चेतापेशी' (Neuron) होय. काही चेतापेशींची लांबी $1 \text{ मीटर}$ पेक्षाही जास्त असू शकते.
मानवी शरीरातील सर्वात लहान हाड कानात असते, ज्याला 'स्टिरप' किंवा 'स्टेप्स' (Stapes) म्हणतात. त्याची लांबी केवळ सुमारे $3 \text{ मिमी}$ असते.
चेतापेशींमध्ये इतर पेशींसारखे विभाजन (Cell Division) होत नाही. त्यामुळे मेंदूच्या पेशी एकदा नष्ट झाल्या की त्या पुन्हा तयार होऊ शकत नाहीत.

उपयोजनात्मक विश्लेषण (Application Based Study)

परीक्षेमध्ये सरळ व्याख्या विचारण्याऐवजी बऱ्याचदा दैनंदिन जीवनातील उदाहरणांवर आधारित उपयोजनात्मक प्रश्न विचारले जातात. खालील काही उदाहरणे अभ्यासल्यास संकल्पना अधिक स्पष्ट होईल:

प्रश्न १: दारू पिलेली व्यक्ती सरळ रेषेत का चालू शकत नाही आणि तिचा तोल का जातो?

विश्लेषण: अल्कोहोल (दारू) शरीरात गेल्यानंतर रक्ताद्वारे ती मेंदूपर्यंत पोहोचते. अल्कोहोलचा सर्वात पहिला आणि थेट परिणाम मेंदूच्या 'अनुमस्तिष्क' (Cerebellum) या भागावर होतो. आपण आधीच पाहिले आहे की अनुमस्तिष्काचे मुख्य काम शरीराचा तोल सांभाळणे आणि ऐच्छिक स्नायूंच्या हालचालींमध्ये समन्वय ठेवणे हे आहे. दारूमुळे अनुमस्तिष्काचे नियंत्रण सुटल्यामुळे स्नायूंचा समन्वय बिघडतो, परिणामी व्यक्तीचा तोल जातो आणि ती अडखळत चालते.

प्रश्न २: डोळ्यांवर अचानक तीव्र प्रकाश पडल्यास डोळ्यांच्या पापड्या आपोआप का मिटतात?

विश्लेषण: ही एक 'प्रतिक्षिप्त क्रिया' (Reflex Action) आहे. तीव्र प्रकाश दृष्टीपटलासाठी (Retina) हानिकारक ठरू शकतो. त्यामुळे मेंदूने विचार करून निर्णय घेण्यापूर्वीच, मेरुरज्जूच्या पातळीवर ही क्रिया घडून येते आणि डोळ्यांचे रक्षण करण्यासाठी पापड्यांचे स्नायू त्वरित आकुंचन पावून डोळे बंद करतात.

प्रमुख परीक्षा कल (Maha TET Exam Trends)

Maha TET परीक्षेचा मागील वर्षांच्या प्रश्नपत्रिकांचा ( $2013$ ते $2024$ ) कल पाहिला असता, या घटकावर खालील मुद्द्यांवर वारंवार प्रश्न विचारले गेले आहेत:

१. मेंदूचे भाग आणि त्यांची विशिष्ट कार्ये: शरीराचा तोल सावरणे (अनुमस्तिष्क), बुद्धी व विचार प्रक्रिया (प्रमस्तिष्क), अनैच्छिक क्रियांचे नियंत्रण (मस्तिष्क पुच्छ) यावर जोड्या जुळवा किंवा अयोग्य विधान ओळखा अशा प्रकारचे प्रश्न येतात.

२. प्रतिक्षिप्त क्रिया आणि प्रतिक्षिप्त कमान: या क्रियेमध्ये संदेश मेंदूपर्यंत न जाता मेरुरज्जूवरूनच का फिरतो, आणि त्याचा योग्य मार्ग कोणता (संवेदी $\rightarrow$ मेरुरज्जू $\rightarrow$ प्रेरक) यावर प्रश्न विचारले जातात.

३. ज्ञानेंद्रियांची रचना: कानातील हाडांचा क्रम, दृष्टीपटलावर तयार होणारी प्रतिमा कशी असते (उलटी आणि वास्तव), आणि जिभेवरील वेगवेगळ्या चवींचे भाग यावर काठिण्य पातळी वाढवून प्रश्न विचारले जातात.

अध्यापनशास्त्रीय दृष्टीकोन (Pedagogy)

प्राथमिक आणि उच्च प्राथमिक वर्गातील विद्यार्थ्यांना 'चेतासंस्था आणि ज्ञानेंद्रिये' हा अव्यक्त आणि अंतर्गत असणारा भाग शिकवताना शिक्षकाने केवळ व्याख्या पाठ करून घेऊ नयेत. खालील शैक्षणिक पद्धतींचा वापर करावा:

कृती आणि खेळ पद्धती (Activity-Based Learning): विद्यार्थ्यांचा 'प्रतिक्रिया वेळ' (Reaction Time) मोजण्यासाठी एक खेळ घेता येईल. शिक्षकाने हातात धरलेली पट्टी (Ruler) अचानक खाली सोडावी आणि विद्यार्थ्यांनी ती अंगठा व बोटाच्या साहाय्याने किती लवकर पकडली, यावरून त्यांच्या चेतासंस्थेची गती विद्यार्थ्यांना प्रात्यक्षिकाद्वारे दाखवता येईल. यामुळे संवेदन आणि प्रतिक्रिया यातील दुवा स्पष्ट होतो.
आरोग्य आणि जीवनकौशल्यांची जोड: ज्ञानेंद्रियांचे महत्त्व शिकवताना त्यांच्या आरोग्याची काळजी कशी घ्यावी हे सांगावे. उदा. टीव्ही किंवा मोबाईल जवळून पाहिल्याने दृष्टीपटलावर होणारा दुष्परिणाम, कानात टोकदार वस्तू घातल्याने कर्णपटलाला (कानाच्या पडद्याला) होणारी दुखापत याविषयी जाणीव जागृती करावी. अंध व्यक्ती बाह्य जगाचे ज्ञान मिळवण्यासाठी 'त्वचा' (ब्रेल लिपी स्पर्श) आणि 'कान' (ध्वनी) या ज्ञानेंद्रियांचा वापर प्रभावीपणे कसा करतात, हे सांगून विद्यार्थ्यांमध्ये संवेदनशीलता विकसित करावी.

रिव्हिजन नोट्स (जलद पुनरावृत्तीसाठी)

चेतासंस्था मुख्य भाग: मध्यवर्ती (मेंदू + मेरुरज्जू), परिघीय (चेता), स्वायत्त (आपोआप चालणारी).
प्रमस्तिष्क (Cerebrum): बुद्धी, विचार, स्मृती, ऐच्छिक हालचालींचे नियंत्रण. मेंदूचा $\frac{2}{3}$ भाग.
अनुमस्तिष्क (Cerebellum): शरीराचा तोल सांभाळणे, स्नायूंच्या हालचालीत समन्वय.
मस्तिष्क पुच्छ (Medulla): अनैच्छिक क्रिया (हृदयाचे ठोके, श्वासोच्छवास, लाळ निर्मिती) नियंत्रण.
मेरुरज्जू (Spinal Cord): प्रतिक्षिप्त क्रियांचे (Reflex Actions) मुख्य केंद्र.
मस्तिष्क-आवरणे (Meninges): मेंदू आणि मेरुरज्जूचे संरक्षणात्मक तीन पदरी आवरण.
स्टेप्स (Stapes): मध्य कानातील मानवी शरीरातील सर्वात लहान हाड.
दृष्टीपटल (Retina): डोळ्यातील पडदा जिथे प्रतिमा उलटी व वास्तव स्वरूपात तयार होते.