मराठी साहित्य: प्रसिद्ध पुस्तके, ग्रंथ व लेखक

मराठी साहित्याचा इतिहास अत्यंत प्राचीन आणि समृद्ध आहे. स्पर्धा परीक्षा (विशेषतः महा टीईटी, भरती परीक्षा) लक्षात घेता या घटकावर थेट, तथ्य-आधारित (Fact-based) आणि वस्तुनिष्ठ प्रश्न विचारले जातात. खालील वर्गीकरण अभ्यासल्यास या घटकातील एकही गुण चुकणार नाही.

१. वैचारिक वाङ्मय, ऐतिहासिक ग्रंथ व बखर साहित्य

मराठी भाषेत केवळ ललित साहित्यच नाही, तर समाजप्रबोधन करणारे वैचारिक ग्रंथ आणि इतिहास सांगणारे बखर साहित्य मोठ्या प्रमाणावर लिहिले गेले.

अ) प्रमुख वैचारिक व समाजप्रबोधनपर ग्रंथ

शतपत्रे: गोपाळ हरी देशमुख (लोकहितवादी). त्यांनी 'प्रभाकर' साप्ताहिकातून समाजात सुधारणा घडवून आणण्यासाठी ही १०८ पत्रे लिहिली.
गुलामगिरी / शेतकऱ्याचा आसूड / सार्वजनिक सत्यधर्म: महात्मा जोतीराव फुले. (यातील 'सार्वजनिक सत्यधर्म' हा त्यांचा मरणोत्तर प्रकाशित झालेला ग्रंथ आहे).
जातीभेद विवेकसार: पंडित धोंडोराम नामदेव (१८६५ मधील महत्त्वाचा सामाजिक ग्रंथ).
स्त्री-पुरुष तुलना: ताराबाई शिंदे (१८८२). हे मराठी साहित्यातील पहिले स्त्रीवादी वैचारिक पुस्तक मानले जाते.
बुद्ध आणि त्यांचा धम्म / थॉट्स ऑन पाकिस्तान: डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर.
निबंधमाला: विष्णुशास्त्री चिपळूणकर. (या निबंधमालेतून त्यांनी मराठी भाषेचा आणि संस्कृतीचा अभिमान जागवला).
सुधारक मधील अग्रलेख: गोपाळ गणेश आगरकर. (बुद्धिप्रामाण्यवाद आणि विवेकवादाचा पुरस्कार करणारे वैचारिक लेख).

ब) ऐतिहासिक बखर साहित्य (Objective Info)

बखर हा मराठी साहित्यातील मध्ययुगीन काळातील ऐतिहासिक गद्य प्रकार आहे.

सभासदाची बखर: कृष्णाजी अनंत सभासद (छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या समकालीन आणि सर्वात विश्वसनीय बखर).
भाऊसाहेबांची बखर: पानिपतच्या तिसऱ्या युद्धाचे (१७६१) जिवंत आणि सविस्तर वर्णन करणारी बखर.
महिकावतीची बखर: केशवचार्य (उत्तर कोकणच्या इतिहासावर प्रकाश टाकणारी सर्वात जुनी बखर).
चिटणिसांची बखर: मल्हार रामराव चिटणीस (छत्रपती संभाजी महाराज आणि पुढील काळाचा इतिहास).

२. प्रसिद्ध कादंबऱ्या, कथासंग्रह आणि नाटके (Unique List)

आधी समाविष्ट न झालेल्या आणि परीक्षेत वारंवार विचारल्या जाणाऱ्या साहित्यकृतींची यादी खालीलप्रमाणे आहे:

अ) प्रमुख कादंबऱ्या (Famous Novels)

यमुनापर्यटन (१८५७): बाबा पदमनजी. (मराठीतील पहिली कादंबरी, जी ख्रिश्चन धर्म आणि हिंदू विधवांच्या प्रश्नांवर आधारित आहे).
पण लक्षात कोण घेतो!: हरिभाऊ नाारायण आपटे. (मराठीतील वास्तववादी सामाजिक कादंबरीचा पाया घालणारी साहित्यकृती).
गड आला पण सिंह गेला / वज्राघात: हरी नारायण आपटे (प्रसिद्ध ऐतिहासिक कादंबऱ्या).
रथचक्र / पेंढारी: श्री. ना. पेंडसे. (कोकणातील कौटुंबिक आणि सामाजिक जीवनाचे चित्रण).
गारंबीचा बापू: श्री. ना. पेंडसे.
ब्याऐंशीची वळणें / हिंदू - एक समृद्ध अडगळ: भालचंद्र नेमाडे.
महानायक: विश्वास पाटील. (नेताजी सुभाषचंद्र बोस यांच्या संघर्षावर आधारित भव्य कादंबरी).
संभाजी: विश्वास पाटील.
बारोमास: सदानंद देशमुख. (शेतकऱ्यांच्या आत्महत्येच्या पार्श्वभूमीवर लिहिलेली, साहित्य अकादमी पुरस्कार प्राप्त कादंबरी).
ताम्रपट: रंगनाथ पठारे.
कोल्हेटकर: अच्युत गोडबोले (मुसाफिर व्यतिरिक्त त्यांची 'बोर्डरुम', 'किमायागार', 'मनात' ही पुस्तके प्रसिद्ध आहेत).

ब) कथासंग्रह (Story Collections)

मरण स्वस्त होत आहे: बाबुराव बागूल. (मराठी दलित साहित्याला जागतिक पातळीवर ओळख मिळवून देणारा कथासंग्रह).
काजळमाया / निळासावळा / रक्तचंदन: जी. ए. कुलकर्णी. (नियतीवादी आणि मानवी मनाचा गूढ वेध घेणाऱ्या श्रेष्ठ कथा).
चित्ता आणि इतर कथा: अण्णाभाऊ साठे.
फाटलेलं काळजाचं कप्पे: वपु काळे.

क) प्रसिद्ध नाटके व नाटककार (Famous Plays)

कीचकवध: कृ. प्र. खाडिलकर. (या नाटकावर ब्रिटिश सरकारने बंदी घातली होती, कारण यात कीचकाच्या पात्राद्वारे लॉर्ड कर्झनवर राजकीय टीका केली होती).
संगीत मानापमान / संगीत स्वयंवर: कृ. प्र. खाडिलकर.
मृच्छकटिक / संगीत शारदा: गो. ब. देवल. (शारदा नाटकाने बालविवाह आणि जरठ-कुमारी विवाह या प्रथेवर कडक प्रहार केला).
घाशीराम कोतवाल / शांतता! कोर्ट चालू आहे: विजय तेंडुलकर.
काचेचा खेळ / हिमालयची सावली: वसंत कानेटकर.
महानिर्वाण: सतीश आळेकर. (मराठी रंगभूमीवरील एक मैलाचा दगड ठरलेले ब्लॅक कॉमेडी नाटक).
वऱ्हाड निघालंय लंडनला: प्रा. लक्ष्मण देशपांडे. (एकाच व्यक्तीने ५० हून अधिक पात्रांचा अभिनय करून जागतिक विक्रम रचलेले एकपात्री नाटक).

३. आत्मचरित्रे आणि चरित्रग्रंथ (Autobiographies & Biographies)

परीक्षेत थेट पुस्तकाचे नाव देऊन ते 'आत्मचरित्र' आहे की 'चरित्र' आणि त्याचे लेखक कोण, असा प्रश्न येतो.

अ) प्रमुख आत्मचरित्रे (नवीन व दुर्मिळ यादी)

स्मृतिचित्रे: लक्ष्मीबाई टिळक. (मराठी साहित्यातील अत्यंत लोकप्रिय आणि रसाळ भाषेत लिहिलेले स्त्री-आत्मचरित्र).
माझे सत्यान्वेषण (किंवा आत्मवृत्त): महर्षी धोंडो केशव कर्वे.
आठवणी आणि अनुभव: महर्षी विठ्ठल रामजी शिंदे.
मजं जन्माची गाठ: ग. दि. माडगुळकर (गदिमा).
जगाच्या पाठीवर: सुधीर फडके (प्रसिद्ध संगीतकार).
एक झाड दोन पक्षी: विश्राम बेडेकर.
गाभारा: तर्कतीर्थ लक्ष्मणशास्त्री जोशी.
बलुतं: दया पवार (मराठीतील पहिले दलित आत्मचरित्र - १९७८).
उचल्या: लक्ष्मण गायकवाड. (भटक्या विमुक्त समाजातील 'उचल्या' समूहाचे विदारक वास्तव - साहित्य अकादमी पुरस्कार प्राप्त).
काट्याावरची पोटं: उत्तम कांबळे.
जेल बर्ड (तुरुंगातील आठवणी): भाई वैद्य.

ब) प्रमुख चरित्रग्रंथ (Biographies)

लीळाचरित्र (१२८३): म्हाइंभट. (मराठी भाषेतील पहिला गद्य ग्रंथ; यात महानुभाव पंथाचे प्रवर्तक चक्रधर स्वामी यांच्या आठवणींचे व चरित्राचे वर्णन आहे).
लोकमन्य टिळक चरित्र: न. चिं. केळकर (साहित्यसम्राट केळकर यांनी लिहिलेले लोकमान्यांचे ३ खंडांतील अधिकृत चरित्र).
सावरकर चरित्र: धनंजय कीर. (धनंजय कीर हे महाराष्ट्रातील नामवंत 'चरित्रकार' म्हणून ओळखले जातात, त्यांनी डॉ. आंबेडकर आणि म. फुले यांचीही चरित्रे लिहिली).
युगंधर: शिवाजी सावंत. (भगवान श्रीकृष्णाच्या जीवनावरील प्रसिद्ध चरित्र-कादंबरी).

४. संत साहित्य व लोकसाहित्य: रचना आणि रचनाकार

अ) संत साहित्याचे वस्तुनिष्ठ वर्गीकरण

विवेकसिंधू (११८८): आद्यकवी मुकुंदराज. (मराठी भाषेतील पहिला उपलब्ध ग्रंथ मानला जातो).
ज्ञानेश्वरी (भावार्थदीपिका): संत ज्ञानेश्वर. (९००० ओव्या, १८ अध्याय, शांत रस प्रधान).
शिखांच्या गुरु ग्रंथ साहिब मधील पदे: संत नामदेव. (त्यांच्या ६१ पदांचा समावेश असून पंजाबमध्ये त्यांना 'बाबा नामदेवजी' म्हटले जाते).
एकनाथी भागवत व भावार्थ रामायण: संत एकनाथ. (मराठीत 'भारूड' आणि 'गवळण' या लोकप्रकारांना आध्यात्मिक रूप देण्याचे श्रेय त्यांना जाते).
गाथा सप्तशती: हाल राजा (प्राकृत भाषेतील ७०० आर्यांचा संग्रह, जो मराठी साहित्याचा प्राचीन पाया मानला जातो).

ब) लोकसाहित्य व शाहिरी वाङ्मय प्रकार (Objective Data)

पोवाडा (वीररस): ऐतिहासिक पराक्रमाचे सादरीकरण. अज्ञानदास यांनी 'अफझलखान वधाचा पोवाडा' छत्रपती शिवाजी महाराजांसमोर सादर केला होता.
लावणी (शृंगार व कूट रस): शाहिरी वाङ्मयाचा मुख्य प्रकार. शाहीर होनाजी बाळा यांनी लावणीला राजाश्रय मिळवून दिला.
फटका: अनंत फंदी. समाजातील अनिष्ट रूढी आणि ढोंगीपणावर कडक चपराक मारणारा काव्यप्रकार.
डफगाणे / कटाव: शाहिरी काव्यातील अतिशय जलद गतीने गाण्याचा प्रकार (उदा. शाहीर रामजोशी यांच्या रचना).
गोंधळ आणि जागरण: महाराष्ट्रातील धार्मिक लोकसाहित्य प्रकार (तुळजाभवानी आणि खंडोबाच्या आराधनेसाठी वापरले जाणारे लोकवाङ्मय).

५. साहित्यातील विशेष टोपणनावे व महत्त्वाचे पुरस्कार

अ) साहित्यिकांची महत्त्वाची टोपणनावे (Unique Pen Names)

मराठी भाषेचे पाणिनी: दादो巴ा पांडुरंग तळखडकर.
मराठी भाषेचे जॉन्सन: कृष्णशास्त्री चिपळूणकर.
मराठी भाषेचे शिवाजी: विष्णुशास्त्री चिपळूणकर.
मराठी कादंबरीचे जनक: हरी नारायण आपटे.
आधुनिक मराठी काव्याचे जनक / केशवसुत: कृष्णाजी केशव दामले.
बालकवी: त्र्यंबक बापुजी ठोंबरे (निसर्गकवी).
गोविंदाग्रज / बाळराम: राम गणेश गडकरी. (कवितांसाठी गोविंदाग्रज आणि विनोदी साहित्यासाठी बाळराम).
आरती प्रभू: चिंतामण त्र्यंबक खानोलकर (कवी आणि कादंबरीकार).
ग्रेस: मणिक सीताराम गोडघाटे. (त्यांच्या 'संध्याकाळच्या कविता' अत्यंत प्रसिद्ध आणि गूढ आहेत).
अनिल: आत्माराम रावजी देशपांडे. (मराठीत 'मुक्तछंद' आणि 'दशपदी' हा काव्यप्रकार त्यांनी रूढ केला).

ब) साहित्य अकादमी पुरस्कार प्राप्त मराठी लेखक (महत्त्वाचे वन-लाइनर)

पहिले मराठी साहित्य अकादमी विजेते: लक्ष्मणशास्त्री जोशी (१९५५ - 'वैदिक संस्कृतीचा विकास' या ग्रंथासाठी).
वि. वा. शिरवाडकर (१९७४): 'नटसम्राट' नाटकासाठी.
दुर्गा भागवत (१९७७): 'पैस' (वैचारिक ललित निबंध संग्रह).
आनंद यादव (१९९०): 'झोंबी' (आत्मचरित्रात्मक कादंबरी).