इंग्रजी व्याकरणामध्ये Conjunction हा अत्यंत महत्त्वाचा घटक आहे.
दोन किंवा दोनपेक्षा अधिक शब्द (Words), शब्दसमूह (Phrases) किंवा वाक्ये (Clauses) यांना एकत्र जोडण्याचे काम करणाऱ्या शब्दाला Conjunction असे म्हणतात.
वर्गामध्ये आपण जसे दोन वस्तू जोडण्यासाठी डिंक किंवा फेविकॉल वापरतो, अगदी तसेच भाषेत दोन घटकांना जोडण्याचे काम हा शब्द करतो. याला 'Connecting Word' किंवा 'Linker' असेही म्हणतात.
मराठी भाषेत ज्याप्रमाणे आपण 'आणि', 'परंतु', 'किंवा', 'म्हणून' या शब्दांचा वापर करतो, त्याचप्रमाणे इंग्रजीत And, But, Or, Because या शब्दांचा वापर केला जातो.
मुख्यत्वे Conjunctions चे दोन प्रमुख प्रकार पडतात:
Co-ordinating Conjunctions (समानत्व सूचक उभयान्वयी अव्यय)
Subordinating Conjunctions (गौणत्व सूचक उभयान्वयी अव्यय)
याशिवाय नेहमी जोडीने वापरल्या जाणाऱ्या अव्ययांना Correlative Conjunctions असे म्हणतात. महा टीईटी (Maha TET) परीक्षेच्या दृष्टीने प्रत्येक प्रकाराचा सविस्तर अभ्यास करणे आवश्यक आहे, कारण वाक्य परिवर्तनावर (Transformation of Sentences) यावर अनेक प्रश्न विचारले जातात.
1. Co-ordinating Conjunctions
Co-ordinating Conjunctions ही अशी अव्यये आहेत जी दोन समान दर्जाच्या, स्वतंत्र आणि मुख्य वाक्यांना (Independent Clauses) किंवा शब्दांना जोडतात. याचा अर्थ असा की, जर आपण ही वाक्ये वेगळी केली, तर प्रत्येक वाक्य स्वतःचा पूर्ण अर्थ व्यक्त करू शकते. ती एकमेकांवर अवलंबून नसतात.
या प्रकारच्या अव्ययांना लक्षात ठेवण्यासाठी FANBOYS ही सोपी युक्ती वापरली जाते:
F - For (कारण)
A - And (आणि)
N - Nor (हे पण नाही, ते पण नाही)
B - But (परंतु/पण)
O - Or (किंवा)
Y - Yet (तरीही)
S - So (म्हणून)
Co-ordinating Conjunctions चे एकूण चार उपप्रकार पडतात. स्पर्धा परीक्षेत या उपप्रकारांवर थेट प्रश्न विचारले जातात.
A. Cumulative / Copulative Conjunction (समुच्चयबोधक अव्यय)
हा प्रकार दोन विधाने किंवा दोन नामांना केवळ एकमेकांसोबत जोडण्याचे (Addition) काम करतो. जेव्हा आपल्याला एका माहितीमध्ये दुसरी माहिती मिळवायची असते, तेव्हा याचा वापर होतो.
महत्त्वाचे शब्द: And, As well as, Both... and, Not only... but also
And (आणि): दोन समान घटकांना जोडण्यासाठी.
Example: Ram went to the market and bought some books.
Explanation: येथे 'Ram went to the market' आणि 'Ram bought some books' ही दोन स्वतंत्र वाक्ये and ने जोडली आहेत.
As well as (त्याचप्रमाणे / आणि तोसुद्धा):
Example: The teacher as well as the students was present.
Explanation: जेव्हा दोन कर्ते as well as ने जोडले जातात, तेव्हा क्रियापद पहिल्या कर्त्यानुसार (The teacher - एकवचन) येते, म्हणून येथे was वापरले आहे. हा नियम परीक्षेसाठी अत्यंत महत्त्वाचा आहे.
Both... and (दोन्ही... आणि):
Example: He is both intelligent and hard-working.
B. Adversative Conjunction (न्यूनत्वबोधक अव्यय)
जेव्हा दोन वाक्यांमध्ये किंवा शब्दांमध्ये विरोध, तफावत किंवा विसंगती (Contrast) दर्शवायची असते, तेव्हा या अव्ययाचा वापर केला जातो. पहिले वाक्य पॉझिटिव्ह असेल तर दुसरे सहसा निगेटिव्ह परिणाम दाखवते.
महत्त्वाचे शब्द: But, Yet, Still, However, Whereas, While
But (परंतु / पण):
Example: He ran fast but he missed the train.
Explanation: तो वेगाने पळाला (सकारात्मक गोष्ट), परंतु त्याची ट्रेन चुकली (नकारात्मक परिणाम). हा विरोध दर्शवण्यासाठी but वापरले आहे.
Yet / Still (तरीसुद्धा / अद्याप):
Example: He is very rich, yet he is unhappy.
Explanation: तो श्रीमंत असूनही आनंदी नाही, हा विरोधाभास yet मुळे स्पष्ट होतो.
Whereas (ज्याअर्थी / याउलट):
Example: Wise men seek wisdom, whereas fools despise it.
C. Alternative / Disjunctive Conjunction (पर्यायबोधक अव्यय)
जेव्हा दोन पर्यायांपैकी एकाची निवड (Choice or Alternative) करायची असते किंवा दोन गोष्टींमध्ये निवड करायची असते, तेव्हा या प्रकारचा वापर होतो.
महत्त्वाचे शब्द: Or, Either... or, Neither... nor, Otherwise, Else
Or (किंवा):
Example: You can have tea or coffee.
Explanation: येथे चहा किंवा कॉफी या दोन पर्यायांपैकी एक निवडण्याचा पर्याय दिला आहे.
Otherwise / Else (नाहीतर):
Example: Work hard, otherwise you will fail.
Explanation: अभ्यास कर, नाहीतर तू नापास होशील. येथे कठोर परिश्रम न केल्यास येणारा पर्याय किंवा परिणाम दाखवला आहे.
D. Illative Conjunction (परिणामवाचक अव्यय)
जेव्हा एका वाक्यातील क्रियेचा परिणाम किंवा निष्कर्ष (Inference or Result) दुसऱ्या वाक्यात दिसून येतो, तेव्हा त्याला परिणामवाचक अव्यय म्हणतात. पहिल्या वाक्यात कारण असते आणि दुसऱ्या वाक्यात त्याचा परिणाम असतो.
महत्त्वाचे शब्द: So, Therefore, For, Consequently
So (म्हणून):
Example: It was raining heavily, so we stayed at home.
Explanation: मुसळधार पाऊस पडत होता (कारण), म्हणून आम्ही घरीच थांबलो (परिणाम).
For (कारण की):
Example: She must have wept, for her eyes are red.
Explanation: येथे for चा अर्थ 'कारण की' असा होतो. तिचे डोळे लाल आहेत यावरून निष्कर्ष काढला आहे की ती रडली असावी.
2. Subordinating Conjunctions
Subordinating Conjunctions ही अशी अव्यये आहेत जी एक मुख्य वाक्य (Main / Principal Clause) आणि किमान एक गौण वाक्य (Subordinating Clause) यांना एकत्र जोडतात. गौण वाक्य आपल्या अर्थासाठी पूर्णपणे मुख्य वाक्यावर अवलंबून असते. जर गौण वाक्य वेगळे केले, तर त्याचा परिपूर्ण अर्थ निघत नाही.
या अव्ययांचा वापर करून बनवलेल्या वाक्याला इंग्रजीत 'Complex Sentence' (मिश्र वाक्य) म्हणतात. स्पर्धा परीक्षेत या अव्ययांचे कार्य आणि प्रकार ओळखण्यावर जास्त भर दिला जातो. कार्यावरून याचे खालील प्रकार पडतात:
A. Time (वेळ दर्शवणारी गौणत्व सूचक अव्यये)
ही अव्यये मुख्य वाक्यातील क्रिया केव्हा घडली हे दर्शवतात. (Adverb Clause of Time तयार करतात).
महत्त्वाचे शब्द: When, Whenever, Before, After, Till, Until, Since, As soon as, While
When (जेव्हा):
Example: When the bell rang, the students left the classroom.
Until / Till (पर्यंत / जोपर्यंत नाही तोपर्यंत):
Example: Wait here until I return.
Explanation: Until हा शब्द स्वतः नकारात्मक (Negative) अर्थ बाळगतो, त्यामुळे until नंतरच्या उपवाक्यात not वापरत नाहीत.
Since (पासून):
Example: Many things have changed since I left the city.
B. Cause / Reason (कारण दर्शवणारी अव्यये)
मुख्य वाक्यातील क्रिया का घडली, याचे कारण (Reason) या अव्ययांनी जोडलेल्या वाक्यात असते.
महत्त्वाचे शब्द: Because, As, Since, That
Because (कारण की):
Example: He did not come to school because he was ill.
Explanation: तो शाळेत का आला नाही? कारण तो आजारी होता. Because ने आजारपणाचे कारण जोडले आहे.
As (ज्याअर्थी / कारण):
Example: As he was not there, I spoke to his brother.
C. Purpose (उद्देश दर्शवणारी अव्यये)
एखादी क्रिया करण्यामागे काय हेतू किंवा उद्देश (Purpose) आहे, हे सांगण्यासाठी या अव्ययांचा वापर केला जातो.
महत्त्वाचे शब्द: So that, In order that, Lest
So that (यासाठी की / जेणेकरून):
Example: We eat so that we may live.
Explanation: आपल्या खाण्याचा उद्देश काय आहे? तर आपण जिवंत राहावे. So that नंतर सामान्यतः may किंवा might या सहाय्यक क्रियापदांचा वापर होतो.
Lest (असे होऊ नये म्हणून):
Example: Walk slowly lest you should fall.
Explanation: Lest चा अर्थ 'असे होऊ नये म्हणून' असा अत्यंत विशिष्ट होतो. या नियमानुसार lest नंतर येणाऱ्या वाक्यात नेहमी should चाच वापर करावा लागतो. परीक्षेच्या दृष्टीने हा 'Golden Rule' आहे.
D. Condition (अट दर्शवणारी अव्यये)
जेव्हा एखादी क्रिया घडण्यासाठी एखादी अट (Condition) पूर्ण करणे आवश्यक असते, तेव्हा ही अव्यये वापरतात.
महत्त्वाचे शब्द: If, Unless, Provided that, In case
If (जर):
Example: If you study hard, you will pass the exam.
Unless (जर... नाही तर):
Example: Unless you study hard, you will not pass.
Explanation: Unless म्हणजे If + not. हा शब्द नकारात्मक असल्याने unless च्या लगेच नंतरच्या भागात not वापरत नाहीत, मात्र मुख्य वाक्यात अर्थानुसार नकारात्मक शब्द येतो.
E. Concession / Contrast (सवलत किंवा विरोध दर्शवणारी अव्यये)
दोन वेगवेगळ्या किंवा एकमेकांच्या विरुद्ध असणाऱ्या गोष्टी एकाच वेळी घडतात हे दाखवण्यासाठी याचा वापर होतो.
महत्त्वाचे शब्द: Though, Although, Even if, However
Though / Although (जरी... तरीही):
Example: Though he is poor, he is honest.
Explanation: तो गरीब आहे (सामान्यतः गरीब व्यक्ती चोरी करेल अशी शंका असते), तरीही तो प्रामाणिक आहे. हा विरोधाभास दाखवला आहे.
F. Comparison (तुलना दर्शवणारी अव्यये)
दोन व्यक्ती, वस्तू किंवा गुणांची तुलना (Comparison) करण्यासाठी ही अव्यये वापरली जातात.
महत्त्वाचे शब्द: Than, As... as, So... as
Than (पेक्षा):
Example: Gold is costlier than silver.
As... as (इतकेच... जेवढे):
Example: He is as tall as his brother.
3. Correlative Conjunctions
जी उभयान्वयी अव्यये वाक्यात नेहमी जोडीने (In pairs) येतात, त्यांना Correlative Conjunctions असे म्हणतात. महा टीईटी परीक्षेत या घटकावर हमखास प्रश्न विचारले जातात. यामध्ये सगळ्यात महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे 'Parallel Structure' (समान रचना). जोडीतील पहिला शब्द ज्या व्याकरणिक घटकापूर्वी (उदा. नाम, क्रियापद, विशेषण) येतो, दुसरा शब्दही त्याच घटकापूर्वी आला पाहिजे.
महत्त्वाच्या जोड्या आणि त्यांचे नियम खालीलप्रमाणे आहेत:
A. Either... or (किंवा तर... किंवा दोन्हीपैकी एक)
दोनपैकी एका पर्यायाची निवड करण्यासाठी ही जोडी वापरतात.
Example: You can either stay here or come with us.
Rule: जर दोन कर्ते Either... or ने जोडले असतील, तर क्रियापद जवळच्या (दुसऱ्या) कर्त्यानुसार बदलते.
Example: Either the teacher or the students are responsible.
B. Neither... nor (हे ही नाही आणि ते ही नाही)
दिलेले दोन्ही पर्याय नाकारण्यासाठी ही नकारात्मक जोडी वापरली जाते.
Example: He likes neither tea nor coffee.
Rule: Either... or प्रमाणेच क्रियापद दुसऱ्या कर्त्यानुसार ठरते.
Example: Neither he nor his friends have come.
C. Not only... but also (केवळ हेच नाही तर तेसुद्धा)
जेव्हा दोन गुणांचा किंवा गोष्टींचा एकत्र समावेश करायचा असतो.
Example: He is not only a writer but also a director.
Rule: Not only नंतर नाम असेल तर but also नंतरही नामच आले पाहिजे.
D. No sooner... than (क्षणार्ध लागत नाही तोच / जसे... तसे)
एक क्रिया संपल्या संपल्या लगेच दुसरी क्रिया सुरू होते, हे दर्शवण्यासाठी ही रचना वापरतात.
Example: No sooner did the thief see the police than he ran away.
Rule: No sooner च्या वाक्यात नेहमी than चाच वापर करावा, then किंवा when चा वापर केल्यास वाक्य चुकते. तसेच No sooner नंतर लगेच सहाय्यक क्रियापद (did/does/had) वापरावे लागते.
E. Hardly / Scarcely... when / before (क्वचितच... की तोच)
No sooner... than प्रमाणेच हा सुद्धा अर्थ व्यक्त करतो, पण याची रचना वेगळी असते.
Example: Hardly had I reached the station when the train started.
Rule: Hardly किंवा Scarcely च्या जोडीला नेहमी when किंवा before येते. परीक्षेमध्ये येथे than देऊन गल्लत केली जाते, ती टाळावी.
Interjections (केवलप्रयोगी अव्यय)
आपल्या मनातील अचानक उद्भवणाऱ्या तीव्र भावना, जसे की अतिआनंद, तीव्र दुःख, आश्चर्य, तिरस्कार, भीती किंवा संमती व्यक्त करणाऱ्या अविकारी शब्दांना Interjection (केवलप्रयोगी अव्यय) असे म्हणतात.
हे शब्द वाक्याच्या व्याकरणाच्या दृष्टीने इतर भागांशी थेट जोडलेले नसतात. ते फक्त भावना व्यक्त करण्याचे काम करतात. Interjection च्या शेवटी नेहमी उद्गारवाचक चिन्ह (! - Exclamation Mark) वापरले जाते.
विविध भावना आणि त्यासाठी वापरले जाणारे इंग्रजी शब्द खालीलप्रमाणे वर्गीकृत करता येतील:
| व्यक्त होणारी भावना | वापरले जाणारे Interjections | मराठी अर्थ / संदर्भ |
| Joy (आनंद) | Hurrah!, Ha-ha!, Wow! | वा! शाब्बास! (आनंद व्यक्त करताना) |
| Grief / Sorrow (दुःख) | Alas!, Ah!, Oh! | अरेरे! हाय हाय! (वाईट वार्ता ऐकल्यावर) |
| Surprise (आश्चर्य) | Oh!, What!, Ha!, Ah! | अरेच्या! काय! (अपेक्षित नसलेली गोष्ट घडल्यास) |
| Approval / Applause (प्रशंसा) | Bravo!, Well done! | छान! शाब्बास! (कौतुक करताना) |
| Attention (लक्ष वेधणे) | Lo!, Listen!, Hark!, Hush! | ऐका! बघा! (शांत राहण्यास सांगताना) |
| Contempt / Disgust (तिरस्कार) | Fie!, Pooh!, Shame! | छी! थू! धिःकार असो! |
| Calling / Greeting (हाक मारणे) | Hello!, Hi!, Ho! | अहो! ऐका! (संभाषण सुरू करताना) |
महत्त्वाचे नियम आणि उदाहरणे:
Hurrah! (आनंद):
Example: Hurrah! We have won the match.
Explanation: जिंकण्याचा आनंद व्यक्त करण्यासाठी Hurrah! चा वापर केला आहे.
Alas! (दुःख):
Example: Alas! She lost her dog.
Explanation: कुत्रा हरवल्याचे दुःख व्यक्त करण्यासाठी Alas! वापरले आहे.
Bravo! (प्रशंसा):
Example: Bravo! You played a great innings.
Explanation: खेळाडूच्या उत्तम कामगिरीचे कौतुक करण्यासाठी Bravo! वापरले आहे.
Fie! (तिरस्कार):
Example: Fie! Look at this dirty place.
टीईटी परीक्षेसाठी विशेष टीप:
Direct and Indirect Speech (प्रत्यक्ष व अप्रत्यक्ष कथन) करताना उद्गारवाचक वाक्यांचे रूपांतर करताना हे Interjections गाळले जातात आणि त्याऐवजी exclaimed with joy, exclaimed with sorrow, applauded यांसारखे शब्द मुख्य वाक्यात जोडले जातात. त्यामुळे कोणत्या Interjection चा काय अर्थ होतो, हे समजणे अत्यंत आवश्यक आहे.
Conjunctions and Interjections
Mock Test: 20 Questions | 20 Minutes
