प्राणीसृष्टी आणि अनुकूलन

सजीव ज्या विशिष्ट वातावरणात किंवा भौगोलिक परिसरात राहतात, त्या परिसरातील हवामान, अन्न, शत्रू आणि भौगोलिक परिस्थिती या सर्व घटकांशी यशस्वीपणे जुळवून घेण्यासाठी त्यांच्या शरीराच्या रचनेत तसेच जीवन जगण्याच्या पद्धतीमध्ये काळानुरूप क्रमाक्रमाने घडून आलेले कायमस्वरूपी बदल म्हणजे अनुकूलन होय. प्रत्येक प्राण्याला स्वतःचे अस्तित्व टिकवून ठेवण्यासाठी, पुनरुत्पादन करण्यासाठी आणि शत्रूंपासून स्वतःचा बचाव करण्यासाठी विशिष्ट प्रकारचे अनुकूलन करावेच लागते. जर प्राण्याने स्वतःमध्ये हे बदल घडवून आणले नाहीत, तर बदलत्या नैसर्गिक परिस्थितीत ती प्रजाती नामशेष होण्याची भीती असते. आपण या लेखात प्राण्यांचे विविध प्रकार, त्यांचे वर्गीकरण आणि त्यांच्या अधिवासानुसार असणारे अनुकूलन अत्यंत सविस्तरपणे अभ्यासणार आहोत.

प्राण्यांचे वर्गीकरण

प्राण्यांच्या शरीराच्या रचनेनुसार आणि त्यांच्यातील घटकांच्या उपलब्धतेनुसार प्राणीसृष्टीचे प्रामुख्याने दोन मोठ्या भागांत वर्गीकरण केले जाते. हे दोन मुख्य भाग म्हणजे पृष्ठवंशीय प्राणी आणि अपृष्ठवंशीय प्राणी होय. शिक्षक म्हणून आपल्याला हे समजून घेणे आवश्यक आहे की, परीक्षेमध्ये या वर्गीकरणाच्या मूळ सिद्धांतावर आणि त्यांच्या लक्षणांवर अनेक उपयोजनात्मक प्रश्न विचारले जातात.

१. पृष्ठवंशीय प्राणी

ज्या प्राण्यांच्या शरीरामध्ये पाठीचा कणा असतो, त्यांना पृष्ठवंशीय प्राणी असे म्हणतात. पाठीचा कणा हा प्राण्यांच्या शरीराला मजबूत आधार देतो आणि त्यांच्या चेतासंस्थेचे रक्षण करतो. हे प्राणी उत्क्रांतीच्या टप्प्यावर अधिक विकसित मानले जातात.

पृष्ठवंशीय प्राण्यांचे अंतर्गत पाच प्रमुख वर्गांत वर्गीकरण केले जाते:

मत्स्य वर्ग (Pisces): हे पूर्णपणे जलचर प्राणी आहेत. त्यांचे शरीर दोन्ही टोकांना निमुळते असते, ज्यामुळे त्यांना पाण्यात पोहताना पाण्याचा रोध कमी होतो. श्वसनासाठी त्यांच्याकडे कल्ले असतात. उदा. शार्क, रोहू, पम्फ्रेट.
उभयचर वर्ग (Amphibia): हे प्राणी आपल्या जीवनातील काही काळ पाण्यात आणि काही काळ जमिनीवर व्यतीत करू शकतात. त्यांच्या त्वचेवर खवले नसतात आणि त्वचा नेहमी ओलसर असते. उदा. बेडूक, टोड, सॅलेमँडर.
सरपटणारे प्राणी (Reptilia): हे प्राणी जमिनीवर किंवा भिंतीवर आपल्या छातीच्या साहाय्याने सरपटतात. त्यांची त्वचा कोरडी आणि खवलेयुक्त असते. हे शीत रक्ताचे प्राणी आहेत. उदा. साप, सरडा, पाल, मगर.
पक्षी वर्ग (Aves): या प्राण्यांचे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांचे रूपांतर पंखांत झालेले असते, ज्यामुळे ते हवेत उडू शकतात. त्यांचे हाडे पोकळ असतात, ज्यामुळे शरीराचे वजन कमी होते. उदा. चिमणी, गरुड, पोपट.
सस्तन प्राणी (Mammalia): या वर्गातील प्राणी आपल्या पिल्लांना जन्म देतात आणि त्यांच्या पोषणार्थ त्यांच्या शरीरात स्तनग्रंथी असतात. यांचे शरीर उबदार रक्ताचे असते. उदा. माणूस, गाय, वाघ, वटवाघूळ.

२. अपृष्ठवंशीय प्राणी

ज्या प्राण्यांच्या शरीरामध्ये पाठीचा कणा नसतो, त्यांना अपृष्ठवंशीय प्राणी असे म्हणतात. पृथ्वीवरील एकूण प्राणीसंख्ये पैकी सुमारे ९५% पेकी जास्त प्राणी याच प्रकारात मोडतात. यांचे शरीर अत्यंत साधे आणि मऊ असते. काही प्राण्यांच्या शरीराभोवती कडक कवच असते.

अपृष्ठवंशीय प्राण्यांचे खालील प्रमुख संघांत (Phylum) वर्गीकरण केले जाते:

आदिजीव (Protozoa): हे एकाच पेशीपासून बनलेले एकपेशीय अतिसूक्ष्म जीव आहेत. उदा. अमिबा, पॅरामेशियम.
रंध्रीय प्राणी (Porifera): यांच्या शरीरावर असंख्य लहान छिद्रे असतात, ज्यांना ऑस्टिया म्हणतात. हे पाण्यात एकाच ठिकाणी स्थिर असतात. उदा. सायकॉन, स्पंज.
सिलेंटराटा (Coelenterata): यांच्या शरीराचा आकार दंडाकृती किंवा छत्रीसारखा असतो आणि मुखाभोवती शुंडके असतात. उदा. हायड्रा, जेलीफिश.
चपट्या कृमी (Platyhelminthes): यांचे शरीर पानासारखे किंवा फितीसारखे चपट्या आकाराचे असते. बहुतांश जीव परजीवी असतात. उदा. यकृतकृमी, पट्टकृमी.
गोल कृमी (Aschelminthes): यांचे शरीर लांबट, धाग्यासारखे आणि दोन्ही टोकांना निमुळते असते. उदा. जंत, हत्तीपाय रोगाचा जंत.
वलयी प्राणी (Annelida): यांचे शरीर लांबट असून त्यावर अनेक लहान-लहान कड्यांसारखे खंड किंवा वलये असतात. उदा. गांडूळ, जळू.
संधीपाद प्राणी (Arthropoda): हा प्राण्यांमधील सर्वात मोठा संघ आहे. यांच्या पायांना सांधे असतात आणि शरीरावर कायटीनचे कडक कवच असते. उदा. झुरळ, खेकडा, फुलपाखरू, विंचू.
मृदुकाय प्राणी (Mollusca): यांचे शरीर अत्यंत मऊ आणि गुळगुळीत असते. स्वतःच्या संरक्षणासाठी यांच्या शरीरावर कॅल्शियम कार्बोनेटचे कडक कवच असते. उदा. गोगलगाय, शिंपला, ऑक्टोपस.
कंटकचर्मी प्राणी (Echinodermata): यांच्या त्वचेवर कॅल्शियमयुक्त काटे असतात. हे प्राणी फक्त समुद्रातच आढळतात. उदा. तारामासा, समुद्र काकडी.

अधिवासानुसार अनुकूलन

प्राणी ज्या विशिष्ट भौगोलिक भागात राहतात, त्या भागातील हवामान आणि पर्यावरणाशी जुळवून घेण्यासाठी त्यांच्या अंतर्गत आणि बाह्य अवयवांमध्ये अनेक महत्त्वपूर्ण बदल झालेले असतात. या बदलांचा सविस्तर अभ्यास खालील मुद्द्यांच्या आधारे करता येईल.

१. जलीय अनुकूलन (Aquatic Adaptation)

पाण्यात राहणाऱ्या प्राण्यांना जलचर म्हणतात. पाण्यात सतत राहिल्यामुळे त्यांच्या शरीरात ऑक्सिजन मिळवणे आणि पाण्यात सहज हालचाल करणे यासाठी खालीलप्रमाणे बदल होतात:

शरीराचा आकार: माशांचे शरीर दोन्ही टोकांना निमुळते आणि मध्यभागी फुगीर म्हणजेच होडीसारख्या आकाराचे असते. या रचनेमुळे पाण्यात पोहताना पाण्याचा होणारा विरोध कमी होतो आणि मासे वेगाने पुढे जाऊ शकतात.
श्वसन संस्था: पाण्यात विरघळलेला ऑक्सिजन शोषून घेण्यासाठी माशांच्या शरीरात फुफ्फुसांऐवजी कल्ले असतात. मासे तोंडातून पाणी आत घेतात आणि ते कल्ल्यांमधून बाहेर सोडतात. या प्रक्रियेत कल्ल्यांमधील रक्तवाहिन्या पाण्यातून ऑक्सिजन शोषून घेतात.
पोहोण्यासाठी पर (Fins): माशांच्या शरीरावर विविध प्रकारचे पर असतात. पाठीवरील आणि पोटावरील परांचा उपयोग पाण्यात संतुलन राखण्यासाठी होतो, तर शेपटीचा पर दिशा बदलण्यासाठी सुकाणू सारखा काम करतो.
त्वचा आणि खवले: माशांच्या शरीरावर जलरोधक खवले असतात. तसेच त्यांच्या त्वचेवरून एक बुळबुळीत पदार्थ स्रवत असतो, ज्यामुळे पाणी शरीराला चिकटून राहत नाही आणि सतत पाण्यात राहूनही त्यांची त्वचा कुजत नाही.
हवेच्या पिशव्या: अनेक माशांच्या शरीराच्या आत हवेच्या पिशव्या असतात. या पिशव्यांमुळे माशांचे हवेतील वजन कमी होते आणि त्यांना पाण्यात विशिष्ट खोलीवर तरंगणे सहज शक्य होते.

२. भूचर अनुकूलन (Terrestrial Adaptation)

जमिनीवर राहणाऱ्या प्राण्यांना भूचर म्हणतात. जमिनीवरील हवामान, तापमान आणि अन्नाची उपलब्धता यानुसार प्राण्यांमध्ये विविधता आढळते. यात वाळवंटी भागातील अनुकूलन अत्यंत महत्त्वाचे आहे.

वाळवंटी प्राण्यांचे अनुकूलन: वाळवंटात पाण्याची तीव्र टंचाई आणि प्रचंड तापमान असते. त्यामुळे तेथील प्राण्यांना शरीरातील पाणी टिकवून ठेवणे सर्वात महत्त्वाचे असते.
- उंटाचे अनुकूलन: उंटाला वाळवंटातील जहाज म्हटले जाते. उंटाची त्वचा जाड आणि कोरडी असते, ज्यामुळे घामाच्या स्वरूपात शरीरातून पाणी बाहेर पडत नाही. त्याचे पाय लांब असतात आणि पायांचे तळवे गादीसारखे रुंद व सपाट असतात, ज्यामुळे त्याचे पाय तापलेल्या वाळूत रुतत नाहीत. उंटाच्या पाठीवर एक उंच वशिंड असते, ज्यामध्ये चरबी साठवलेली असते. अन्नाची कमतरता असताना या चरबीचे विघटन होऊन उंटाला ऊर्जा आणि पाणी मिळते. उंटाच्या डोळ्यांच्या पापड्या लांब आणि जाड असतात, तसेच त्याच्या नाकपुड्या बंद होऊ शकतात, ज्यामुळे वाळवंटातील उडणारी धूळ त्याच्या डोळ्यात आणि नाकात जात नाही. उंट एकाच वेळी प्रचंड प्रमाणात पाणी पिऊ शकतो आणि ते आपल्या शरीरात साठवून ठेवू शकतो. तो अतिशय घट्ट विष्ठा टाकतो आणि मूत्र विसर्जन अत्यंत कमी करतो, ज्यामुळे शरीरातील पाण्याचा अपव्यय टाळला जातो.
- इतर वाळवंटी प्राणी: वाळवंटातील उंदीर, साप, सरडे हे प्राणी दिवसाच्या कडक उन्हापासून वाचण्यासाठी जमिनीखाली खोल बिळे करून राहतात आणि रात्रीच्या वेळी जेव्हा तापमान कमी होते, तेव्हा अन्नाच्या शोधात बाहेर पडतात.

३. उभयचर अनुकूलन (Amphibious Adaptation)

ज्या प्रजाती जमिनीवर आणि पाण्यात अशा दोन्ही ठिकाणी समान कार्यक्षमतेने राहू शकतात, त्यांना उभयचर म्हणतात. बेडूक हे याचे सर्वोत्तम उदाहरण आहे. यांच्यात दोन्ही वातावरणात जगण्यासाठी दुहेरी व्यवस्था असते:

श्वसनाचे दुहेरी माध्यम: बेडूक जेव्हा जमिनीवर असतो, तेव्हा तो आपल्या फुफ्फुसांच्या साहाय्याने हवेतील ऑक्सिजन शोषून श्वसन करतो. परंतु, जेव्हा बेडूक पाण्यात असतो, तेव्हा तो आपल्या ओलसर आणि पातळ त्वचेद्वारे पाण्यात विरघळलेला ऑक्सिजन थेट शोषून घेतो. बेडकाची त्वचा सतत बुळबुळीत आणि ओलसर राहणे त्याच्या जलश्वसनासाठी अत्यंत आवश्यक असते.
पायांची रचना: बेडकाच्या मागचे पाय पुढच्या पायांपेक्षा आकाराने खूप लांब आणि मजबूत असतात. या मजबूत पायांमुळे बेडकाला जमिनीवर लांब उड्या मारणे सोपे जाते. बेडकाच्या पायांच्या बोटांमध्ये पातळ त्वचा किंवा पडदा असतो, ज्याला जाळीदार पाय म्हणतात. या पडद्यांमुळे बेडकाला पाण्यात बदकाप्रमाणे वल्हवत पोहता येते.
डोके आणि डोळे: बेडकाचे डोके त्रिकोणी असते, ज्यामुळे पाण्यात पोहताना पाण्याचा रोध कमी होतो. त्याचे डोळे मोठे आणि डोक्याच्या वरच्या बाजूला असतात, ज्यामुळे पाण्यात पोहत असतानाही त्याला पानावरील भक्षक किंवा कीटक सहज दिसू शकतात. डोळ्यांवर एक पारदर्शक पडदा असतो, जो पाण्यात डोळ्यांचे रक्षण करतो.

४. खेचर अनुकूलन (Aerial Adaptation)

हवेमध्ये उडणाऱ्या प्राण्यांना किंवा पक्ष्यांना खेचर असे म्हणतात. हवेत उडणे आणि गुरुत्वाकर्षणावर मात करणे यासाठी पक्ष्यांच्या शरीरात वैशिष्ट्यपूर्ण उत्क्रांती झालेली असते:

होडीसारखा आकार: पक्ष्यांचे शरीर दोन्ही बाजूंनी अत्यंत निमुळते असते. या विशिष्ट आकारामुळे हवेत उडताना हवेचा रोध किमान होतो.
अग्रपादांचे पंखात रूपांतर: पक्ष्यांचे पुढचे दोन पाय उडण्यासाठी पंखांमध्ये रूपांतरित झालेले असतात. या पंखांवर हलकी पिसे असतात, जी शरीराचे तापमान नियंत्रित ठेवतात आणि हवेत तरंगण्यास मदत करतात.
पोकळ हाडे: पक्ष्यांच्या सांगाड्याची हाडे आतून पोकळ आणि वजनाने अत्यंत हलकी असतात. हाडांमध्ये हवा भरलेली असल्यामुळे शरीराचे एकूण वजन कमी होते, ज्यामुळे हवेत उडण्यासाठी कमी ऊर्जा लागते.
दंतहीन चोच: पक्ष्यांना जड जबडा आणि दात नसतात. दात नसल्यामुळे त्यांच्या कवटीचे वजन खूप कमी होते. अन्नाचा तुकडा पाडण्यासाठी किंवा पकडण्यासाठी त्यांच्याकडे मजबूत चोच असते.
हवेच्या पिशव्या: पक्ष्यांच्या श्वसनसंस्थेमध्ये फुफ्फुसांना जोडलेल्या अनेक अतिरिक्त हवेच्या पिशव्या असतात. उडताना या पिशव्यांमध्ये हवा भरली जाते, ज्यामुळे पक्ष्यांचे शरीर हलके होते आणि त्यांना सतत उडत राहताना अतिरिक्त ऑक्सिजनचा पुरवठा होतो.

छद्मावरण (Camouflage)

काही प्राण्यांमध्ये आपल्या सभोवतालच्या वातावरणाशी, झाडांशी किंवा खडकांशी स्वतःचा रंग, आकार आणि रचना एकरूप करण्याची अद्भूत क्षमता असते. या नैसर्गिक गुणधर्माला छद्मावरण असे म्हणतात.

छद्मावरणाचे मुख्य दोन हेतू असतात: १. स्वतःचे बलाढ्य शत्रूंपासून रक्षण करणे आणि २. आपल्या भक्षाला (अन्नाला) सुगावा लागू न देता त्याची सहज शिकार करणे.

सरड्याचे अनुकूलन: सरडा हा प्राणी आपल्या सभोवतालच्या परिस्थितीनुसार स्वतःच्या त्वचेचा रंग बदलण्यासाठी जगप्रसिद्ध आहे. जेव्हा सरडा हिरव्या पानांवर असतो, तेव्हा त्याच्या त्वचेतील रंगद्रव्ये पेशी (Chromatophores) उत्तेजित होऊन त्याचा रंग हिरवा करतात. जेव्हा तो झाडाच्या सुकलेल्या फांदीवर जातो, तेव्हा तो स्वतःचा रंग तपकिरी करतो. यामुळे पक्षांसारखे त्याचे शिकारी शत्रू त्याला ओळखू शकत नाहीत.
टोळ आणि काठी कीटक (Stick Insect): गवताळ प्रदेशात आढळणारा टोळ हा कीटक हुबेहूब हिरव्या पानासारखा दिसतो. त्याची रचना आणि रंग गवतासारखाच असल्यामुळे तो गवतात लपलेला असताना सहज दिसून येत नाही. तसेच काठी कीटक हा झाडाच्या वाळलेल्या लहान फांदीसारखा दिसतो, ज्यामुळे शत्रूची दिशाभूल होते.
वाघ आणि बिबट्या: वाघाच्या शरीरावरील काळे आणि पिवळे पट्टे वाळलेल्या गवतात लपण्यासाठी मदत करतात. बिबट्याच्या शरीरावरील ठिपके झाडांच्या सावलीत आणि पानांच्या प्रकाशात मिसळून जाण्यास मदत करतात, ज्यामुळे भक्षाला ते जवळ येईपर्यंत दिसत नाहीत.

Fact Box

निळा मासा (Blue Whale): निळा मासा हा पाण्यात राहत असला आणि त्याच्या नावाच्या शेवटी 'मासा' हा शब्द असला, तरी तो मत्स्य वर्गात मोडत नाही. निळा मासा हा एक 'सस्तन' प्राणी आहे. तो माशांप्रमाणे कल्ल्यांद्वारे श्वसन करत नाही, तर श्वसनासाठी त्याच्याकडे मानवाप्रमाणे फुफ्फुसे असतात. तो दर काही मिनिटांनी पाण्याच्या पृष्ठभागावर येऊन आपल्या डोक्यावरील श्वसनछिद्रातून हवा आत घेतो आणि सोडतो. तसेच निळा मासा अंडी घालत नाही, तर तो पूर्ण विकसित पिल्लाला जन्म देतो आणि आपल्या स्तनग्रंथींमधून पिल्लाला दूध पाजतो. हा पृथ्वीवरील आजवरचा सर्वात मोठा प्राणी मानला जातो.

उपयोजनात्मक विश्लेषण

शिक्षकांनी विद्यार्थ्यांमध्ये विज्ञानाचा दृष्टिकोन विकसित करण्यासाठी केवळ माहिती न देता, त्यामागील वैज्ञानिक कारणांचे विश्लेषण करणे आवश्यक आहे. महा टीईटी परीक्षेत थेट प्रश्न न विचारता 'का' आणि 'कसे' यावर आधारित उपयोजनात्मक प्रश्न विचारले जातात.

बदकाचे पाय पडद्यासारखे का असतात? बदक हा जलचर पक्षी आहे. त्याच्या पायांच्या बोटांच्या दरम्यान एक पातळ कातडीचा पडदा असतो. जेव्हा बदक पाण्यात आपले पाय मागे ढकलतो, तेव्हा या पडद्यांमुळे पायाचे रूपांतर होडीच्या वल्ह्यामध्ये होते. हा पडदा पाण्याला मागे ढकलण्यासाठी जास्त पृष्ठभाग मिळवून देतो, ज्यामुळे बदक पाण्यात सहज, वेगाने आणि न थकता पोहू शकतो. जर हे पाय सामान्य पक्ष्यांसारखे असते, तर पाणी बोटांच्या फटीतून निघून गेले असते आणि पोहणे कठीण झाले असते.
ध्रुवीय अस्वलाच्या शरीरावर जाड पांढरे केस का असतात? ध्रुवीय अस्वल अत्यंत थंड आणि बर्फाच्छादित प्रदेशात राहते. येथील तापमान उणे ४० अंश सेल्सिअसपर्यंत खाली जाते. या तीव्र थंडीपासून शरीराचे रक्षण करण्यासाठी त्याच्या त्वचेवर लांब आणि दाट केसांचे दोन थर असतात. हे केस शरीरातील उष्णता बाहेर पडू देत नाहीत. तसेच, केसांचा पांढरा रंग आजूबाजूच्या पांढऱ्या बर्फाशी तंतोतंत जुळणारा असतो. या छद्मावरणामुळे ध्रुवीय अस्वल बर्फात सहज लपून राहू शकते, ज्यामुळे सील माशांसारख्या भक्षाची शिकार करणे त्याला सोपे जाते आणि शिकारी मानवांपासूनही त्याचे रक्षण होते. त्याच्या त्वचेच्या खाली चरबीचा एक जाड थर (Blubber) देखील असतो, जो अन्न नसताना ऊर्जा देतो आणि थंडीपासून दुहेरी संरक्षण करतो.

प्रमुख परीक्षा कल (Exam Trends)

महा टीईटी (Maha TET) आणि सीटीईटी (CTET) परीक्षांच्या मागील काही वर्षांच्या प्रश्नपत्रिकांचा अभ्यास केला असता, 'प्राणीसृष्टी आणि अनुकूलन' या घटकावर खालील मुद्द्यांवर सर्वाधिक प्रश्न विचारण्यात आले आहेत:

१. वर्गीकरणाचे निकष: प्राण्यांच्या पाठीच्या कण्यावरून पृष्ठवंशीय आणि अपृष्ठवंशीय प्राण्यांचे वर्गीकरण, आणि संधीपाद (Arthropoda) व मृदुकाय (Mollusca) संघातील प्राण्यांची अचूक उदाहरणे यावर वारंवार प्रश्न येतात. प्राण्यांचे संघ आणि त्यांची मुख्य लक्षणे यांच्या जोड्या जुळवा हा प्रकार अत्यंत लोकप्रिय आहे.

२. श्वसन अवयव: वेगवेगळ्या अधिवासातील प्राण्यांचे श्वसन अवयव कोणते यावर प्रश्न विचारतात. उदाहरणार्थ, बेडूक जमिनीवर फुफ्फुसाने तर पाण्यात त्वचेने श्वसन करतो; गांडूळ आपल्या ओलसर त्वचेने श्वसन करतो; आणि मासे कल्ल्यांद्वारे श्वसन करतात. या सूक्ष्म फरकांवर गोंधळ उडवणारे पर्याय दिले जातात.

३. विशिष्ट अनुकूलन वैशिष्ट्ये: उंटाच्या शरीरातील वशिंड, त्याचे गादीसारखे पाय, पक्ष्यांची पोकळ हाडे आणि त्यांचे हवेच्या पिशव्यांचे अनुकूलन यावर विधाने देऊन त्यातील सत्य/असत्य विधाने ओळखायला सांगितली जातात. वटवाघूळ हा उडू शकणारा सस्तन प्राणी आहे, हा मुद्दा परीक्षेच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाचा आहे.

अध्यापनशास्त्रीय दृष्टीकोन (Pedagogy)

प्राथमिक आणि उच्च प्राथमिक वर्गात 'प्राणीसृष्टी आणि अनुकूलन' हा घटक शिकवताना शिक्षकाने केवळ पाठांतर करून घेण्याऐवजी रचनावादी आणि कृतीशील पद्धतींचा वापर केला पाहिजे.

वर्गीकरण तक्ता आणि चित्र प्रदर्शन: वर्गात विद्यार्थ्यांना वेगवेगळ्या प्राण्यांची चित्रे (उदा. मासा, बेडूक, उंट, सरडा, चिमणी) दाखवावीत. विद्यार्थ्यांना त्यांच्या बाह्य रचनेचे निरीक्षण करून त्यांचे जलचर, भूचर, उभयचर आणि खेचर अशा तक्त्यांमध्ये वर्गीकरण करण्यास सांगावे. यामुळे विद्यार्थ्यांची निरीक्षण शक्ती आणि वर्गीकरण कौशल्य विकसित होते.
वैज्ञानिक गोष्टी आणि डार्विनचा सिद्धांत: चार्ल्स डार्विनचा 'सक्षम तोच टिकेल' (Survival of the Fittest) हा उत्क्रांतीचा सिद्धांत समजावून सांगताना क्लिष्ट व्याख्या न वापरता सोप्या गोष्टींचा वापर करावा. उदाहरणार्थ, जिराफाची मान लांब का झाली? सुरुवातीला लहान मान असलेले जिराफ जमिनीवरील गवत संपल्यानंतर झाडांची पाने खाण्याचा प्रयत्न करू लागले. ज्यांनी आपली मान ताणून वरची पाने खाण्यात यश मिळवले (अनुकूलन केले), तेच जिवंत राहिले आणि त्यांची पुढची पिढी लांब मानेची झाली. अशा उदाहरणांमुळे विद्यार्थ्यांना अनुकूलनाचे 'कारण' आणि 'महत्त्व' सहज समजते.

रिव्हिजन नोट्स (Quick Revision Notes)

अनुकूलन (Adaptation): सजीवांनी परिस्थितीशी जुळवून घेण्यासाठी शरीरात केलेले कायमस्वरूपी आणि फायदेशीर बदल.
पृष्ठवंशीय प्राणी: पाठीचा कणा असलेले प्राणी. ५ वर्ग: मत्स्य, उभयचर, सरपटणारे, पक्षी, सस्तन.
अपृष्ठवंशीय प्राणी: पाठीचा कणा नसलेले प्राणी. मुख्य संघ: आदिजीव, रंध्रीय, सिलेंटराटा, चपट्या कृमी, गोल कृमी, वलयी, संधीपाद (सर्वात मोठा संघ), मृदुकाय, कंटकचर्मी.
माशांचे अनुकूलन: होडीसारखा आकार, श्वसनासाठी कल्ले, पोहण्यासाठी पर, शरीरावर जलरोधक खवले.
उंटाचे अनुकूलन: जाड त्वचा, पाठीवर चरबीयुक्त वशिंड, गादीसारखे सपाट पाय, लांब पापड्या, घट्ट विष्ठा.
बेडकाचे अनुकूलन: जमिनीवर फुफ्फुसाद्वारे श्वसन, पाण्यात ओलसर त्वचेद्वारे श्वसन, मागचे पाय लांब व बोटांमध्ये त्वचा (जाळीदार पाय).
पक्ष्यांचे अनुकूलन: वजनाने हलकी व पोकळ हाडे, पुढच्या पायांचे पंखांत रूपांतर, हवेच्या पिशव्या, दंतहीन चोच.
छद्मावरण (Camouflage): सभोवतालच्या परिसराशी रंग किंवा आकार जुळवून घेणे. उदा. सरडा, टोळ, काठी कीटक.
वटवाघूळ: उडू शकणारा एकमेव सस्तन प्राणी (पक्षी नाही).
डॉलफिन आणि देवमासा (Whale): पाण्यात राहणारे सस्तन प्राणी, फुफ्फुसाने श्वसन करतात.