वनस्पती: रचना आणि कार्य

निसर्गाच्या अथांग आणि विस्मयकारक सृष्टीमध्ये वनस्पती हा सर्वात महत्त्वाचा घटक आहे. आपण आपल्या सभोवताली अनेक प्रकारच्या वनस्पती पाहतो. काही वनस्पती खूप लहान असतात, तर काही महाकाय वृक्षांच्या स्वरूपात असतात. जसे मानवी शरीराचे विविध भाग असतात आणि प्रत्येक भाग विशिष्ट कार्य करतो, तसेच वनस्पतींचेही विविध भाग म्हणजेच अवयव असतात. या अवयवांची रचना कशी असते आणि ते वनस्पतीला जिवंत ठेवण्यासाठी कोणती महत्त्वाची कार्ये पार पाडतात, याचा सखोल अभ्यास आपण या पाठात करणार आहोत.

मूळ (Root)

मूळ हा वनस्पतीचा जमिनीच्या खाली असणारा अत्यंत महत्त्वाचा अवयव आहे. बीजाच्या अंकुरणापासून मुळाची निर्मिती कशी होते, हे सर्वप्रथम समजून घेऊया. जेव्हा आपण मातीत बी पेरितो, तेव्हा बियाच्या आतून दोन भाग बाहेर पडतात. जमिनीच्या दिशेने खाली वाढणाऱ्या भागाला आदिमूळ म्हणतात आणि जमिनीच्या वर प्रकाशाच्या दिशेने वाढणाऱ्या भागाला अंकुर म्हणतात. आदिमुळापासूनच पुढे मुळाची वाढ जमिनीमध्ये होते.

मुळाचे मुख्य कार्य वनस्पतीला जिवंत ठेवण्यासाठी पायाभूत मानले जाते. मुळामुळे वनस्पती जमिनीमध्ये घट्ट रोवून उभी राहते, म्हणजेच मुळे वनस्पतीला आधार देतात. याशिवाय, जमिनीमध्ये असणारे पाणी आणि विरघळलेले क्षार म्हणजेच खनिजे शोषून घेण्याचे अत्यंत महत्त्वाचे कार्य मुळे करतात. मुळांच्या टोकावर केसांसारखे बारीक धागे असतात, त्यांना मूलरोम म्हणतात. हे मूलरोमच जमिनीतील पाणी शोषण्याचे मुख्य काम करतात. मुळाच्या टोकाचा भाग अत्यंत नाजूक असतो. त्याची वाढ जमिनीमध्ये होत असताना त्याला इजा होऊ नये म्हणून त्यावर एका टोपीसारखे आवरण असते, त्याला मूलटोपी म्हणतात.

वनस्पतींच्या प्रकारानुसार आणि त्यांच्या गरजेनुसार प्रामुख्याने मुळांचे दोन मुख्य प्रकार पडतात. ते प्रकार खालीलप्रमाणे आहेत:

१. सोंडमूळ (Tap Root)

सोंडमूळ हे प्रामुख्याने द्विदल वनस्पतींमध्ये आढळते. यामध्ये एक मुख्य जाड मूळ असते, जे जमिनीमध्ये खोलवर सरळ जाते. या मुख्य मुळाला उपमुळे म्हणजेच फांद्या फुटतात आणि त्या जमिनीमध्ये तिरप्या वाढतात. हे मूळ वनस्पतीला अत्यंत मजबूत आधार देते. उदाहरणार्थ: जास्वंद, आंबा, कडुलिंब, हरभरा आणि वाटाणा. या वनस्पतींच्या बियांचे दोन समान भाग होतात, म्हणून त्यांना द्विदल म्हणतात आणि त्यांच्यात सोंडमूळ असते.

२. तंतुमय मूळ (Fibrous Root)

तंतुमय मूळ हे प्रामुख्याने एकदल वनस्पतींमध्ये आढळते. यामध्ये सोंडमुळासारखे कोणतेही मुख्य जाड मूळ नसते. त्याऐवजी, खोडाच्या खालच्या भागातून केसांसारखे अनेक बारीक-बारीक धागे एकत्र बाहेर पडतात आणि जमिनीमध्ये पसरतात. या धाग्यांसारख्या मुळांना तंतुमय मुळे म्हणतात. हे मूळ जमिनीच्या फार खोलवर जात नाही, पण माती घट्ट धरून ठेवते. उदाहरणार्थ: कांदा, गवत, मका, गहू आणि ज्वारी.

निसर्गात काही वनस्पतींना त्यांच्या विशेष कार्यासाठी वेगळ्या प्रकारची मुळे देखील लाभलेली असतात. जमिनीच्या वरील खोडापासून काही मुळे फुटतात आणि ती खाली जमिनीच्या दिशेने वाढतात, त्यांना आगंतुक मुळे म्हणतात. याचे उत्तम उदाहरण म्हणजे वडाच्या झाडाच्या पारंब्या. वडाच्या झाडाच्या फांद्यांवरून मुळे निघून ती जमिनीच्या दिशेने वाढतात आणि मातीत शिरतात. या पारंब्या सुरुवातीला लहान असतात, पण नंतर त्या जाड खांबासारख्या बनतात आणि वडाच्या विस्तीर्ण झाडाला भक्कम आधार देतात. म्हणून वडाच्या पारंब्या ही वनस्पतीला आधार देण्याचे कार्य करणारी सुधारित म्हणजेच रूपांतरित मुळे आहेत. याव्यतिरिक्त मका, केळी, ऊस यांना जमिनीतील मुळांशिवाय खोडाच्या खालच्या भागातूनही मुळे फुटलेली असतात, जी त्यांना वादळात किंवा वाऱ्यात उभे राहण्यास मदत करतात.

खोड (Stem)

जमिनीच्या वर वाढणाऱ्या वनस्पतींच्या भागाला खोड म्हणतात. अंकुरापासून खोडाची वाढ जमिनीच्या वरच्या दिशेने, म्हणजेच सूर्यप्रकाशाच्या दिशेने होते. खोडाच्या रचनेचा अभ्यास करताना आपल्याला काही विशिष्ट संज्ञा समजून घेणे गरजेचे आहे, ज्यांवर परीक्षेत प्रश्न विचारले जातात.

खोडावर ज्या ठिकाणी पाने फुटतात, त्या ठिकाणाला पेर म्हणतात. दोन पेरांमधील असणाऱ्या अंतराला कांडे म्हणतात. खोडाच्या अग्रभागाला, म्हणजेच सर्वात वरच्या वाढणाऱ्या टोकाला मुकुल म्हणतात. याच मुकुलातून खोडाची उंची सतत वाढत असते.

खोडाची मुख्य कार्ये खालीलप्रमाणे आहेत: १. वनस्पतीला आणि त्याच्या इतर अवयवांना (पाने, फुले, फळे) खंबीर आधार देणे. २. मुळांनी शोषून घेतलेले पाणी आणि क्षार वनस्पतीच्या वरच्या भागापर्यंत, म्हणजेच पानांपर्यंत पोहोचवणे. ३. पानांमध्ये तयार झालेले अन्न वनस्पतींच्या इतर सर्व भागांकडे आणि मुळांकडे वाहून नेणे.

वनस्पतींमध्ये हे वहनाचे कार्य करण्यासाठी खोडामध्ये दोन प्रकारच्या अत्यंत महत्त्वाच्या ऊती (Tissue) असतात. त्यांना जलवाहिन्या आणि रसवाहिन्या म्हणतात. मुळांकडून शोषलेले पाणी वनस्पतींच्या टोकापर्यंत नेण्याचे काम जलवाहिन्या करतात, तर पानांनी तयार केलेले अन्न संपूर्ण वनस्पतीला पुरवण्याचे काम रसवाहिन्या करतात.

काही वनस्पतींमध्ये खोड हे केवळ आधार देण्याचे किंवा वहनाचे काम करत नाही, तर ते अन्न साठवण्याचेही कार्य करते. अशा खोडांना आपण सुधारित किंवा रूपांतरित खोड म्हणतो. याचे सर्वात मोठे आणि परीक्षेच्या दृष्टीने महत्त्वाचे उदाहरण म्हणजे बटाटा, आले, हळद आणि सुरण होय. अनेक विद्यार्थ्यांना असे वाटते की बटाटा हा जमिनीच्या खाली येतो म्हणून ते मूळ आहे, परंतु वैज्ञानिकदृष्ट्या बटाटा हे मूळ नसून ते सुधारित 'खोड' आहे. याचे कारण असे की बटाट्यावर लहान लहान खड्डे असतात, ज्यांना आपण बटाट्याचे 'डोळे' म्हणतो. हे डोळे म्हणजेच खोडावर असणाऱ्या 'कळ्या' किंवा मुकुल आहेत. या कळ्यांमधून नवीन कोंब बाहेर पडतात. मुळांवर कधीही अशा कळ्या किंवा पेरे आढळत नाहीत, ती केवळ खोडाचीच वैशिष्ट्ये आहेत. बटाटा जमिनीखाली राहून स्वतःमध्ये मोठ्या प्रमाणात अन्न (स्टार्च) साठवून ठेवतो आणि फुगतो, म्हणून त्याला भुईगत सुधारित खोड असे म्हणतात.

पान (Leaf)

पान हा वनस्पतीचा सर्वात आकर्षक आणि अत्यंत महत्त्वाचा अवयव आहे. खोडाच्या पेराच्या भागातून पाने फुटतात. पाने सहसा हिरव्या रंगाची आणि पसरट असतात. पानांच्या या पसरट भागाला पर्णपत्र म्हणतात. पानाचा रंग हिरवा असण्याचे कारण म्हणजे त्यामध्ये असणारे 'हरितद्रव्य' होय.

पानाच्या रचनेमध्ये खालील महत्त्वाचे भाग समाविष्ट असतात:

पर्णधारा: पानाच्या कडेला पर्णधारा म्हणतात. ही धारा काही वनस्पतींमध्ये सलग असते, काहींमध्ये दंतूर (काटेरी किंवा खाचा असलेली), तर काहींमध्ये खंडित असते.
पर्णाम्र: पानाच्या समोरील टोकाला पर्णाम्र म्हणतात. हे सहसा टोकदार किंवा गोलाकार असते.
पर्णदेठ: पानाचा जो भाग खोडाला जोडलेला असतो, त्या दरम्यानच्या दांड्याला पर्णदेठ म्हणतात. काही वनस्पतींच्या पानांना देठ नसतात, ती थेट खोडाला जोडलेली असतात.
उपपर्णे: पानाच्या देठाच्या पाठीशी असणाऱ्या लहान पानांसारख्या भागाला उपपर्णे म्हणतात. ती सर्वच वनस्पतींमध्ये असतात असे नाही.

पानाचे सर्वात मुख्य आणि पृथ्वीवरील सजीव सृष्टीसाठी क्रांतिकारक कार्य म्हणजे प्रकाशसंश्लेषण (Photosynthesis) होय. या प्रक्रियेद्वारे पाने वनस्पतीसाठी आणि अप्रत्यक्षपणे सर्व सजीवांसाठी अन्न तयार करतात. पानांच्या पृष्ठभागावर लहान लहान सूक्ष्म छिद्रे असतात, त्यांना पर्णरंध्रे म्हणतात. या पर्णरंध्रांच्या माध्यमातून वनस्पती हवेतील कार्बन डायऑक्साइड वायू आत घेतात आणि बाष्पोत्सर्जन प्रक्रियेद्वारे शरीरातील अतिरिक्त पाणी वाफेच्या रूपात हवेत सोडून देतात. वनस्पतींना श्वसनासाठी देखील या पर्णरंध्रांचा उपयोग होतो.

पानांमध्ये असणाऱ्या शिरांच्या मांडणीला शिराविन्यास म्हणतात. मुळांच्या प्रकाराप्रमाणेच शिराविन्यासाचेही दोन मुख्य प्रकार पडतात, जे एकदल आणि द्विदल वनस्पती ओळखण्यासाठी अत्यंत उपयुक्त ठरतात:

१. जाळीदार शिराविन्यास (Reticulate Venation)

या प्रकारच्या पानांमध्ये मध्यभागी एक मुख्य मोठी शीर असते, जिला उपशिरा फुटतात आणि पानात शिरांचे एक दाट जाळे तयार होते. ज्या वनस्पतींमध्ये सोंडमूळ असते, त्यांच्या पानांमध्ये नेहमी जाळीदार शिराविन्यास आढळतो (द्विदल वनस्पती). उदाहरणार्थ: पिंपळ, जास्वंद, आंबा, वड.

२. समांतर शिराविन्यास (Parallel Venation)

या प्रकारच्या पानांमध्ये सर्व शिरा पानाच्या देठापासून ते टोकापर्यंत एकमेकांना समांतर धावताना दिसतात. कुठेही जाळे तयार होत नाही. ज्या वनस्पतींमध्ये तंतुमय मुळे असतात, त्यांच्या पानांमध्ये नेहमी समांतर शिराविन्यास आढळतो (एकदल वनस्पती). उदाहरणार्थ: मका, केळी, बांबू, ऊस, गवत.

पर्यावरणानुसार पाने स्वतःमध्ये अप्रतिम बदल करून घेतात. वाळवंटी प्रदेशात (उदा. निवडुंग) पाण्याची तीव्र टंचाई असते. जर पानांचा आकार मोठा आणि पसरट राहिला, तर पर्णरंध्रांमधून बाष्पोत्सर्जन होऊन वनस्पतीमधील सर्व पाणी हवेत उडून जाईल आणि वनस्पती वाळून जाईल. या समस्येपासून वाचण्यासाठी वाळवंटातील वनस्पतींची पाने खूप लहान होतात किंवा त्यांचे रूपांतर तीक्ष्ण काट्यांमध्ये होते. पाने काट्यात रूपांतरित झाल्यामुळे बाष्पोत्सर्जनाचा वेग कमालीचा मंदावतो आणि पाणी वाचते. मग प्रश्न पडतो की, जर पाने काट्यात बदलली तर अन्न कोण तयार करणार? याचे उत्तर असे की, अशा वनस्पतींचे खोड हिरवे आणि मांसल बनते. खोडामध्ये हरितद्रव्य तयार होते आणि खोडच प्रकाशसंश्लेषणाचे कार्य करू लागते. हे निसर्गाचे एक उत्तम अनुकूलन आहे.

फूल (Flower)

फूल हा वनस्पतीचा सर्वात सुंदर, रंगीबेरंगी आणि पुनरुत्पादनाचा मुख्य अवयव आहे. फुलाची निर्मिती वनस्पतीला वंशवृद्धी करण्यासाठी, म्हणजेच नवीन पिढी किंवा नवीन बी तयार करण्यासाठी झालेली असते. फुलाला खोडाशी जोडणारा एक छोटा किंवा लांब दांडा असतो, त्याला पुष्पवृंत (देठ) म्हणतात. पुष्पवृंताचे वरचे टोक जेथे फुलाचे इतर भाग जोडलेले असतात, ते पसरट आणि फुगीर असते, त्याला पुष्पासन म्हणतात.

एका पूर्ण विकसित फुलाचे प्रामुख्याने चार मुख्य भाग किंवा मंडले असतात, त्यांची माहिती खालीलप्रमाणे आहे:

१. निदलपुंज (Calyx)

हा फुलाचा सर्वात बाहेरचा आणि पहिल्या क्रमांकाचा भाग आहे. जेव्हा फूल कळीच्या अवस्थेत असते, तेव्हा ते हिरव्या रंगाच्या पानांसारख्या भागाने झाकलेले असते. या हिरव्या भागाला 'निदल' म्हणतात आणि सर्व निदलांच्या समूहाला 'निदलपुंज' म्हणतात. कळीच्या अवस्थेत फुलाच्या आतील नाजूक भागांचे रक्षण करणे हे याचे मुख्य कार्य आहे.

२. दलपुंज (Corolla)

हा फुलाचा दुसऱ्या क्रमांकाचा भाग असून तो अत्यंत आकर्षक आणि रंगीबेरंगी असतो. दलपुंज हा फुलांच्या पाकळ्यांनी (दल) बनलेला असतो. वेगवेगळ्या फुलांचे दलपुंज लाल, पिवळे, पांढरे, निळे अशा विविध रंगांचे असतात आणि त्यांना विशिष्ट सुवास असतो. दलपुंजाचा मुख्य उद्देश कीटक, फुलपाखरे आणि मधमाश्या यांना आपल्याकडे आकर्षित करणे हा आहे, जेणेकरून परागीभवन घडून येईल.

३. पुंकेसर (Androecium)

हा फुलाचा तिसऱ्या क्रमांकाचा भाग असून तो फुलाचा 'नर' (Male) प्रजननाचा भाग आहे. पुंकेसर हा दोन भागांनी बनलेला असतो: एक लांब पातळ धागा ज्याला वृत्त म्हणतात आणि त्याच्या टोकावर असणारी चार कप्प्यांची पिशवी ज्याला परागकोश म्हणतात. या परागकोशामध्ये पिवळ्या रंगाचे लहान कण तयार होतात, त्यांना परागकण म्हणतात. हे परागकण प्रजननासाठी अत्यंत आवश्यक असतात.

४. स्त्रीकेसर (Gynoecium)

हा फुलाचा सर्वात आतील, चौथ्या क्रमांकाचा आणि 'मादी' (Female) प्रजननाचा भाग आहे. स्त्रीकेसर हा प्रामुख्याने तीन भागांनी बनलेला असतो: सर्वात वरचा चिकट भाग म्हणजे कुक्षी, कुक्षीच्या खाली असणारी नळी सारखी रचना म्हणजे कुक्षीवृंत, आणि सर्वात खालचा फुगीर भाग म्हणजे अंडाशय. या अंडाशयामध्ये लहान लहान बीजांडे असतात, ज्यांचे रूपांतर पुढे बियांमध्ये होते.

वनस्पतींमध्ये फळ आणि बी तयार होण्यासाठी परागीभवन (Pollination) ही प्रक्रिया अत्यंत महत्त्वाची आहे. जेव्हा फूल पूर्ण उमलते, तेव्हा परागकोश फुटतात आणि त्यातील परागकण बाहेर पडतात. हे परागकण जेव्हा त्याच फुलाच्या किंवा त्याच प्रकारच्या दुसऱ्या फुलाच्या स्त्रीकेसरातील 'कुक्षी'वर जाऊन पडतात, तेव्हा त्या प्रक्रियेला परागीभवन म्हणतात. परागीभवन घडवून आणण्यासाठी वारा, पाणी, कीटक, पक्षी आणि प्राणी हे महत्त्वाचे माध्यम म्हणून कार्य करतात. कीटक जेव्हा मधासाठी फुलावर बसतात, तेव्हा परागकण त्यांच्या पायाला किंवा पंखांना चिकटतात आणि जेव्हा ते दुसऱ्या फुलावर बसतात, तेव्हा ते कण कुक्षीवर पडतात. परागीभवन पूर्ण झाल्यानंतर अंडाशयातील बीजांडांचे फलन होते आणि अंडाशयाचे रूपांतर फळामध्ये होते, तर बीजांडांचे रूपांतर बियांमध्ये होते. म्हणजेच, फळ ही फुलाच्या अंडाशयाची झालेली प्रगत वाढ आहे.

प्रमुख परीक्षा कल (Exam Trends)

महाटीईटी (Maha TET) परीक्षेचा जुना आणि नवीन कल पाहता, या घटकावर नेहमी सरळ प्रश्न न विचारता उपयोजनात्मक आणि वैशिष्ट्यपूर्ण गुणधर्मांवर प्रश्न विचारले जातात. खालील मुद्दे परीक्षेच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाचे आहेत:

मुळांचे आणि खोडांचे रूपांतरण: गाजर, मुळा, बीट हे मुळांचे प्रकार आहेत, तर बटाटा, आले, सुरण, हळद हे खोडांचे रूपांतरित प्रकार आहेत. हा फरक परीक्षेमध्ये वारंवार विधानात्मक प्रश्नांच्या स्वरूपात विचारला जातो.
एकदल आणि द्विदल वनस्पतींची तुलना: वनस्पतीचा कोणताही एक भाग पाहून संपूर्ण वनस्पती एकदल आहे की द्विदल हे ओळखता येणे गरजेचे आहे.
प्रकाशसंश्लेषणाचे घटक: प्रकाशसंश्लेषण प्रक्रियेमध्ये वनस्पती हवेतील कार्बन डायऑक्साइड आणि मुळांनी शोषलेले पाणी यांचा वापर करून सूर्यप्रकाश आणि हरितद्रव्याच्या उपस्थितीत ग्लुकोज (अन्न) तयार करतात आणि ऑक्सिजन वायू बाहेर सोडतात. या प्रक्रियेचे अचूक रासायनिक समीकरण आणि त्यातील घटकांचे महत्त्व यावर प्रश्न येतात.
फुलांचे भाग आणि प्रजननातील भूमिका: पुंकेसर (नर भाग) आणि स्त्रीकेसर (मादी भाग) यांचे उप-अवयव जसे की परागकोश आणि कुक्षी यांच्यातील संबंध जोड्या लावा किंवा अयोग्य विधान ओळखा यासाठी विचारले जातात.

अध्यापनशास्त्रीय दृष्टीकोन (Pedagogy)

प्राथमिक आणि उच्च प्राथमिक वर्गातील विद्यार्थ्यांना 'वनस्पती: रचना आणि कार्य' हा घटक शिकवताना केवळ पाठ्यपुस्तकातील व्याख्या पाठ करून न घेता, कृतीनिष्ठ आणि प्रत्यक्ष अनुभवावर आधारित अध्यापन पद्धतीचा वापर करणे अत्यंत प्रभावी ठरते.

शिक्षकाने वर्गात अध्यापन करताना शाळेच्या आवारातील किंवा परिसरातील एखादे छोटे उपटलेले गवत किंवा लहान रोपटे प्रत्यक्ष वर्गात आणून दाखवावे. विद्यार्थ्यांसमोर त्याचे मूळ, खोड, पाने आणि फूल यांचे थेट निरीक्षण घडवून आणावे. जेव्हा विद्यार्थी मूलरोम, पेरे किंवा पानावरील शिरा प्रत्यक्ष डोळ्यांनी पाहतात, तेव्हा त्यांचे अमूर्त संकल्पनांचे आकलन मूर्त स्वरूपात होते.

पानांचा शिराविन्यास (जाळीदार आणि समांतर) शिकवण्यासाठी एक उत्तम उपक्रम घेता येईल. विद्यार्थ्यांना वेगवेगळ्या प्रकारची पाने गोळा करायला सांगावीत. त्यानंतर त्या पानांच्या मागे पेन्सिल किंवा रंगाच्या साहाय्याने कागदावर ठसे घेण्यास सांगावे. जेव्हा कागदावर शिरांचे ठसे उमटतात, तेव्हा विद्यार्थ्यांना जाळीदार रचना आणि समांतर रेषा यांमधील फरक अत्यंत सहजतेने आणि कायमस्वरूपी समजतो. ही पद्धत विद्यार्थ्यांमध्ये निरीक्षण कौशल्य आणि वर्गीकरण क्षमता विकसित करण्यास मदत करते.

रिव्हिजन नोट्स (Quick Revision Notes)

आदिमूळ: बियाच्या आतून जमिनीच्या दिशेने वाढणारा भाग; यापासून मुळाची निर्मिती होते.
अंकुर: बियाच्या आतून जमिनीच्या वर प्रकाशाच्या दिशेने वाढणारा भाग; यापासून खोडाची निर्मिती होते.
सोंडमूळ: एक मुख्य जाड मूळ आणि त्याला उपशाखा; द्विदल वनस्पतींचे वैशिष्ट्य (उदा. आंबा, हरभरा).
तंतुमय मूळ: खोडाच्या तळापासून निघणारे केसांसारखे धागे; एकदल वनस्पतींचे वैशिष्ट्य (उदा. कांदा, मका).
वडाच्या पारंब्या: खोडापासून निघून जमिनीकडे वाढणारी आधार देणारी सुधारित मुळे (आगंतुक मुळे).
पेर (Node): खोडावरील असा भाग ज्या ठिकाणाहून पाने फुटतात.
कांडे (Internode): खोडावरील दोन पेरांमधील असणारे अंतर.
मुकुल (Bud): खोडाच्या किंवा फांदीच्या अग्रभागावर असणारा वाढणारा टोकदार भाग.
बटाटा, आले: जमिनीखाली असणारे 'सुधारित खोड' (अन्न साठवणुकीचे कार्य).
हरितद्रव्य (Chlorophyll): पानांना हिरवा रंग देणारे आणि प्रकाशसंश्लेषणात सूर्यप्रकाश शोषून घेणारे रंगद्रव्य.
पर्णरंध्रे (Stomata): पानाच्या पृष्ठभागावरील सूक्ष्म छिद्रे; श्वसन आणि बाष्पोत्सर्जनासाठी उपयुक्त.
जाळीदार शिराविन्यास: पानात शिरांचे जाळे असणे; द्विदल वनस्पती (सोंडमूळ असलेल्या वनस्पती).
समांतर शिराविन्यास: पानात शिरा एकमेकांना समांतर असणे; एकदल वनस्पती (तंतुमय मूळ असलेल्या वनस्पती).
निवडुंग (वाळवंटी वनस्पती): पाने काट्यात रूपांतरित (पाणी वाचवण्यासाठी), खोड हिरवे आणि मांसल (अन्न तयार करण्यासाठी).
निदलपुंज: फुलाचा सर्वात बाहेरचा हिरवा भाग; कळीच्या अवस्थेत संरक्षण करतो.
दलपुंज: फुलांच्या रंगीबेरंगी पाकळ्यांचा समूह; कीटकांना परागीभवनासाठी आकर्षित करतो.
पुंकेसर: फुलाचा नर प्रजननाचा भाग; यामध्ये परागकोश आणि परागकण असतात.
स्त्रीकेसर: फुलाचा मादी प्रजननाचा भाग; यामध्ये कुक्षी, कुक्षीवृंत आणि अंडाशय असते.
परागीभवन: परागकण पुंकेसरामधून स्त्रीकेसराच्या कुक्षीवर स्थानांतरित होण्याची प्रक्रिया.
फळ निर्मिती: परागीभवन आणि फलनानंतर फुलाच्या अंडाशयाचे रूपांतर फळात आणि बीजांडाचे रूपांतर बियात होते.