विशेषण (Adjectives)

इंग्रजी व्याकरणामध्ये Adjective (विशेषण) हा Parts of Speech मधील अत्यंत महत्त्वाचा घटक आहे. शिक्षक पात्रता परीक्षेच्या दृष्टिकोनातून आपल्याला विशेषणांचे वर्गीकरण, त्यांचे वाक्यातील स्थान आणि एकापेक्षा जास्त विशेषणे आल्यास त्यांचा अचूक क्रम (Order of Adjectives) समजून घेणे आवश्यक आहे. चला तर मग, अगदी सोप्या भाषेत वर्गात शिकल्यासारखा या घटकाचा सविस्तर अभ्यास करूया.

Kinds of Adjectives (विशेषणांचे प्रकार)

नामाबद्दल किंवा सर्वनामाबद्दल अधिक माहिती सांगून त्याची व्याप्ती मर्यादित करणाऱ्या शब्दाला Adjective असे म्हणतात.

इंग्रजीमध्ये विशेषणांचे त्यांच्या कार्यानुसार विविध प्रकार पडतात.

1. Adjective of Quality (गुणवाचक विशेषण)

जे विशेषण एखाद्या व्यक्ती, वस्तू किंवा प्राण्याचा गुण, दोष, रंग, रूप किंवा स्थिती दर्शवते, त्याला Adjective of Quality असे म्हणतात. कोणत्याही नामाला मराठीत 'कसा', 'कशी' किंवा 'कसे' (English मध्ये 'Of what kind?') असा प्रश्न विचारल्यास जे उत्तर मिळते, ते गुणवाचक विशेषण असते.

Properties (गुणधर्म): हे विशेषण नामाचे अंतर्गत किंवा बाह्य गुणधर्म स्पष्ट करते. हे विशेषणे बहुतांश वेळा गुणात्मक बदल दर्शवत असल्यामुळे त्यांची अंशात्मक रूपे (Degrees of Comparison) तयार करता येतात.
Examples:
- Mumbai is a large city. (शहर कसे आहे? - मोठे)
- He is an honest man. (माणूस कसा आहे? - प्रामाणिक)
- The foolish crow tried to sing. (कावळा कसा होता? - मूर्ख)
- She has a beautiful voice. (आवाज कसा आहे? - सुंदर)

वरील वाक्यांमध्ये large, honest, foolish, आणि beautiful हे शब्द अनुक्रमे city, man, crow, आणि voice या नामांचे गुण किंवा वैशिष्ट्ये सांगतात.

2. Adjective of Quantity (परिमाणवाचक विशेषण)

जे विशेषण एखाद्या वस्तूचे किंवा पदार्थाचे प्रमाण (Quantity) दर्शवते, त्याला Adjective of Quantity असे म्हणतात. हे विशेषण प्रामुख्याने Uncountable Nouns (मोजता न येणाऱ्या नामे किंवा द्रवपदार्थ, भाववाचक नामे) सोबत वापरले जाते. नामाला 'किती' (English मध्ये 'How much?') असा प्रश्न विचारल्यास हे विशेषण मिळते.

Properties (गुणधर्म): या विशेषणांद्वारे अचूक संख्या समजून येत नाही, तर फक्त एका ढोबळ प्रमाणाचा बोध होतो. यांच्यासोबत नेहमी एकवचनी नामे येतात.
Examples:
- He ate some rice. (किती भात खाल्ला? - काही किंवा थोडा)
- There is little milk in the pot. (किती दूध आहे? - नाकासारखे / अत्यंत थोडे)
- You have no sense. (काहीच समजूतदारपणा नाही)
- He showed much patience. (खूप संयम दाखवला)
- Take sufficient time to solve the paper. (पुरेसा वेळ घ्या)

वाक्यांमधील some, little, no, much, आणि sufficient हे शब्द प्रमाणाचा बोध करून देतात, अचूक संख्या सांगत नाहीत.

3. Adjective of Number (संख्यावाचक विशेषण)

ज्या विशेषणाद्वारे व्यक्ती किंवा वस्तूंची अचूक किंवा अनिश्चित संख्या किंवा त्यांचा अनुक्रम दर्शवला जातो, त्याला Adjective of Number असे म्हणतात. हे विशेषण नेहमी Countable Nouns (मोजता येणाऱ्या नामां) सोबत वापरले जाते. नामाला 'किती' (English मध्ये 'How many?' किंवा 'In what order?') असा प्रश्न विचारल्यास हे विशेषण मिळते.

या संख्यावाचक विशेषणाचे प्रामुख्याने दोन उपप्रकार पडतात, जे परीक्षेसाठी अत्यंत महत्त्वाचे आहेत:

A) Definite Numeral Adjective (निश्चित संख्यावाचक विशेषण)

या प्रकारातून वस्तू किंवा व्यक्तींची निश्चित संख्या किंवा अचूक स्थान स्पष्ट होते. याचे पुन्हा दोन भाग होतात:

Cardinals (गणनावाचक): जे अचूक संख्या मोजण्यासाठी वापरले जातात.
- Examples: one, two, three, four, hundred, इ.
- Sentence: He has three pens.
Ordinals (क्रमवाचक): जे एखाद्या वस्तूचा किंवा व्यक्तीचा मालिकेतील अचूक क्रम किंवा श्रेणी दर्शवतात. परीक्षेच्या दृष्टीने लक्षात ठेवा की क्रमवाचक विशेषणांपूर्वी नेहमी 'the' हे Article वापरले जाते.
- Examples: first, second, third, next, last, इ.
- Sentence: King George was the fifth ruler of his dynasty. / Who is the first boy in the row?

B) Indefinite Numeral Adjective (अनिश्चित संख्यावाचक विशेषण)

या विशेषणांमधून वस्तूंची अचूक संख्या मोजता येत नाही, परंतु त्या वस्तू मोजता येणाऱ्या वर्गातील असतात.

Examples: many, few, all, some, any, several, sundry.
Sentence: Many students were absent today. / Few people attended the lecture.
Note: some आणि all सारखे शब्द वाक्यातील वापरानुसार परिमाणवाचक किंवा संख्यावाचक ठरतात. जर ते मोजता न येणाऱ्या नामासोबत आले तर परिमाणवाचक (e.g., some water) आणि मोजता येणाऱ्या नामासोबत आले तर संख्यावाचक (e.g., some books) मानले जातात.

4. Demonstrative Adjective (दर्शक विशेषण)

ज्या विशेषणाचा वापर एखादी ठरीव व्यक्ती किंवा वस्तू दर्शवण्यासाठी किंवा तिच्याकडे बोट दाखवून निर्देश करण्यासाठी केला जातो, त्याला Demonstrative Adjective असे म्हणतात. नामाला 'कोणता/कोणती/कोणते' (English मध्ये 'Which?') असा प्रश्न विचारल्यास दर्शक विशेषण मिळते.

Properties (गुणधर्म): दर्शक विशेषणानंतर लगेचच एखादे Noun (नाम) येणे अनिवार्य आहे. जर या शब्दानंतर लगेच क्रियापद आले, तर तो शब्द विशेषण न राहता Demonstrative Pronoun (दर्शक सर्वनाम) बनतो. हा फरक टीईटी परीक्षेत वारंवार गोंधळात टाकण्यासाठी विचारला जातो.
Examples:
- This boy is stronger than Hari. (This नंतर boy हे नाम आहे - Adjective)
- That house belongs to my uncle. (That नंतर house हे नाम आहे - Adjective)
- These mangoes are sour.
- Those hills look beautiful.
गोंधळ टाळण्यासाठी तुलना:
- This is a good boy. (या वाक्यात This नंतर क्रियापद आहे, म्हणून हे Pronoun आहे.)
- This boy is good. (या वाक्यात This नंतर नाम आहे, म्हणून हे Adjective आहे.)

5. Distributive Adjective (विभाजनवाचक / व्यष्टीवाचक विशेषण)

ज्या विशेषणामुळे एकाच वर्गातील किंवा गटातील प्रत्येक व्यक्तीचा किंवा वस्तूचा स्वतंत्रपणे वेगळा बोध होतो, त्याला Distributive Adjective असे म्हणतात.

Properties (गुणधर्म): या विशेषणांसोबत येणारे नाम आणि त्यानंतर येणारे क्रियापद नेहमी Singular (एकवचनी) असते. दर्शक विशेषणाप्रमाणेच या शब्दानंतरही लगेच नाम येणे गरजेचे आहे.
Examples:
- Each boy received a prize. (प्रत्येक मुलाला स्वतंत्रपणे)
- Every citizen must respect the law.
- Either pen will do. (दोनपैकी कोणतेही एक पेन चालेल)
- Neither statement is true. (दोन्हीपैकी एकही विधान खरे नाही)

6. Interrogative Adjective (प्रश्नार्थक विशेषण)

जेव्हा what, which, आणि whose यांसारखे प्रश्नार्थक शब्द एखाद्या नामासोबत येऊन प्रश्न विचारण्याचे कार्य करतात, तेव्हा त्यांना Interrogative Adjective असे म्हणतात.

Properties (गुणधर्म): या शब्दांच्या लगेचच पुढे संबंधित नाम जोडलेले असते आणि वाक्याच्या शेवटी प्रश्नचिन्ह असते. जर यांच्यापुढे लगेच क्रियापद आले तर ते Interrogative Pronoun ठरतात.
Examples:
- Which book do you want? (Which नंतर book हे नाम आहे)
- Whose bag is this? (Whose नंतर bag हे नाम आहे)
- What manner of man is he?

7. Possessive Adjective (स्वामित्ववाचक / मालकीदर्शक विशेषण)

ज्या विशेषणाचा वापर एखाद्या वस्तूवर किंवा व्यक्तीवर असणारी मालकी किंवा संबंध दर्शवण्यासाठी केला जातो, त्याला Possessive Adjective असे म्हणतात. हे विशेषण मूळ सर्वनामांपासून तयार होते.

Properties (गुणधर्म): हे विशेषण नेहमी नामाच्या आधी वापरले जाते आणि 'कोणाचा/कोणाची/कोणाचे' या प्रश्नाचे उत्तर असते. इंग्रजीत my, our, your, his, her, its, आणि their हे स्वामित्ववाचक विशेषणे आहेत.
Examples:
- This is my school. (शाळा कोणाची? - माझी)
- We love our country. (देश कोणाचा? - आमचा)
- Her dress is blue.
- Focus on your studies.

Position of Adjectives (विशेषणांचे वाक्यातील स्थान)

वाक्यामध्ये विशेषण कोणत्या ठिकाणी वापरले गेले आहे, यावरून त्याचे दोन मुख्य प्रकार किंवा उपयोगाच्या पद्धती ठरतात. परीक्षेमध्ये वाक्यातील रचनेवर आधारित प्रश्न विचारताना हा नियम महत्त्वाचा ठरतो.

1. Attributive Use (नामापूर्वी येणारे विशेषण)

जेव्हा विशेषण हे ते ज्या नामाबद्दल माहिती सांगत आहे, त्या नामाच्या लगेच आधी (पूर्वी) वापरले जाते, तेव्हा त्या विशेषणाच्या वापराला Attributive Use किंवा Attributive Adjective असे म्हणतात.

Structure: Subject/Object + Adjective + Noun
Examples:
- The lazy boy was punished. (येथे lazy हे विशेषण boy या नामाच्या आधी आले आहे.)
- She bought a red car. (येथे red हे विशेषण car या नामाच्या आधी आले आहे.)
- The brave soldier saved the child.

2. Predicative Use (क्रियापदानंतर येणारे विशेषण)

जेव्हा विशेषण हे नामाच्या आधी न येता, वाक्यातील Verb (क्रियापद) च्या नंतर येते आणि वाक्यातील विधेयाचा (Predicate) भाग बनून कर्त्याबद्दल अधिक माहिती सांगते, तेव्हा त्या वापराला Predicative Use असे म्हणतात.

Structure: Subject + Verb + Adjective
Examples:
- The boy is lazy. (येथे lazy हे विशेषण is या क्रियापदानंतर आले असून ते boy बद्दल माहिती सांगते.)
- Her performance was excellent. (येथे excellent हे विशेषण was नंतर आले आहे.)
- These grapes taste sour.

परीक्षा संदर्भातील टीप: काही विशेषणे अशी आहेत जी केवळ Predicative स्वरूपातच वापरली जातात. उदाहरणार्थ: afraid, asleep, alive, awake, alone. आपण "The asleep child" असे म्हणू शकत नाही; आपल्याला "The child is asleep" असेच लिहावे लागते.

Order of Multiple Adjectives (एकापेक्षा जास्त विशेषणांचा अचूक क्रम)

टीईटी परीक्षेत पेपर 1 आणि पेपर 2 या दोन्हीमध्ये हा सर्वात आव्हानात्मक आणि वारंवार विचारला जाणारी संकल्पना आहे. जेव्हा एकाच नामाचे वर्णन करण्यासाठी वाक्यात दोन किंवा दोनपेक्षा अधिक विशेषणे एकत्र येतात, तेव्हा आपण ती कोणत्याही क्रमाने लिहू शकत नाही. इंग्रजी व्याकरणात त्यांचा एक निश्चित आणि अपरिवर्तनीय क्रम ठरलेला आहे. या क्रमाला लक्षात ठेवण्यासाठी OSASCOMP हा अत्यंत प्रसिद्ध नियम वापरला जातो.

या नियमाचा सविस्तर तक्ता आणि क्रम खालीलप्रमाणे आहे:

क्र.	संक्षेप (Letter)	संक्षेपाचा अर्थ (Component)	स्पष्टीकरण आणि उदाहरणे
1	O	Opinion (मत)	वस्तू किंवा व्यक्तीबद्दलचे तुमचे वैयक्तिक मत किंवा मूल्यमापन. Examples: beautiful, ugly, smart, useful, delicious, horrible.
2	S	Size (आकारमान)	वस्तू किती मोठी किंवा लहान आहे ते दर्शवणे. Examples: big, small, huge, tiny, tall, short.
3	A	Age (वय / कालावधी)	ती वस्तू किती जुनी किंवा नवीन आहे हे सांगणे. Examples: old, new, young, ancient, modern.
4	S	Shape (आकार)	वस्तूची भौमितिक रचना किंवा बाह्य रूप. Examples: round, square, oval, long, triangular.
5	C	Color (रंग)	वस्तूचा रंग दर्शवणारे शब्द. Examples: red, blue, green, black, yellowish.
6	O	Origin (उत्पत्ती / उगम स्थान)	ती वस्तू कुठून आली आहे किंवा कोणत्या देशाची/संस्कृतीची आहे. Examples: Indian, American, Chinese, Japanese, French.
7	M	Material (साहित्य / घटक द्रव्य)	वस्तू कोणत्या धातूपासून किंवा पदार्थापासून बनली आहे. Examples: wooden, plastic, golden, cotton, leather, metal.
8	P	Purpose (हेतू / उद्देश)	ती वस्तू कशासाठी वापरली जाते (हे विशेषण बहुधा 'Gerund' किंवा नामाच्या रूपात असते आणि मुख्य नामाला जोडून येते). Examples: sleeping (bag), walking (stick), wedding (ring).

अचूक वाक्यरचना सूत्र:

\text{Opinion} \rightarrow \text{Size} \rightarrow \text{Age} \rightarrow \text{Shape} \rightarrow \text{Color} \rightarrow \text{Origin} \rightarrow \text{Material} \rightarrow \text{Purpose} \rightarrow \text{NOUN}

सविस्तर उदाहरणे व विश्लेषण:

Example 1:
- चुकीचे वाक्य: He bought a leather black new jacket.
- अचूक वाक्य: He bought a new black leather jacket.
- स्पष्टीकरण: येथे new (Age), black (Color), आणि leather (Material) असा अचूक क्रम येतो.
Example 2:
- चुकीचे वाक्य: She saw an old beautiful round table.
- अचूक वाक्य: She saw a beautiful old round table.
- स्पष्टीकरण: येथे beautiful (Opinion), old (Age), आणि round (Shape) असा योग्य क्रम आहे.
Example 3:
- अचूक वाक्य: I found a comfortable big modern square brown Indian wooden sleeping bed.
- विश्लेषण:
  - Comfortable $\rightarrow$ Opinion
  - Big $\rightarrow$ Size
  - Modern $\rightarrow$ Age
  - Square $\rightarrow$ Shape
  - Brown $\rightarrow$ Color
  - Indian $\rightarrow$ Origin
  - Wooden $\rightarrow$ Material
  - Sleeping $\rightarrow$ Purpose
  - Bed $\rightarrow$ Noun

परीक्षेत सहसा दोन किंवा तीन विशेषणे दिली जातात. वरील सूत्र पाठ असल्यास कोणत्याही विशेषणाचा क्रम कधीही चुकणार नाही.

Adjective Formation (विशेषण तयार करण्याचे नियम)

इंग्रजी भाषेत मूळ विशेषणांशिवाय, अनेक विशेषणे ही Nouns (नाम), Verbs (क्रियापद), किंवा इतर Adjectives (विशेषण) यांना विशिष्ट प्रत्यय (Suffixes) जोडून तयार केली जातात. परीक्षेत Word Formation अंतर्गत योग्य विशेषण रूप ओळखण्यासाठी हा भाग अत्यंत महत्त्वाचा आहे.

1. From Nouns (नामांपासून विशेषणे तयार करणे)

नामाच्या शेवटी विविध प्रत्यय जोडून खालीलप्रमाणे विशेषणे बनवली जातात:

Suffix -ful (पूर्ण किंवा युक्त):
- Care (काळजी) $\rightarrow$ Careful
- Use (उपयोग) $\rightarrow$ Useful
- Beauty (सौंदर्य) $\rightarrow$ Beautiful (येथे 'y' चा 'i' होतो)
Suffix -less (विरहित किंवा विना):
- Care (काळजी) $\rightarrow$ Careless
- Hope (आशा) $\rightarrow$ Hopeless
- Fear (भीती) $\rightarrow$ Fearless
Suffix -ly (सारखे किंवा नियमित):
- Man (माणूस) $\rightarrow$ Manly
- King (राजा) $\rightarrow$ Kingly
- Day (दिवस) $\rightarrow$ Daily
Suffix -ous / -eous / -ious:
- Danger (धोका) $\rightarrow$ Dangerous
- Courage (धैर्य) $\rightarrow$ Courageous
- Glory (वैभव) $\rightarrow$ Glorious
Suffix -y:
- Dirt (घाण) $\rightarrow$ Dirty
- Storm (वादळ) $\rightarrow$ Stormy
- Wind (वारा) $\rightarrow$ Windy
Suffix -al:
- Nation (राष्ट्र) $\rightarrow$ National
- Music (संगीत) $\rightarrow$ Musical
- Nature (निसर्ग) $\rightarrow$ Natural
Suffix -ish:
- Child (बाळ) $\rightarrow$ Childish
- Fool (मूर्ख) $\rightarrow$ Foolish
- Boy (मुलगा) $\rightarrow$ Boyish

2. From Verbs (क्रियापदांपासून विशेषणे तयार करणे)

क्रियापदांना प्रत्यय जोडून किंवा त्यांच्या धातूसाधितांचा वापर करून विशेषण बनवता येते:

Suffix -able / -ible (योग्य किंवा शक्य):
- Read (वाचणे) $\rightarrow$ Readable
- Move (हलणे) $\rightarrow$ Movable
- Suffer (सहन करणे) $\rightarrow$ Sufferable
Suffix -ive:
- Act (कृती करणे) $\rightarrow$ Active
- Create (निर्मिती करणे) $\rightarrow$ Creative
- Talk (बोलणे) $\rightarrow$ Talkative
Participle Forms (धातूसाधित रूपे): क्रियापदाचे तिसरे रूप ( $V^3$ ) किंवा चौथे रूप ( $V^4$ - ing युक्त) अनेकदा नामापूर्वी येऊन विशेषणाचे कार्य करते.
- A broken chair. (तुटलेली खुर्ची - Past Participle)
- A barking dog. (भुंकणारा कुत्रा - Present Participle)
- An interesting story. (मनोरंजक गोष्ट)

3. From Other Adjectives (इतर विशेषणांपासून नवीन विशेषणे तयार करणे)

काही विशेषणांना प्रत्यय लावून त्यांचे अर्थ बदलले जातात किंवा तीव्रता वाढवली जाते:

Tragic (शोकांतिका युक्त) $\rightarrow$ Tragical
Whole (पूर्ण) $\rightarrow$ Wholesome
Three (तीन) $\rightarrow$ Threefold (तिप्पट)
White (पांढरा) $\rightarrow$ Whitish (पांढरट)

परीक्षाभिमुख विशेष नियम व अपवाद (Important Rules for Maha TET)

परीक्षेत काठिण्य पातळी वाढवण्यासाठी काही विशिष्ट विशेषणांच्या वापरावर आधारित प्रश्न विचारले जातात. हे नियम काळजीपूर्वक समजून घ्या:

Little, A little, The little चा वापर (Uncountable Nouns साठी):
- Little: याचा अर्थ 'नकारात्मक' किंवा 'जवळपास काहीच नाही' ( $\approx 0$ ) असा होतो.
  - Example: There is little hope of his recovery. (तो बरा होण्याची आशा नाही बरोबर आहे.)
- A little: याचा अर्थ 'सकारात्मक' परंतु 'थोडेसे' (काही प्रमाणात) असा होतो.
  - Example: A little knowledge is a dangerous thing. (अपूर्ण किंवा थोडे ज्ञान धोकादायक असते.)
- The little: याचा अर्थ 'जे काही थोडे आहे ते सर्वच्या सर्व'.
  - Example: He wasted the little money he had. (त्याच्याकडे जे काही थोडे पैसे होते, ते सर्व त्याने वाया घालवले.)
Few, A few, The few चा वापर (Countable Nouns साठी):
- Few: नकारात्मक अर्थ, 'जवळपास कोणीच किंवा काहीच नाही'.
  - Example: Few men can keep a secret. (गुप्त गोष्ट मनांत ठेवणारे लोक दुर्मिळच.)
- A few: सकारात्मक अर्थ, 'काही जण'.
  - Example: He asked a few questions. (त्याने काही प्रश्न विचारले.)
- The few: 'जे काही थोडे उपलब्ध आहेत ते सर्व'.
  - Example: The few friends he has are all loyal. (त्याचे जे काही थोडे मित्र आहेत, ते सर्व एकनिष्ठ आहेत.)
Elder/Eldest विरुद्ध Older/Oldest:
- Elder आणि Eldest: यांचा वापर एकाच कुटुंबातील रक्ताच्या नात्यांमधील व्यक्तींमधील मोठेपणा दर्शवण्यासाठी केला जातो. यांच्यासोबत कधीही 'than' वापरत नाहीत, तर 'to' वापरतात.
  - Example: John is my elder brother. / He is elder to me. (elder than me हे चुकीचे आहे.)
- Older आणि Oldest: यांचा वापर कोणत्याही सामान्य व्यक्ती, प्राणी किंवा निर्जीव वस्तूंचे वय किंवा जुनेपणा दर्शवण्यासाठी केला जातो. यांच्यासोबत 'than' वापरले जाते.
  - Example: This temple is older than that mosque. / Rama is older than Shyam.

महा टीईटी परीक्षेच्या तयारीसाठी हा घटक वारंवार अभ्यासा, जेणेकरून विशेषणांवरील तुमचे हक्काचे गुण निश्चित होतील.