इंग्रजी व्याकरणात क्रियापद म्हणजेच Verb हा वाक्याचा सर्वात महत्त्वाचा भाग मानला जातो. क्रियापदाशिवाय कोणत्याही अर्थपूर्ण वाक्याची रचना होऊ शकत नाही. महा टीईटी (Maha TET) आणि इतर स्पर्धा परीक्षांमध्ये इंग्रजी विषयाच्या प्रश्नपत्रिकेत क्रियापदाचे प्रकार, त्यांचे कार्य आणि त्यांच्या रूपांवर आधारित अनेक प्रश्न विचारले जातात. या घटकाचा सखोल अभ्यास परीक्षेत गुण मिळवून देण्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचा ठरतो.
१. वाक्यातील मुख्य क्रियापद ओळखणे आणि त्याचे कार्य (Principal or Main Verbs)
वाक्यामध्ये जो शब्द मुख्य क्रिया दर्शवतो आणि वाक्याचा अर्थ पूर्ण करण्यासाठी सर्वात महत्त्वाची भूमिका बजावतो, त्याला मुख्य क्रियापद म्हणजेच Principal Verb किंवा Main Verb असे म्हणतात.
मुख्य क्रियापद हे वाक्यात स्वतंत्रपणे येऊ शकते किंवा ते सहाय्यकारी क्रियापदासोबत (Helping Verb) जोडून येऊ शकते.
जेंव्हा आपण एखाद्या वाक्याचा विचार करतो, तेव्हा त्या वाक्यात कोणती क्रिया घडत आहे, हे दर्शवणारा शब्द म्हणजेच मुख्य क्रियापद होय.
उदाहरण १: He writes a letter.
या वाक्यामध्ये writes (लिहितो) हा शब्द मुख्य क्रिया दर्शवत आहे. त्यामुळे writes हे या वाक्यातील मुख्य क्रियापद (Main Verb) आहे.
उदाहरण २: They are playing cricket.
या वाक्यामध्ये playing (खेळत आहेत) ही मुख्य क्रिया आहे, तर are हे त्याला मदत करणारे सहाय्यकारी क्रियापद आहे. त्यामुळे playing हे मुख्य क्रियापद आहे.
मुख्य क्रियापदाचे कार्य (Functions of Main Verb):
क्रिया दर्शवणे (Action): कर्ता काय करत आहे हे सांगणे. (उदा. run, eat, read)
स्थिती दर्शवणे (State of being): कर्ता कोणत्या स्थितीत आहे हे स्पष्ट करणे. (उदा. love, know, believe)
मालकी हक्क दर्शवणे (Possession): कर्त्याच्या मालकीची वस्तू दर्शवणे. (उदा. have, possess)
२. सकर्मक क्रियापद व अकर्मक क्रियापद (Transitive and Intransitive Verbs)
इंग्रजी व्याकरणात मुख्य क्रियापदांचे त्यांच्या कर्माच्या (Object) गरजेनुसार दोन मुख्य प्रकार पडतात: सकर्मक क्रियापद आणि अकर्मक क्रियापद. परीक्षांमध्ये वाक्य देऊन क्रियापदाचा प्रकार ओळखायला सांगितला जातो. हे ओळखण्यासाठी काही सोप्या क्लृप्त्या आणि नियम खालीलप्रमाणे आहेत.
अ) सकर्मक क्रियापद (Transitive Verbs)
ज्या क्रियापदाचा अर्थ पूर्ण होण्यासाठी वाक्यात कर्माची (Object) आवश्यकता असते, त्याला सकर्मक क्रियापद म्हणजेच Transitive Verb असे म्हणतात. या वाक्यांमध्ये कर्त्याने केलेली क्रिया कर्मावर जाऊन घडते. कर्माशिवाय या वाक्यांचा अर्थ अपूर्ण राहतो.
व्याख्या: A Transitive Verb is a verb that requires an object to complete its meaning.
उदाहरण १: She bought a book.
जर आपण फक्त "She bought" (तिने खरेदी केले) असे म्हटले, तर समोरच्याला प्रश्न पडेल की काय खरेदी केले? वाक्याचा अर्थ अपूर्ण राहतो. जेव्हा आपण "a book" हा शब्द जोडतो, तेव्हा वाक्याचा अर्थ पूर्ण होतो. येथे bought हे सकर्मक क्रियापद आहे आणि a book हे कर्म आहे.
उदाहरण २: The boy kicked the football.
येथे मुलाने लाथ मारण्याची क्रिया football वर केली आहे. म्हणून kicked हे सकर्मक क्रियापद आहे.
ब) अकर्मक क्रियापद (An Intransitive Verbs)
ज्या क्रियापदाचा अर्थ पूर्ण होण्यासाठी कोणत्याही कर्माची (Object) गरज नसते, त्याला अकर्मक क्रियापद म्हणजेच Intransitive Verb असे म्हणतात. या वाक्यांमध्ये क्रिया कर्त्यापासून सुरू होते आणि कर्त्यापाशीच संपते. कर्माशिवायही वाक्याला पूर्ण अर्थ प्राप्त होतो.
व्याख्या: An Intransitive Verb is a verb that does not require an object to complete its meaning.
उदाहरण १: The baby sleeps.
या वाक्यात "sleeps" (झोपतो) या क्रियापदाला कर्माची गरज नाही. बाळ झोपते, यावरून वाक्याचा अर्थ पूर्ण होतो. म्हणून sleeps हे अकर्मक क्रियापद आहे.
उदाहरण २: Birds fly.
पक्षी उडतात. येथे उडण्याची क्रिया पक्षांवरच मर्यादित आहे, पुढे कोणतेही कर्म नाही. म्हणून fly हे अकर्मक क्रियापद आहे.
क) सकर्मक व अकर्मक क्रियापद ओळखण्याची सोपी क्लृप्ती (Short Trick)
परीक्षेत वाक्यातील क्रियापद सकर्मक आहे की अकर्मक हे ओळखण्यासाठी क्रियापदाला "What" (काय) किंवा "Whom" (कोणाला) या शब्दांनी प्रश्न विचारावा.
क्लृप्ती १: क्रियापदाला "What" ने प्रश्न विचारल्यावर जर उत्तर मिळाले, तर ते उत्तर म्हणजेच वाक्यातील कर्म (Object) असते आणि ते क्रियापद सकर्मक (Transitive) असते.
क्लृप्ती २: क्रियापदाला "What" किंवा "Whom" ने प्रश्न विचारूनही जर काहीच उत्तर मिळत नसेल, तर त्या वाक्यात कर्म नसते आणि ते क्रियापद अकर्मक (Intransitive) असते.
या क्लृप्तीचा प्रत्यक्ष वापर करून पाहूया:
वाक्य १: Rahul broke the glass.
प्रश्न विचारू: What did Rahul break? (राहुलने काय तोडले?)
उत्तर मिळते: The glass. (काच)
उत्तर मिळाले, म्हणजे वाक्यात कर्म आहे. म्हणून broke हे Transitive Verb आहे.
वाक्य २: Neha laughed loudly.
प्रश्न विचारू: What did Neha laugh? (नेहाने काय हसले?) - या प्रश्नाला काही अर्थ नाही आणि उत्तरही मिळत नाही.
कोणाला हसले? (Whom) - याचेही उत्तर मिळत नाही.
(येथे loudly हा शब्द क्रियाविशेषण - Adverb आहे, कर्म नाही.)
उत्तर मिळत नाही, म्हणजे वाक्यात कर्म नाही. म्हणून laughed हे Intransitive Verb आहे.
३. दोन कर्मे असणारी वाक्यरचना (Verbs with Double Objects)
काही सकर्मक क्रियापदे अशी असतात ज्यांचा अर्थ पूर्ण करण्यासाठी वाक्यात एकाऐवजी दोन कर्मांची आवश्यकता असते. अशा क्रियापदांना Ditransitive Verbs असेही म्हणतात. या दोन कर्मांचे वर्गीकरण प्रत्यक्ष कर्म (Direct Object) आणि अप्रत्यक्ष कर्म (Indirect Object) असे केले जाते.
अ) प्रत्यक्ष कर्म (Direct Object - DO)
वाक्यातील मुख्य क्रिया ज्या वस्तूवर किंवा घटकावर थेट घडते, त्याला प्रत्यक्ष कर्म म्हणतात. हे कर्म सामान्यतः निर्जीव (Inanimate) वस्तू किंवा संकल्पना असते.
ओळखण्याची पद्धत: क्रियापदाला "What" (काय) ने प्रश्न विचारल्यास प्रत्यक्ष कर्म मिळते.
ब) अप्रत्यक्ष कर्म (Indirect Object - IO)
प्रत्यक्ष कर्माचा लाभ ज्या व्यक्तीला किंवा सजीव घटकाला मिळतो, त्याला अप्रत्यक्ष कर्म म्हणतात. हे कर्म सामान्यतः सजीव (Animate) व्यक्ती, प्राणी किंवा सर्वनाम असते.
ओळखण्याची पद्धत: क्रियापदाला "To whom" (कोणाला) किंवा "For whom" (कोणासाठी) ने प्रश्न विचारल्यास अप्रत्यक्ष कर्म मिळते.
क) वाक्यरचनेचे दोन मुख्य आकृतीबंध (Structures)
वाक्यात दोन कर्मे लिहिताना दोन वेगवेगळ्या प्रकारे रचना करता येते. परीक्षांमध्ये एका रचनेचे दुसऱ्या रचनेत रूपांतर करण्याचे प्रश्न विचारले जातात.
आकृतीबंध १: Subject + Verb + Indirect Object (सजीव) + Direct Object (निर्जीव)
या रचनेत सजीव कर्म आधी येते आणि निर्जीव कर्म नंतर येते. यामध्ये कोणतेही शब्दयोगी अव्यय (Preposition) वापरण्याची गरज नसते.
उदाहरण: My father gifted me a watch.
Subject: My father
Verb: gifted
Indirect Object (कोणाला?): me (मला - सजीव)
Direct Object (क्या?): a watch (घड्याळ - निर्जीव)
आकृतीबंध २: Subject + Verb + Direct Object (निर्जीव) + 'to' / 'for' + Indirect Object (सजीव)
जर आपण निर्जीव कर्म (Direct Object) आधी लिहिले, तर सजीव कर्माच्या (Indirect Object) पूर्वी 'to' किंवा 'for' हे प्रीपोझिशन वापरावेच लागते.
उदाहरण: My father gifted a watch to me.
(येथे watch आधी आल्यामुळे me च्या पूर्वी to वापरावे लागले.)
काही महत्त्वाचे सराव दाखले:
वाक्य: The teacher taught us English.
What taught? -> English (Direct Object)
To whom taught? -> us (Indirect Object)
दुसरी रचना: The teacher taught English to us.
वाक्य: She bought her sister a dress.
What bought? -> a dress (Direct Object)
For whom bought? -> her sister (Indirect Object)
दुसरी रचना: She bought a dress for her sister.
४. क्रियापदांची चार मुख्य रूपे (Forms of Verbs)
इंग्रजी भाषेत काळांनुसार (Tenses) आणि वाक्याच्या रचनेनुसार क्रियापदाचे रूप बदलते. मुख्य क्रियापदाची चार प्रमुख रूपे असतात, ज्यांना अभ्यासाच्या सोयीसाठी $V_1, V_2, V_3$ आणि $V_4$ असे म्हटले जाते.
| रूप (Form) | व्याकरणातील नाव (Grammatical Name) | कार्य आणि वापर (Function & Usage) |
| $V_1$ | Base Form / Present Tense | मूळ रूप, वर्तमानकाळात आणि साध्या भूतकाळाच्या नकारार्थी रचनेत (did सोबत) वापरतात. |
| $V_2$ | Past Tense | भूतकाळी रूप, याचा वापर केवळ साध्या भूतकाळात (Simple Past Tense) केला जातो. |
| $V_3$ | Past Participle | धातुसाधित रूप, सर्व पूर्ण काळांमध्ये (Perfect Tenses) आणि पॅसिव्ह व्हॉईस (Passive Voice) मध्ये वापरतात. |
| $V_4$ | Present Participle | 'ing' युक्त रूप, सर्व चालू काळांमध्ये (Continuous Tenses) आणि जिरंड (Gerund) म्हणून वापरतात. |
क्रियापदांची भूतकाळी ($V_2$) आणि धातूसाधित ($V_3$) रूपे कशी तयार होतात, यावरून क्रियापदांचे दोन भाग पडतात: Regular Verbs आणि Irregular Verbs.
अ) नियमित क्रियापदे (Regular Verbs)
ज्या क्रियापदांच्या मूळ रूपाला ($V_1$) शेवटी '-ed', '-d', किंवा '-ied' प्रत्यय लावून त्यांचे भूतकाळी ($V_2$) आणि धातूसाधित ($V_3$) रूप तयार होते, त्यांना नियमित क्रियापदे म्हणतात. इंग्रजीतील बहुतांश क्रियापदे याच प्रकारात येतात.
नियम १ (सामान्य नियम): मूळ रूपाला थेट 'ed' जोडणे.
Walk $\rightarrow$ Walked $\rightarrow$ Walked $\rightarrow$ Walking
Play $\rightarrow$ Played $\rightarrow$ Played $\rightarrow$ Playing
नियम २: जर क्रियापदाच्या शेवटी 'e' असेल, तर फक्त 'd' जोडणे.
Live $\rightarrow$ Lived $\rightarrow$ Lived $\rightarrow$ Living
Love $\rightarrow$ Loved $\rightarrow$ Loved $\rightarrow$ Loving
नियम ३: जर क्रियापदाच्या शेवटी 'y' असेल आणि त्यापूर्वी व्यंजन (Consonant) असेल, तर 'y' चा 'i' करून 'ed' जोडणे.
Cry $\rightarrow$ Cried $\rightarrow$ Cried $\rightarrow$ Crying
Study $\rightarrow$ Studied $\rightarrow$ Studied $\rightarrow$ Studying
ब) अनियमित क्रियापदे (Irregular Verbs)
ज्या क्रियापदांना भूतकाळी आणि धातूसाधित रूप बनवण्यासाठी कोणताही निश्चित प्रत्यय (जसे की ed) लागत नाही, तर त्यांचे संपूर्ण रूप बदलते किंवा ते तसेच राहते, त्यांना अनियमित क्रियापदे म्हणतात. परीक्षांच्या दृष्टीने ही रूपे तोंडपाठ असणे अत्यंत आवश्यक आहे, कारण यात चुका होण्याची शक्यता जास्त असते.
अनियमित क्रियापदांचे मुख्य तीन आकृतीबंध आढळतात:
१. तिन्ही रूपे पूर्णपणे वेगवेगळी असणारी क्रियापदे (All three forms are different):
Go $\rightarrow$ Went $\rightarrow$ Gone $\rightarrow$ Going
Eat $\rightarrow$ Ate $\rightarrow$ Eaten $\rightarrow$ Eating
Write $\rightarrow$ Wrote $\rightarrow$ Written $\rightarrow$ Writing
Speak $\rightarrow$ Spoke $\rightarrow$ Spoken $\rightarrow$ Speaking
२. भूतकाळी ($V_2$) आणि धातूसाधित ($V_3$) रूपे सारखी असणारी क्रियापदे (Past and Past Participle are same):
Bring $\rightarrow$ Brought $\rightarrow$ Brought $\rightarrow$ Bringing
Buy $\rightarrow$ Bought $\rightarrow$ Bought $\rightarrow$ Buying
Teach $\rightarrow$ Taught $\rightarrow$ Taught $\rightarrow$ Teaching
Find $\rightarrow$ Found $\rightarrow$ Found $\rightarrow$ Finding
३. तिणीही रूपे समान असणारी क्रियापदे (All three forms are identical):
या क्रियापदांमध्ये बदल होत नसल्याने विद्यार्थी गोंधळात पडतात. वाक्यातील काळ ओळखताना यांचा संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो.
Cut $\rightarrow$ Cut $\rightarrow$ Cut $\rightarrow$ Cutting
Put $\rightarrow$ Put $\rightarrow$ Put $\rightarrow$ Putting
Read $\rightarrow$ Read $\rightarrow$ Read $\rightarrow$ Reading (टीप: 'Read' च्या भूतकाळी रूपाचा उच्चार 'रेड' असा केला जातो, पण स्पेलिंग तेच राहते.)
Cost $\rightarrow$ Cost $\rightarrow$ Cost $\rightarrow$ Costing
महा टीईटी परीक्षेसाठी विशेष टिप्स (Exam Oriented Tips)
कर्म शोधताना गोंधळ टाळा: वाक्यात क्रियापदानंतर येणारा प्रत्येक शब्द कर्म असतोच असे नाही. उदाहरणार्थ, "He goes to school." या वाक्यात 'school' हे कर्म नाही, तर ते स्थळ दर्शवणारे क्रियाविशेषण अवयव (Adverbial of place) आहे. "What does he go?" या प्रश्नाचे उत्तर 'school' येत नाही. त्यामुळे 'go' हे नेहमी अकर्मक (Intransitive) क्रियापद असते.
पॅसिव्ह व्हॉईस (Passive Voice): केवळ सकर्मक क्रियापदांच्या (Transitive Verbs) वाक्यांचेच पॅसिव्ह व्हॉईस करता येते. अकर्मक क्रियापदांच्या वाक्यांचे पॅसिव्ह व्हॉईस होत नाही, कारण त्यात क्रिया सोसण्यासाठी कर्म उपलब्ध नसते. हा नियम थेट प्रश्न सोडवताना उपयोगी पडतो.
Double Objects ची अदलाबदल: जेव्हा परीक्षांमध्ये Direct Object आधी आणून वाक्य बदलण्यास सांगितले जाते, तेव्हा गाळलेले 'to' किंवा 'for' योग्य क्रियापदासोबत वापरले आहे की नाही याकडे लक्ष द्या. (उदा. Give, Send, Show सोबत सामान्यतः 'to' वापरतात; तर Buy, Make, Get सोबत 'for' वापरतात).
क्रियापद: सकर्मक व अकर्मक
Mock Test: 20 Questions | 20 Minutes
