सर्वनाम आणि त्यांचे उपप्रकार(pronouns)

इंग्रजी व्याकरणामध्ये 'Pronoun' म्हणजेच सर्वनाम हा अत्यंत महत्त्वाचा आणि पायाभूत घटक आहे. वाक्यातील नामाची पुनरावृत्ती टाळण्यासाठी आणि भाषेला सुटसुटीतपणा आणण्यासाठी नामाऐवजी वापरल्या जाणाऱ्या शब्दाला 'Pronoun' असे म्हणतात.

नामाच्या जागी सर्वनामाचा वापर का केला जातो, हे एका साध्या उदाहरणावरून समजून घेऊ. जर आपण म्हटले: "Rahul is a clever student. Rahul completes Rahul's homework daily. Teacher likes Rahul." या वाक्यांमध्ये 'Rahul' हा शब्द वारंवार आल्यामुळे वाक्ये ऐकायला आणि वाचायला अस्वाभाविक वाटतात. याऐवजी जर आपण "Rahul is a clever student. He completes his homework daily. The teacher likes him." असा बदल केला, तर वाक्ये अधिक अर्थपूर्ण आणि प्रवाही बनतात. येथे 'Rahul' या नामाऐवजी वापरलेले He, his, आणि him हे शब्द म्हणजेच 'Pronouns' आहेत.

Kinds of Pronouns (सर्वनामांचे प्रकार)

इंग्रजी व्याकरणामध्ये सर्वनामांचे एकूण मुख्य ८ प्रकार पडतात. स्पर्धा परीक्षेच्या दृष्टीने प्रत्येक प्रकाराची व्याख्या, त्याचे उपप्रकार आणि वाक्यातील त्यांचा वापर समजून घेणे आवश्यक आहे.

1. Personal Pronouns (पुरुषवाचक सर्वनामे)

व्यक्ती, वस्तू किंवा प्राण्यांच्या नावाऐवजी वापरल्या जाणाऱ्या सर्वनामांना 'Personal Pronouns' म्हणतात. इंग्रजीमध्ये हे सर्वनामे ३ वेगवेगळ्या पुरुषवाचक गटांमध्ये विभागले जातात.

First Person (प्रथम पुरुष): बोलणारी व्यक्ती स्वतःचा उल्लेख करण्यासाठी या सर्वनामांचा वापर करते.
- Examples: I (मी - एकवचन), We (आम्ही - अनेकवचन).
- वाक्य: I am preparing for the Maha TET exam. (या वाक्यात I हा बोलणारा स्वतः आहे.)
Second Person (द्वितीय पुरुष): बोलणारी व्यक्ती ज्याच्याशी बोलत आहे, त्याचा उल्लेख करण्यासाठी हे सर्वनाम वापरले जाते.
- Examples: You (तू/तुम्ही - एकवचन आणि अनेकवचन दोन्हीसाठी समान शब्द वापरला जातो).
- वाक्य: You should read this grammar book daily.
Third Person (तृतीय पुरुष): बोलणारी आणि ऐकणारी व्यक्ती ज्या तिसऱ्या घटकाबद्दल किंवा व्यक्तीबद्दल बोलत आहेत, त्यांचा उल्लेख करण्यासाठी हे सर्वनामे वापरली जातात.
- Examples: He (तो - पुल्लिंगी), She (ती - स्त्रीलिंगी), It (ते - नपुंसकलिंगी/निर्जीव/प्राणी), They (ते/त्या/ती - अनेकवचन).
- वाक्य: She scored excellent marks in English.

2. Demonstrative Pronouns (दर्शक सर्वनामे)

जवळची किंवा दूरची वस्तू किंवा व्यक्ती दाखवण्यासाठी ज्या सर्वनामांचा वापर केला जातो, त्यांना 'Demonstrative Pronouns' म्हणतात.

This (हे/हा/ही): जवळ असलेल्या एका वस्तूला किंवा व्यक्तीला दर्शवण्यासाठी वापरतात.
- Example: This is my classroom.
That (ते/तो/ती): दूर असलेल्या एका वस्तूला किंवा व्यक्तीला दर्शवण्यासाठी वापरतात.
- Example: That is a beautiful school building.
These (हे/ह्या/ही): जवळ असलेल्या अनेक वस्तूंना किंवा व्यक्तींना दर्शवण्यासाठी वापरतात.
- Example: These are your study notes.
Those (ते/त्या/ती): दूर असलेल्या अनेक वस्तूंना किंवा व्यक्तींना दर्शवण्यासाठी वापरतात.
- Example: Those are the candidates selected in TET.

महत्त्वाचा फरक: जर This, That, These, Those या शब्दांनंतर लगेच एखादे नाम (Noun) आले, तर ते सर्वनाम न राहता 'Demonstrative Adjective' (दर्शक विशेषण) बनते.
This is a pen. (येथे This नंतर क्रियापद आहे, म्हणून हे Demonstrative Pronoun आहे.)
This pen is mine. (येथे This नंतर लगेच pen हे नाम आले आहे, म्हणून हे Demonstrative Adjective आहे.)

3. Interrogative Pronouns (प्रश्नार्थक सर्वनामे)

वाक्यात प्रश्न विचारण्यासाठी ज्या सर्वनामांचा वापर केला जातो, त्यांना 'Interrogative Pronouns' म्हणतात. हे शब्द नामाच्या जागी येऊन प्रश्न तयार करतात.

Who (कोण): व्यक्तीबद्दल विचारण्यासाठी, कर्ता (Subject) शोधण्यासाठी वापरतात.
- Example: Who is teaching you English grammar? (उत्तर एखादी व्यक्ती असेल, उदा. Mr. Patil.)
Whom (कोणाला): कर्म (Object) शोधण्यासाठी व्यक्तीबद्दल विचारताना वापरतात.
- Example: Whom did the principal call?
Whose (कोणाचा/कोणाची): मालकी हक्क (Possession) विचारण्यासाठी वापरतात.
- Example: Whose is this lost hall ticket?
What (काय): वस्तू, व्यवसाय किंवा माहिती विचारण्यासाठी वापरतात.
- Example: What is your father's occupation?
Which (कोणता/कोणती): निवड (Choice) करण्यासाठी व्यक्ती किंवा वस्तू दोघांसाठीही वापरतात.
- Example: Which is your favourite subject among these?

4. Indefinite Pronouns (अनिश्चित सर्वनामे)

ज्या सर्वनामांमधून एखाद्या निश्चित व्यक्तीचा किंवा वस्तूचा बोध होत नाही, त्यांना 'Indefinite Pronouns' म्हणतात. हे सर्वसामान्य किंवा अनिश्चित घटकांसाठी वापरले जातात.

Examples: Someone, Somebody, Anyone, Anybody, Everyone, Everybody, No one, Nobody, Something, Anything, Everything, Nothing, All, Some, Any, Many, Few, None.
Rules & Examples:
- Someone has stolen my notes. (कोणीतरी चोरले आहे, पण ती व्यक्ती कोण आहे हे निश्चित माहीत नाही.)
- Everybody is present in the online class. (येथे Everybody हे सर्वसामान्यपणे सर्वांसाठी वापरले आहे.)
- Many were called, but few were chosen. (येथे Many आणि few हे अनिश्चित संख्या दर्शवतात.)

5. Distributive Pronouns (विभाजनवाचक सर्वनामे)

एकाच वेळी अनेक व्यक्ती किंवा वस्तूंपैकी प्रत्येक एकाचा स्वतंत्रपणे बोध करून देणाऱ्या सर्वनामांना 'Distributive Pronouns' म्हणतात. हे सर्वनामे नेहमी 'एकवचनी' (Singular) मानली जातात आणि त्यांच्यासोबत एकवचनी क्रियापदच वापरले जाते.

Each (प्रत्येक): दोन किंवा दोनपेक्षा जास्त व्यक्ती किंवा वस्तूंपैकी प्रत्येक एकासाठी.
- Example: Each of the students has received a certificate. (लक्षात ठेवा, येथे students अनेकवचन असले तरी Each मुळे क्रियापद has हे एकवचनी वापरले आहे.)
Either (दोघांपैकी एक): फक्त दोन व्यक्ती किंवा वस्तूंपैकी एकाची निवड करण्यासाठी.
- Example: Either of these two paths is correct.
Neither (दोघांपैकी कोणीही/काहीही नाही): दोन व्यक्ती किंवा वस्तूंपैकी एकालाही निवडायचे नसताना नकारात्मक अर्थाने वापरतात.
- Example: Neither of the two candidates was qualified for the job.

6. Reflexive Pronouns (आत्मवाचक सर्वनामे)

जेव्हा वाक्यातील कर्त्याने केलेली क्रिया स्वतः कर्त्यावरच उलटते किंवा परिणाम करते, तेव्हा क्रियापदाचे कर्म म्हणून वापरल्या जाणाऱ्या '-self' किंवा '-selves' युक्त शब्दांना 'Reflexive Pronouns' म्हणतात. यामध्ये कर्ता आणि कर्म एकच व्यक्ती असते.

Examples: Myself, Yourself (एकवचन), Himself, Herself, Itself, Ourselves, Yourselves (अनेकवचन), Themselves.
Example in a sentence: The boy hurt himself while playing. (मुलाने स्वतःलाच दुखापत करून घेतली. येथे क्रिया कर्त्यावरच झाली आहे.)
Example: We enjoyed ourselves at the picnic.

7. Emphatic Pronouns (परिणामकारक/जोरदार सर्वनामे)

जेव्हा वाक्यातील कर्त्याच्या कृतीवर किंवा स्वतः कर्त्यावर अधिक जोर (Emphasis) देण्यासाठी '-self' किंवा '-selves' युक्त शब्दांचा वापर केला जातो, तेव्हा त्यांना 'Emphatic Pronouns' म्हणतात. हे सहसा कर्त्याच्या अगदी जवळ किंवा वाक्याच्या शेवटी येतात.

Example: I myself checked the exam results. (मी स्वतः परीक्षेचा निकाल तपासला. येथे 'मी' वर जोर दिला आहे.)
Example: She herself solved the complex mathematical problem. (तीने स्वतः तो कठीण प्रश्न सोडवला.)

8. Relative Pronouns (संबंधी सर्वनामे)

वाक्यात आधी येऊन गेलेल्या नामाशी (Noun) संबंध दाखवणाऱ्या आणि दोन स्वतंत्र वाक्यांना जोडणाऱ्या शब्दांना 'Relative Pronouns' म्हणतात. हे शब्द वाक्यात सर्वनामासोबतच उभयान्वयी अव्ययाचे (Conjunction) कार्य देखील करतात.

Examples: Who, Whom, Whose, Which, That.
Example in a sentence: This is the girl who stood first in the Maha TET exam. (येथे who हा शब्द the girl या नामाशी संबंध जोडतो आणि दोन वाक्यांना एकत्र करतो.)
Example: The book which you gave me is very informative.

Pronoun Cases (सर्वनामांच्या विभक्ती आणि तक्ता)

इंग्रजी व्याकरणामध्ये वाक्यात सर्वनाम नेमके कोणत्या ठिकाणी आणि कोणत्या भूमिकेत येत आहे, यावरून त्याचे 'Cases' (विभाजन किंवा विभक्ती) ठरतात. स्पर्धा परीक्षेत या तक्त्यावर आधारित रिकाम्या जागा भरण्याचे अनेक प्रश्न विचारले जातात.

Types of Cases:

Nominative Case (Subjective Case - प्रथमा विभक्ती): जेव्हा सर्वनाम वाक्यात 'कर्ता' (Subject) म्हणून क्रियापदाच्या आधी वापरले जाते.
Objective Case (Accusative Case - द्वितीया विभक्ती): जेव्हा सर्वनाम वाक्यात 'कर्म' (Object) म्हणून क्रियापदानंतर किंवा शब्दयोगी अव्ययानंतर (Preposition) वापरले जाते.
Possessive Case (षष्ठी विभक्ती): मालकी हक्क किंवा संबंध दर्शवण्यासाठी याचा वापर होतो. याचे दोन प्रकार पडतात:
- Possessive Adjective: या शब्दांनंतर नेहमी नाम (Noun) येणे अनिवार्य असते.
- Possessive Pronoun: हे स्वतंत्रपणे येतात, यांच्या नंतर नाम वापरले जात नाही.

Pronoun Case Table (सर्वनाम विभक्ती तक्ता)

Person	Nominative (Subject)	Objective (Object)	Possessive Adjective (+ Noun)	Possessive Pronoun (Stand-alone)
1st Person (Singular)	I	me	my	mine
1st Person (Plural)	We	us	our	ours
2nd Person (Sing/Plur)	You	you	your	yours
3rd Person (Sing. Masc)	He	him	his	his
3rd Person (Sing. Fem)	She	her	her	hers
3rd Person (Sing. Neut)	It	it	its	(Not used)
3rd Person (Plural)	They	them	their	theirs

Rules and Application with Examples:

Rule 1: Preposition किंवा 'Let' नंतर नेहमी Objective Case चा वापर करावा.
- Incorrect: Let you and I clear this exam.
- Correct: Let you and me clear this exam. (Let नंतर me हे objective रूप योग्य आहे.)
- Incorrect: Divide the sweet between he and I.
- Correct: Divide the sweet between him and me. (between हे preposition असल्यामुळे him आणि me वापरले.)
Rule 2: Possessive Adjective विरुद्ध Possessive Pronoun मधील फरक समजणे.
- Incorrect: This is mine book.
- Correct: This is my book. (येथे book हे नाम आहे, म्हणून त्यापूर्वी my हे विशेषण हवे.)
- Correct: This book is mine. (येथे mine हे स्वतंत्र सर्वनाम म्हणून वाक्याच्या शेवटी आले आहे, यानंतर नाम नाही.)

Relative Pronoun Rules (संबंधी सर्वनामांचे नियम)

Who, Whom, Whose, Which, आणि That हे Relative Pronouns वाक्यात वापरताना अतिशय सूक्ष्म नियम लागू होतात. परीक्षेमध्ये 'Spot the Error' या भागात यावर वारंवार प्रश्न विचारले जातात.

1. Who vs Whom vs Whose (सजीवांसाठी - मानवांसाठी)

Who: हे वाक्यात कर्ता (Subject) म्हणून काम करते. यानंतर सामान्यतः लगेच क्रियापद (Verb) येते.
- Example: The teacher who guides us is very experienced. (येथे who नंतर guides हे क्रियापद आहे.)
Whom: हे वाक्यात कर्म (Object) म्हणून काम करते. यानंतर लगेच नवीन कर्ता (Subject) येतो.
- Example: The candidate whom the committee selected was very happy. (येथे whom नंतर the committee हा नवीन कर्ता आला आहे.)
Whose: हे मानवांच्या मालकी हक्क दर्शवण्यासाठी वापरले जाते.
- Example: I met a student whose father is an officer.

2. Which (निर्जीव वस्तू आणि प्राण्यांसाठी)

वस्तू, वनस्पती, किंवा प्राणी यांचा वाक्यात संबंध जोडण्यासाठी Which चा वापर केला जातो.
- Example: The car which met with an accident was blue.
- Example: The dog which barked all night belongs to my neighbor.
निवड दर्शवण्यासाठी अपवाद: जेव्हा अनेक व्यक्तींमधून किंवा वस्तूंमधून एकाची निवड करायची असते, तेव्हा मानवांसाठी सुद्धा Who ऐवजी Which वापरतात.
- Example: Which of the students is your son? (येथे अनेक मुलांमधून निवड करायची आहे म्हणून Which योग्य आहे.)

3. That चा विशेष आणि अनिवार्य वापर (The Mandatory Use of 'That')

काही विशिष्ट परिस्थितीत सजीव आणि निर्जीव दोन्ही घटकांसाठी Who किंवा Which ऐवजी केवळ That वापरणे बंधनकारक असते. वाक्यात खालील शब्द आल्यास फक्त That चाच वापर करावा:

Rule A: वाक्यात 'Superlative Degree' चा वापर असल्यास:
- Incorrect: This is the best book which I have ever read.
- Correct: This is the best book that I have ever read. (the best मुळे that आले.)
Rule B: वाक्यात All, Same, Any, None, Nothing, Only, Little, Much यांसारखे शब्द असल्यास:
- Incorrect: Man is the only animal who can speak.
- Correct: Man is the only animal that can speak. (the only मुळे that आले.)
- Example: All that glitters is not gold. (All मुळे that चा वापर केला.)
Rule C: जेव्हा एक सजीव (माणूस) आणि एक निर्जीव वस्तू/प्राणी एकत्र जोडलेले असतात:
- Incorrect: The rider and his horse who fell into the river were rescued.
- Correct: The rider and his horse that fell into the river were rescued. (येथे rider मानव आहे आणि horse प्राणी आहे, दोघांसाठी एकत्र that वापरले.)

Reflexive vs Emphatic Pronouns (आत्मवाचक विरुद्ध जोरदार सर्वनामे)

शब्दांचे रूप सारखेच असते (-self / -selves), परंतु वाक्यातील त्यांच्या स्थानावरून आणि कार्यावरून ते 'Reflexive' आहेत की 'Emphatic' हे ठरते. हा फरक ओळखणे महा टीईटी परीक्षेत वारंवार विचारले जाते.

Comparative Study (तुलनात्मक विश्लेषण)

वैशिष्ठ्ये	Reflexive Pronouns (आत्मवाचक)	Emphatic Pronouns (जोरदार)
मुख्य कार्य	क्रिया कर्त्यावरच परत फिरते हे दाखवणे.	कर्त्याच्या कृतीवर किंवा स्वतः कर्त्यावर जोर देणे.
वाक्यातील स्थान	हे क्रियापदानंतर (Verb) 'कर्म' (Object) च्या जागी येते.	हे सहसा कर्त्याच्या (Subject) लगेच नंतर किंवा वाक्याच्या शेवटी येते.
वाक्यातून काढून टाकल्यास	याला वाक्यातून काढून टाकल्यास वाक्याचा अर्थ अपूर्ण होतो.	याला वाक्यातून काढून टाकले तरी वाक्याचा मूळ अर्थ बदलत नाही.

सविस्तर उदाहरणे आणि स्पष्टीकरण:

Reflexive चा वापर:
- वाक्य: She locked herself in the room.
- स्पष्टीकरण: येथे locked या क्रियापदानंतर herself आले आहे. जर आपण herself काढून टाकले तर वाक्य "She locked in the room" असे होईल, ज्याचा अर्थ अपूर्ण राहतो (तीने कोणाला लॉक केले?). त्यामुळे हे Reflexive Pronoun आहे.
- वाक्य: He ruined himself.
Emphatic चा वापर:
- वाक्य: She herself locked the door.
- स्पष्टीकरण: येथे She या कर्त्यावर जोर देण्यासाठी त्याच्या शेजारीच herself वापरले आहे. जर आपण herself काढून टाकले, तरी "She locked the door" (तीने दरवाजा लॉक केला) हे वाक्य पूर्ण अर्थ देते. त्यामुळे येथे हे केवळ जोर देण्यासाठी आलेले Emphatic Pronoun आहे.
- वाक्य: The town itself is not very large.

Important Rules for Competitive Exams (स्पर्धा परीक्षेसाठी महत्त्वाचे नियम)

परीक्षेमध्ये वाक्य दुरुस्ती (Sentence Correction) करताना खालील नियमांचे ज्ञान असणे अत्यंत आवश्यक आहे.

1. Order of Personal Pronouns (सर्वनामांचा क्रम)

जेव्हा एकाच वाक्यात तिन्ही पुरुषांचे (First, Second, Third Person) सर्वनामे एकत्र येतात, तेव्हा त्यांचा एक निश्चित क्रम असतो:

सामान्य परिस्थितीत (Positive/Normal Sense): सर्वनामांचा क्रम 2-3-1 असा असावा. म्हणजेच आधी Second Person, मग Third Person आणि शेवटी First Person वापरावा.
- Incorrect: I, you and he will study together.
- Correct: You, he and I will study together. (क्रम: You=2, he=3, I=1)
भूल, गुन्हा किंवा चूक कबूल करताना (Negative/Confession Sense): सर्वनामांचा क्रम 1-2-3 असा असावा.
- Incorrect: You, he and I are responsible for this mistake.
- Correct: I, you and he are responsible for this mistake. (क्रम: I=1, you=2, he=3)

2. 'To be' च्या रूपांनंतरची विभक्ती

जेव्हा वाक्यात Is, was, were, am, are या 'To be' च्या रूपांनंतर सर्वनाम येते, तेव्हा ते नेहमी Nominative Case (प्रथमा विभक्ती) मध्ये असावे.

Incorrect: It was him who helped me.
Correct: It was he who helped me. (was नंतर he हे प्रथमा रूप योग्य आहे.)
Incorrect: If I were her, I would not do that.
Correct: If I were she, I would not do that.

3. 'Each / Every / Either / Neither' नंतरचे नियम

या शब्दांनंतर येणारे नाम जरी अनेकवचनी असले तरी सर्वनाम आणि क्रियापद नेहमी एकवचनी आणि पुल्लिंगी (जोपर्यंत स्त्रीलिंग स्पष्ट नसेल) वापरावे.

Incorrect: Each of the boys has completed their project.
Correct: Each of the boys has completed his project. (येथे their ऐवजी एकवचनी his वापरणे बंधनकारक आहे.)
Incorrect: Neither of the girls brought their books.
Correct: Neither of the girls brought her books. (येथे स्त्रीलिंग स्पष्ट असल्यामुळे her वापरले.)