१८५७ चा उठाव ही भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यातील एक अत्यंत महत्त्वपूर्ण आणि युगप्रवर्तक घटना मानली जाते. ब्रिटीश ईस्ट इंडिया कंपनीच्या अन्यायकारक धोरणांविरुद्ध भारतीय जनतेने पुकारलेला हा पहिला मोठा सशस्त्र एल्गार होता. महा टीईटी आणि इतर स्पर्धा परीक्षांच्या दृष्टीने या विषयाचे सखोल ज्ञान असणे अनिवार्य आहे, कारण यावर दरवर्षी निश्चितपणे प्रश्न विचारले जातात.
१. उठावाची पार्श्वभूमी आणि व्यापकता
१८ व्या शतकाच्या मध्यापासून इंग्रजांनी भारतात आपली सत्ता विस्तारण्यास सुरुवात केली होती. प्लासीच्या आणि बक्सारच्या लढाईनंतर त्यांनी बंगालवर पकड मिळवली आणि हळूहळू संपूर्ण भारत आपल्या अंमलाखाली आणला. मात्र, ही सत्ता मिळवताना त्यांनी भारतीयांचे प्रचंड आर्थिक शोषण केले, सामाजिक प्रथांमध्ये ढवळाढवळ केली आणि लष्करी भेदभाव केला. या सर्वांचा एकत्रित परिणाम म्हणजे १८५७ चा उठाव होय. या उठावाला केवळ शिपायांचे बंड न म्हणता 'पहिले स्वातंत्र्यसमर' असे वि. दा. सावरकर यांनी संबोधले आहे.
२. उठावाची प्रमुख कारणे
कोणतीही मोठी क्रांती एका रात्रीत घडत नसते, त्यामागे अनेक वर्षांचा असंतोष असतो. १८५७ च्या उठावाची कारणे खालीलप्रमाणे विभागता येतात:
अ) राजकीय कारणे:
इंग्रजांची साम्राज्यवादी नीती हे या उठावाचे मुख्य राजकीय कारण होते. लॉर्ड डलहौसीने अवलंबलेले 'दत्तक विधान नामंजूर' करण्याचे धोरण अतिशय अन्यायकारक होते. या धोरणांतर्गत ज्या राजांना स्वतःचा वारस नव्हता, त्यांना दत्तक घेण्याची परवानगी नाकारून त्यांची राज्ये खालसा करण्यात आली. यामध्ये सातारा, झाशी, नागपूर आणि संबळपूर यांसारखी महत्त्वाची संस्थाने इंग्रजांनी गिळंकृत केली. यामुळे भारतीय राजघराण्यांमध्ये तीव्र असंतोष निर्माण झाला. तसेच, अयोध्येच्या नबाबावर गैरकारभाराचा ठपका ठेवून त्याचे राज्यही इंग्रजांनी जोडून घेतले, ज्यामुळे तिथली जनता आणि सैनिक संतप्त झाले.
ब) आर्थिक कारणे:
इंग्रजांनी भारतात राबवलेली नवीन महसूल पद्धत शेतकरी वर्गाचे कंबरडे मोडणारी होती. शेतीवर लादलेले प्रचंड कर आणि ते वसूल करण्याची कठोर पद्धत यामुळे शेतकरी कर्जबाजारी झाला. इंग्रजांच्या व्यापार धोरणामुळे भारतातील हस्तकला आणि कापड उद्योग पूर्णपणे नष्ट झाला. इंग्लंडमधील यंत्रावर तयार झालेला स्वस्त माल भारतीय बाजारपेठेत आल्यामुळे इथले कारागीर बेरोजगार झाले. यामुळे समाजात प्रचंड गरिबी आणि उपासमार वाढली, ज्याचा उद्रेक उठावात झाला.
क) सामाजिक आणि धार्मिक कारणे:
भारतीयांच्या मते इंग्रज हे त्यांच्या धर्मावर आणि संस्कृतीवर आक्रमण करत होते. सतीबंदीचा कायदा, विधवा विवाहास मान्यता यांसारख्या सुधारणा इंग्रजांनी जरी चांगल्या हेतूने केल्या असल्या, तरी तत्कालीन सनातनी भारतीयांना असे वाटले की इंग्रज आपली परंपरा नष्ट करत आहेत. ख्रिश्चन मिशनऱ्यांकडून होणारे धर्मांतर आणि शाळा-रुग्णालयांतून दिला जाणारा ख्रिस्ती धर्माचा प्रसार यामुळे हिंदू आणि मुस्लिम या दोन्ही समाजांत भीतीचे वातावरण निर्माण झाले होते.
ड) लष्करी कारणे:
ब्रिटीश सैन्यात भारतीय सैनिकांची संख्या जास्त असूनही त्यांना दुय्यम वागणूक दिली जात असे. भारतीय सैनिकांना मिळणारा पगार हा युरोपीय सैनिकांच्या तुलनेत अत्यंत कमी होता. त्यांना पदोन्नतीची संधी नगण्य होती. तसेच, समुद्र ओलांडून मोहिमेवर जाणे हे त्याकाळी धर्मभ्रष्ट होण्यासारखे मानले जाई, तरीही सैनिकांना सक्तीने परदेशात पाठवले जात असे.
इ) तातडीचे कारण (चरबीयुक्त काडतुसे):
इंग्रजांनी लष्करात 'एनफिल्ड' नावाच्या नवीन रायफल्स आणल्या होत्या. या रायफल्समध्ये वापरल्या जाणाऱ्या काडतुसांचे आवरण दाताने तोडावे लागत असे. अशी अफवा पसरली की या काडतुसांना गायीची आणि डुकराची चरबी लावलेली आहे. गाय हिंदूंसाठी पवित्र तर डुक्कर मुस्लिमांसाठी निषिद्ध असल्यामुळे दोन्ही धर्माच्या सैनिकांच्या भावना दुखावल्या गेल्या. हेच उठावाचे तात्काळ कारण ठरले.
३. उठावाची सुरुवात आणि प्रसार
उठावाची पहिली ठिणगी २९ मार्च १८५७ रोजी बराकपूर येथील छावणीत पडली. मंगल पांडे या तरुण सैनिकाने चरबीयुक्त काडतुसे वापरण्यास नकार दिला आणि आपल्यावर जबरदस्ती करणाऱ्या इंग्रज अधिकार्यावर गोळी झाडली. मंगल पांडे यांना ८ एप्रिल १८५७ रोजी फाशी देण्यात आली, ज्यामुळे सैनिकांमध्ये संतापाची लाट उसळली.
१० मे १८५७ रोजी मेरठ येथील छावणीत सैनिकांनी उघड बंड केले आणि तेथून ते दिल्लीकडे रवाना झाले. १२ मे रोजी त्यांनी दिल्ली जिंकून घेतली आणि म्हाताऱ्या बहादूरशाह जफर याला भारताचा सम्राट म्हणून घोषित केले. यामुळे उठावाला एक राजकीय अधिष्ठान प्राप्त झाले.
४. १८५७ च्या उठावातील प्रमुख नेतृत्व
हा उठाव उत्तर आणि मध्य भारतात मोठ्या प्रमाणावर पसरला होता. विविध ठिकाणी वेगवेगळ्या नेत्यांनी याचे नेतृत्व केले:
दिल्ली: बहादूरशाह जफर आणि जनरल बख्त खान.
कानपूर: नानासाहेब पेशवे आणि तात्या टोपे. नानासाहेबांना इंग्रजांनी पेन्शन नाकारले होते, म्हणून त्यांनी या उठावात उडी घेतली. तात्या टोपे हे नानासाहेबांचे सेनापती होते, ज्यांनी आपल्या गनिमी काव्याने इंग्रजांना जेरीस आणले.
झाशी: राणी लक्ष्मीबाई. "मेरी झासी नही दूँगी" अशी गर्जना करत त्यांनी रणांगण गाजवले. सर ह्यु रोज या इंग्रज सेनापतीनेही त्यांच्या शौर्याचे कौतुक केले होते.
लखनऊ: बेगम हजरत महाल.
बिहार: कुवर सिंह (जगदीशपूरचे जमींदार).
५. १८५७ चा उठाव आणि महाराष्ट्र
महाराष्ट्रात या उठावाचे पडसाद अत्यंत तीव्र होते. जरी मोठे रणसंग्राम उत्तर भारतात झाले असले, तरी महाराष्ट्रातील विविध ठिकाणच्या सशस्त्र उठावांनी इंग्रजांची झोप उडवली होती.
अ) सातारा उठाव (रंगो बापूजी गुप्ते):
साताऱ्याचे छत्रपती प्रतापसिंह महाराज यांचे राज्य डलहौसीने खालसा केले होते. आपला पक्ष मांडण्यासाठी रंगो बापूजी गुप्ते इंग्लंडला गेले होते, परंतु तिथे त्यांना यश आले नाही. परत आल्यावर त्यांनी साताऱ्यात सैन्य जमा केले आणि इंग्रजांविरुद्ध उठावाची योजना आखली. जरी हा कट उघडकीस आला आणि त्यांना यश आले नाही, तरी साताऱ्यातील जनतेचा असंतोष यातून स्पष्ट झाला.
ब) कोल्हापूर उठाव:
कोल्हापूर संस्थानात रामजी शिरसाट यांच्या नेतृत्वाखाली सैनिकांनी बंड केले. कोल्हापूरचे छत्रपतींचे धाकटे बंधू चिमासाहेब यांनी या उठावाचे गुप्तपणे नेतृत्व केले होते. त्यांनी बेळगाव आणि धारवाड येथील लोकांशी संपर्क साधला होता. मात्र, जेकब या इंग्रज अधिकाऱ्याने हा उठाव मोडून काढला.
क) पेठ-सुरगाणा आणि नाशिक:
नाशिक जिल्ह्यातील पेठ येथील राजा भगवंतराव निळकंठराव यांनी उठावात सहभाग घेतला. भिल्लांनी मोठ्या संख्येने यात भाग घेतला होता. भगवंतराव यांना इंग्रजांनी पकडून फाशी दिली.
ड) खानदेशातील भिल्लांचा उठाव:
खानदेशात भिल्लांनी कजारसिंग (खज्या सिंग) आणि भीमा नाईक यांच्या नेतृत्वाखाली प्रचंड मोठा उठाव केला. यामध्ये सरकारी तिजोरी लुटणे आणि इंग्रजांच्या दळणवळण यंत्रणेवर हल्ले करणे यांसारखी कृत्ये करण्यात आली. सातपुडा परिसरातील भिल्ल या लढ्यात अग्रभागी होते.
इ) नरगुंदचा उठाव:
दक्षिण महाराष्ट्रातील नरगुंदचे संस्थानिक बाबासाहेब भावे यांनी आपल्या संस्थानाचा हक्क अबाधित राखण्यासाठी इंग्रजांशी लढा दिला.
फ) मुंबईतील प्रयत्न:
मुंबईमध्येही उठावाचे नियोजन होते. मंगल गडिया आणि सय्यद अहमद यांनी सैनिकांमध्ये असंतोष पसरवण्याचे काम केले. मात्र, पोलीस कमिशनर फॉरबेट याने हा कट वेळीच ओळखून बंडखोर सैनिकांना तोफेच्या तोंडी दिले.
६. उठावाच्या अपयशाची कारणे
इतका मोठा उठाव होऊनही भारतीय यशस्वी का झाले नाहीत, याची काही महत्त्वाची कारणे खालीलप्रमाणे आहेत:
१. केंद्रीय नेतृत्वाचा अभाव: उठाव वेगवेगळ्या ठिकाणी झाला असला, तरी संपूर्ण भारतासाठी एकच असा प्रभावशाली नेता आणि नियोजित आराखडा नव्हता.
२. साधनांची कमतरता: इंग्रजांकडे आधुनिक शस्त्रास्त्रे, टेलिग्राफ (संदेशवहन) आणि रेल्वे यांसारखी प्रगत साधने होती. भारतीयांकडे जुन्या पद्धतीची शस्त्रे होती.
३. सर्वसमावेशकता नसणे: सर्व भारतीय राजे आणि सामान्य जनता या उठावात सहभागी झाली नव्हती. उदाहरणार्थ, निजाम, शिंदे आणि शिखांनी इंग्रजांना मदत केली.
४. शिक्षित वर्गाची अलिप्तता: त्याकाळी शिकलेल्या मध्यमवर्गीयांनी या उठावापासून स्वतःला लांब ठेवले, कारण त्यांना वाटले की इंग्रजी सत्ता ही आधुनिकतेचे प्रतीक आहे.
७. उठावाचे परिणाम आणि राणीचा जाहीरनामा (१८५८)
१८५७ च्या उठावाने ब्रिटीश सत्तेचा पाया हादरवून टाकला. या उठावानंतर ब्रिटीश पार्लमेंटला जाणीव झाली की आता कंपनीच्या हाती सत्ता ठेवणे सुरक्षित नाही.
अ) ईस्ट इंडिया कंपनीच्या सत्तेचा अंत:
२ ऑगस्ट १८५८ रोजी ब्रिटीश पार्लमेंटने कायदा संमत करून ईस्ट इंडिया कंपनीची भारतातील सत्ता बरखास्त केली. भारताचा कारभार थेट ब्रिटीश राजमुकुटाकडे (राणी व्हिक्टोरिया) सोपवण्यात आला.
ब) राणीचा जाहीरनामा (१ नोव्हेंबर १८५८):
अलाहाबाद येथे लॉर्ड कॅनिंगने राणीचा जाहीरनामा वाचून दाखवला. यात खालील आश्वासने देण्यात आली होती:
आता इथून पुढे कोणतीही नवीन भारतीय संस्थाने खालसा केली जाणार नाहीत.
भारतीयांच्या धार्मिक बाबींमध्ये सरकार हस्तक्षेप करणार नाही.
नोकरी देताना जात, धर्म किंवा वंश यांचा विचार न करता गुणवत्तेवर प्राधान्य दिले जाईल.
ज्या बंडखोरांनी हत्या केली नाही, त्यांना माफी दिली जाईल.
क) लष्करी बदल:
पुन्हा असा उठाव होऊ नये म्हणून इंग्रजांनी लष्कराची पुनर्रचना केली. युरोपीय सैनिकांचे प्रमाण वाढवले आणि महत्त्वाच्या विभागांत (उदा. तोफखाना) फक्त इंग्रज अधिकारी नियुक्त केले.
ड) गव्हर्नर जनरल आता 'व्हाईसरॉय':
भारताच्या सर्वोच्च प्रमुखाचे 'गव्हर्नर जनरल' हे पद बदलून आता 'व्हाईसरॉय' असे करण्यात आले. लॉर्ड कॅनिंग हा भारताचा पहिला व्हाईसरॉय ठरला.
८. परीक्षेसाठी महत्त्वाचे मुद्दे (Quick Revision)
पहिले हुतात्मा: मंगल पांडे (बराकपूर).
उठावाची तारीख: १० मे १८५७ (मेरठ).
भारताचा सम्राट: बहादुरशाह जफर.
महाराष्ट्र नेतृत्व: रंगो बापूजी (सातारा), चिमासाहेब (कोल्हापूर).
उठाव मोडून काढणारा सेनापती (झाशी): सर ह्यु रोज.
राणीचा जाहीरनामा: १८५८ (लॉर्ड कॅनिंग).
पहिले व्हाईसरॉय: लॉर्ड कॅनिंग.
१८५७ चा उठाव
Mock Test: 20 Questions | 20 Minutes
