भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याचा इतिहास हा केवळ संघर्षाचा इतिहास नाही, तर तो राजकीय जाणीव जागृतीचा आणि वैचारिक क्रांतीचा प्रवास आहे. १८८५ मध्ये भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसची स्थापना झाली आणि खऱ्या अर्थाने संघटित चळवळीला सुरुवात झाली. हा लढा मुख्यत्वे दोन विचारधारांमध्ये विभागलेला दिसतो: मवाळ आणि जहाल. महा TET आणि इतर स्पर्धा परीक्षांच्या दृष्टीने या दोन्ही कालखंडांमधील फरक, त्यांचे नेते आणि त्यांनी राबवलेली धोरणे समजून घेणे अत्यंत आवश्यक आहे.
भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसची स्थापना (१८८५)
भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसची स्थापना ही भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यातील पहिली मोठी संघटित घटना होती. या संघटनेच्या माध्यमातून भारतीय जनतेच्या समस्या ब्रिटिशांपर्यंत पोहोचवण्याचे काम सुरू झाले.
स्थापना आणि ठिकाण: २८ डिसेंबर १८८५ रोजी मुंबईतील गोकुळदास तेजपाल संस्कृत कॉलेजच्या सभागृहात काँग्रेसचे पहिले अधिवेशन भरले. सुरुवातीला हे अधिवेशन पुण्यात होणार होते, परंतु तिथे प्लेगची साथ पसरल्यामुळे ते मुंबईला हलवण्यात आले.
पुढाकार: निवृत्त ब्रिटिश अधिकारी ॲलन ह्यूम यांनी या संघटनेच्या स्थापनेत पुढाकार घेतला. त्यांना असे वाटत होते की भारतीयांच्या मनात असलेला असंतोष सनदशीर मार्गाने बाहेर यावा, जेणेकरून १८५७ सारखा उठाव पुन्हा होणार नाही.
पहिले अध्यक्ष: व्योमेशचंद्र बॅनर्जी हे काँग्रेसच्या पहिल्या अधिवेशनाचे अध्यक्ष होते. या अधिवेशनाला संपूर्ण भारतातून ७२ प्रतिनिधी उपस्थित होते.
सुरुवातीची उद्दिष्टे: भारताच्या विविध भागांतील कार्यकर्त्यांमध्ये मैत्रीपूर्ण संबंध प्रस्थापित करणे, जाती-धर्म आणि प्रांतीय भेदाभेद विसरून राष्ट्रवादाची भावना जोपासणे आणि जनतेच्या मागण्या सरकारकडे मांडणे ही मुख्य उद्दिष्टे होती.
मवाळ कालखंड (१८८५ - १९०५)
काँग्रेसच्या स्थापनेपासूनच्या पहिल्या २० वर्षांच्या काळाला 'मवाळ कालखंड' असे म्हटले जाते. या काळातील नेत्यांचा असा विश्वास होता की ब्रिटिश न्यायप्रिय आहेत आणि जर आपण आपल्या मागण्या सनदशीर मार्गाने मांडल्या, तर ते आपल्याला नक्कीच न्याय देतील.
विचारप्रणाली आणि कार्यपद्धती: मवाळ नेत्यांना ब्रिटिशांच्या उदारमतवादावर विश्वास होता. त्यांनी 'अर्ज आणि विनंत्या' (Prayers and Petitions) या धोरणाचा अवलंब केला. ते कधीही कायद्याचे उल्लंघन करत नसत. भाषणे करणे, लेख लिहिणे आणि ब्रिटनला शिष्टमंडळे पाठवणे ही त्यांच्या कामाची पद्धत होती.
प्रमुख मवाळ नेते: दादाभाई नौरोजी, फिरोजशहा मेहता, न्यायमूर्ती महादेव गोविंद रानडे, गोपाळ कृष्ण गोखले आणि सुरेंद्रनाथ बॅनर्जी हे या कालखंडातील प्रमुख आधारस्तंभ होते.
संपत्तीचे वहन (Drain Theory): दादाभाई नौरोजी यांनी भारताची संपत्ती ब्रिटनला कशी वाहून नेली जात आहे, हे साधार सिद्ध केले. 'Poverty and Un-British Rule in India' या पुस्तकात त्यांनी मांडले की, भारत गरीब होण्याचे मुख्य कारण ब्रिटिशांची आर्थिक पिळवणूक आहे. यालाच 'संपत्तीचे वहन' सिद्धांत म्हणतात.
यश आणि मर्यादा: मवाळ कालखंडामुळे भारतीयांमध्ये राजकीय जाणीव निर्माण झाली. १८९२ चा कौन्सिल ॲक्ट हा मवाळांच्या प्रयत्नांचे फळ होते. मात्र, सामान्य जनतेला या चळवळीत मोठ्या प्रमाणावर सामील करून घेण्यात त्यांना अपयश आले, कारण त्यांची चळवळ मुख्यत्वे सुशिक्षित मध्यमवर्गीयांपुरती मर्यादित होती.
जहाल कालखंड (१९०५ - १९२०)
१९०५ च्या सुमारास काँग्रेसमध्ये एका नवीन विचारांचा उदय झाला, जो मवाळांच्या 'अर्ज-विनंत्या' करण्याच्या पद्धतीला 'राजकीय भिक्षावृत्ती' मानत असे. या गटाला 'जहाल' असे म्हटले जाते.
उदयाची कारणे: ब्रिटिशांच्या दडपशाहीचे धोरण, विशेषतः लॉर्ड कर्झनने केलेली बंगालची फाळणी, हे जहाल विचारांच्या वाढीचे मुख्य कारण होते. तसेच १८९७ चा दुष्काळ आणि प्लेगच्या वेळी ब्रिटिशांनी केलेली अमानुष वागणूक यामुळे तरुणांमध्ये प्रचंड संताप होता.
विचारप्रणाली: जहाल नेत्यांचा असा विश्वास होता की स्वातंत्र्य हे मागून मिळत नाही, तर ते मिळवावे लागते. "स्वराज्य हा माझा जन्मसिद्ध हक्क आहे आणि तो मी मिळवणारच," ही लोकमान्य टिळकांची घोषणा या कालखंडाचा आत्मा होती. त्यांनी ब्रिटिशांच्या न्यायबुद्धीवर विश्वास ठेवण्याऐवजी स्वतःच्या शक्तीवर विश्वास ठेवण्यास सुरुवात केली.
लाल-बाल-पाल त्रिपुटी: लाला लजपत राय (पंजाब), बाळ गंगाधर टिळक (महाराष्ट्र) आणि बिपिनचंद्र पाल (बंगाल) यांनी जहाल चळवळीचे नेतृत्व केले.
सामाजिक जागृती: लोकमान्य टिळकांनी जनतेला एकत्र आणण्यासाठी सार्वजनिक गणेशोत्सव आणि शिवजयंती उत्सव सुरू केले. 'केसरी' आणि 'मराठा' या वृत्तपत्रांतून त्यांनी जहाल विचारांचा प्रसार केला.
बंगालची फाळणी आणि वंगभंग चळवळ (१९०५)
व्हाइसरॉय लॉर्ड कर्झनने १९०५ मध्ये बंगाल प्रांताची फाळणी केली. या घटनेने भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याला एक नवीन वळण दिले.
फाळणीचे कारण: ब्रिटिशांच्या मते बंगाल हा खूप मोठा प्रांत असल्याने प्रशासकीय सोयीसाठी फाळणी केली. परंतु, वास्तविक कारण हे होते की बंगालमध्ये राष्ट्रीय चळवळ खूप तीव्र होती आणि हिंदूंना व मुस्लिमांना एकमेकांपासून वेगळे करून ही चळवळ कमकुवत करणे हा ब्रिटिशांचा डाव होता.
प्रतिक्रिया: १६ ऑक्टोबर १९०५ हा दिवस संपूर्ण बंगालमध्ये 'शोक दिन' म्हणून पाळला गेला. लोकांनी एकमेकांना राखी बांधून हिंदू-मुस्लिम ऐक्याचे दर्शन घडवले. 'वंदे मातरम्' हे गीत या चळवळीचे मुख्य स्फूर्तिस्थान बनले.
वंगभंग चळवळ: फाळणीच्या विरोधात जी चळवळ उभी राहिली तिला वंगभंग चळवळ म्हणतात. या चळवळीने 'चतु:सूत्री'चा कार्यक्रम स्वीकारला.
चतु:सूत्री कार्यक्रम
जहाल नेत्यांनी भारतीय जनतेला सक्रिय करण्यासाठी चार कलमी कार्यक्रम दिला, ज्याला 'चतु:सूत्री' म्हणतात.
१. स्वराज्य: स्वतःचे राज्य मिळवणे हे अंतिम ध्येय होते. सुरुवातीला याचा अर्थ ब्रिटिश साम्राज्यांतर्गत स्वायत्तता असा होता, पण नंतर तो पूर्ण स्वातंत्र्याकडे वळला.
२. स्वदेशी: आपल्या देशात तयार होणाऱ्या वस्तूंचा वापर करणे. यामुळे भारतीय उद्योगांना चालना मिळेल आणि ब्रिटिशांचे आर्थिक नुकसान होईल हा उद्देश होता.
३. बहिष्कार: परदेशी वस्तूंवर पूर्णपणे बहिष्कार टाकणे. केवळ वस्तूच नाही, तर ब्रिटिश शाळा, न्यायालये आणि सरकारी नोकऱ्यांवरही बहिष्कार घालण्याचे आवाहन करण्यात आले.
४. राष्ट्रीय शिक्षण: ब्रिटिशांच्या गुलामगिरीतून मुक्त होण्यासाठी भारतीय संस्कृती आणि मूल्यांवर आधारित शिक्षण मिळणे आवश्यक होते. त्यासाठी अनेक राष्ट्रीय शाळा आणि महाविद्यालये स्थापन करण्यात आली.
सुरत फूट (१९०७) आणि लखनौ करार (१९१६)
मवाळ आणि जहाल यांच्यातील वैचारिक मतभेद १९०७ च्या सुरत अधिवेशनात विकोपाला गेले.
सुरत फूट: अधिवेशनाचे अध्यक्ष कोण असावे आणि चतु:सूत्रीचा कार्यक्रम कसा राबवावा यावरून वाद झाला. जहाल नेत्यांना लाला लजपत राय यांना अध्यक्ष करायचे होते, तर मवाळांनी रासबिहारी घोष यांचे नाव सुचवले. या वादातून काँग्रेसमध्ये फूट पडली आणि जहाल गट काँग्रेसबाहेर पडला.
ब्रिटिश दडपशाही: फुटीचा फायदा घेऊन ब्रिटिशांनी जहाल नेत्यांवर कारवाई केली. लोकमान्य टिळकांना मंडालेच्या तुरुंगात ६ वर्षांची शिक्षा झाली.
लखनौ करार: १९१६ मध्ये टिळकांच्या प्रयत्नांमुळे आणि ॲनी बेझंट यांच्या मध्यस्थीमुळे मवाळ आणि जहाल पुन्हा एकत्र आले. याच अधिवेशनात काँग्रेस आणि मुस्लिम लीग यांच्यातही करार झाला, ज्याला 'लखनौ करार' म्हणतात.
जहाल आणि मवाळ नेत्यांमधील फरक (तुलनात्मक तक्ता)
परीक्षांच्या दृष्टीने हा फरक लक्षात ठेवणे खूप महत्त्वाचे आहे:
| वैशिष्ट्ये | मवाळ कालखंड (१८८५ - १९०५) | जहाल कालखंड (१९०५ - १९२०) |
| मुख्य ध्येय | ब्रिटिश साम्राज्यात सनदशीर सुधारणा मिळवणे. | स्वराज्य मिळवणे. |
| कार्यपद्धती | अर्ज, विनंत्या आणि निषेध करणे. | बहिष्कार, स्वदेशी आणि लोकचळवळ. |
| ब्रिटिशांबद्दल दृष्टिकोन | ब्रिटिशांच्या न्यायप्रियतेवर विश्वास होता. | ब्रिटिश हे शोषक आहेत असा ठाम विश्वास. |
| जनता सहभाग | चळवळ सुशिक्षित वर्गापुरती मर्यादित होती. | सामान्य जनता आणि कामगारांना सहभागी करून घेतले. |
| नेते | दादाभाई नौरोजी, गोखले, रानडे. | टिळक, लाला लजपत राय, बिपिनचंद्र पाल. |
महत्त्वाचे मुद्दे आणि फॅक्ट्स (Quick Revision)
काँग्रेस स्थापना: १८८५, मुंबई.
पहिले अध्यक्ष: व्योमेशचंद्र बॅनर्जी.
ग्रँड ओल्ड मॅन ऑफ इंडिया: दादाभाई नौरोजी.
बंगालची फाळणी: १९०५ (लॉर्ड कर्झन).
स्वराज्य घोषणा: १९०६ च्या कलकत्ता अधिवेशनात दादाभाई नौरोजींनी प्रथम 'स्वराज्य' शब्दाचा उच्चार केला.
मुस्लिम लीगची स्थापना: १९०६, ढाका.
होमरूल लीग: १९१६ मध्ये टिळक आणि ॲनी बेझंट यांनी सुरू केली.
महत्त्वाची वृत्तपत्रे: केसरी (मराठी), मराठा (इंग्रजी) - टिळक. सुधारक - गोपाळ गणेश आगरकर.
मवाळ आणि जहाल कालखंड
Mock Test: 20 Questions | 20 Minutes
