१. युरोपीय सत्तांचे भारतात आगमन
भारतातील संपत्ती आणि मसाल्याच्या पदार्थांच्या व्यापारामुळे अनेक युरोपीय राष्ट्रे भारताकडे आकर्षित झाली होती. यामध्ये पोर्तुगीज, डच, फ्रेंच आणि इंग्रज यांचा समावेश होता.
व्यापारी स्पर्धा: सुरुवातीला या सर्व सत्तांमध्ये व्यापारावरून स्पर्धा सुरू होती. इंग्रजांनी १६०० मध्ये 'ईस्ट इंडिया कंपनी'ची स्थापना केली आणि मुघल बादशहा जहांगीरकडून सुरत येथे वखार स्थापन करण्याची परवानगी मिळवली.
फ्रेंच-इंग्रज संघर्ष: भारतात वर्चस्व प्रस्थापित करण्यासाठी इंग्रज आणि फ्रेंच यांच्यात तीन मोठी युद्धे झाली, ज्यांना 'कर्नाटक युद्धे' असे म्हटले जाते. या युद्धांच्या शेवटी इंग्रजांनी फ्रेंचांचा पराभव करून भारतात आपला मार्ग मोकळा केला.
२. बंगालमधील ब्रिटीश सत्तेचा उदय
बंगाल हा त्याकाळी भारतातील सर्वात समृद्ध प्रांत होता. या प्रांतावर ताबा मिळवणे हे इंग्रजांचे मुख्य ध्येय होते.
प्लासीची लढाई (१७५७)
प्लासीची लढाई ही भारतीय इतिहासाला कलाटणी देणारी पहिली मोठी घटना ठरली.
कारण: बंगालचा नवाब सिराज-उद-दौला याने इंग्रजांना त्यांच्या वखारींची तटबंदी करण्यास मनाई केली होती. इंग्रजांनी नवाबाच्या आज्ञेचे उल्लंघन केले आणि व्यापारात सवलतींचा गैरवापर सुरू केला. यामुळे संतप्त होऊन नवाबाने इंग्रजांच्या कासिमबाजार येथील वखारीवर ताबा मिळवला.
दगाफटका: रॉबर्ट क्लाइव्ह याने नवाबाचा सेनापती मीर जाफर याला नवाबपदाचे आमिष दाखवून आपल्या बाजूला वळवून घेतले.
लढाई: २३ जून १७५७ रोजी प्लासी येथे ही लढाई झाली. सेनापती मीर जाफर युद्धभूमीवर तटस्थ राहिल्यामुळे सिराज-उद-दौलाचा पराभव झाला.
परिणाम: या लढाईमुळे इंग्रजांना बंगालमध्ये राजकीय प्रवेश मिळाला. मीर जाफरला नामधारी नवाब बनवून इंग्रजांनी बंगालची लूट सुरू केली.
बक्सारची लढाई (१७६४)
प्लासीच्या लढाईने इंग्रजांना पाय रोवायला जागा दिली, तर बक्सारच्या लढाईने त्यांना भारताचे स्वामी बनवले.
पार्श्वभूमी: मीर जाफरनंतर इंग्रजांनी मीर कासिमला नवाब बनवले, पण त्याने इंग्रजांच्या जाचक अटींना विरोध केला. त्यामुळे मीर कासिम, अयोध्येचा नवाब शुजा-उद-दौला आणि मुघल बादशहा शाह आलम द्वितीय या तिघांनी मिळून इंग्रजांविरुद्ध आघाडी उघडली.
विजय: २२ ऑक्टोबर १७६४ रोजी बक्सार येथे झालेल्या लढाईत मेजर मनरोच्या नेतृत्वाखाली इंग्रजांनी या तिन्ही सत्तांचा एकत्रित पराभव केला.
अलाहाबादचा तह (१७६५): या तहाने इंग्रजांना बंगाल, बिहार आणि ओडिशा या प्रांतांचे 'दिवाणी अधिकार' (महसूल गोळा करण्याचे अधिकार) मिळाले. यामुळे कंपनीकडे प्रचंड पैसा जमा होऊ लागला.
३. इंग्रज-मराठा युद्धे आणि महाराष्ट्रातील सत्तापालट
महाराष्ट्राच्या इतिहासाच्या दृष्टीने हा भाग अत्यंत महत्त्वाचा आहे. मराठा साम्राज्य हे इंग्रजांच्या मार्गातील सर्वात मोठा अडथळा होते.
पहिले इंग्रज-मराठा युद्ध (१७७५-१७८२)
कारण: पेशवे पदासाठी झालेला अंतर्गत कलह हे या युद्धाचे मुख्य कारण होते. रघुनाथरावाने पेशवे पदासाठी इंग्रजांची मदत मागितली.
निकाल: या युद्धात महादजी शिंदे आणि नाना फडणवीस यांच्या नेतृत्वाखाली मराठ्यांनी इंग्रजांना कडवी झुंज दिली. शेवटी १७८२ मध्ये 'सालबईचा तह' झाला आणि पुढील २० वर्षे उभयतांमध्ये शांतता राहिली.
दुसरे इंग्रज-मराठा युद्ध (१८०३-१८०५)
वसईचा तह (१८०२): दुसरा बाजीराव पेशवा याने स्वतःच्या संरक्षणासाठी इंग्रजांशी 'वसईचा तह' करून 'तैनाती फौज' स्वीकारली. ही मराठा साम्राज्यासाठी एक मोठी चूक ठरली कारण यामुळे मराठ्यांचे स्वातंत्र्य धोक्यात आले.
लढाई: दौलतराव शिंदे आणि नागपूरकर भोसले यांनी या तहाचा विरोध केला, पण इंग्रजांनी त्यांचा पराभव केला.
तिसरे इंग्रज-मराठा युद्ध (१८१७-१८१८)
पेशवाईचा अस्त: दुसरा बाजीराव पेशवा याने इंग्रजांच्या जाचातून मुक्त होण्यासाठी त्यांच्याविरुद्ध युद्ध पुकारले. खडकी, कोरेगाव आणि आष्टी येथील लढाईत पेशव्यांचा पराभव झाला.
परिणाम: १८१८ मध्ये पेशवाईचा पूर्णपणे अस्त झाला. शनिवारवाड्यावर युनियन जॅक फडकवण्यात आला आणि इंग्रजांनी सातारा गादीवर प्रतापसिंह महाराज यांना बसवून प्रशासकीय व्यवस्था लावली.
४. साम्राज्या विस्ताराची प्रमुख धोरणे
इंग्रजांनी केवळ युद्धानेच नाही, तर काही धूर्त राजकीय धोरणांनी देखील भारतीय राज्ये खालसा केली.
तैनाती फौज (लॉर्ड वेलस्ली)
लॉर्ड वेलस्लीने १७९८ मध्ये हे धोरण अमलात आणले.
स्वरूप: या धोरणांतर्गत भारतीय राजांना स्वतःचे सैन्य बरखास्त करून इंग्रजांचे सैन्य पदरी ठेवावे लागे. या सैन्याचा खर्च राजाला करावा लागे किंवा त्याऐवजी आपला काही प्रदेश कंपनीला द्यावा लागे.
परिणाम: या धोरणामुळे भारतीय राजे इंग्रजांच्या पूर्णपणे अधिपत्याखाली आले. त्यांचे परराष्ट्र धोरण इंग्रजांच्या हातात गेले. हैदराबादचा निजाम हा तैनाती फौज स्वीकारणारा पहिला राजा होता.
खालसा धोरण किंवा दत्तक विधान नामंजूर (लॉर्ड डलहौसी)
लॉर्ड डलहौसीने १८४८ ते १८५६ या काळात अनेक भारतीय राज्ये ब्रिटीश साम्राज्याला जोडली.
नियम: ज्या भारतीय राजाला स्वतःचा औरस वारस (मुलगा) नाही, अशा राजाला दत्तक घेण्याचा अधिकार नाकारला जाई आणि त्याचे राज्य ब्रिटीश साम्राज्यात विलीन (खालसा) केले जाई.
खालसा केलेली राज्ये: सातारा (१८४८), जयपूर, संबळपूर, उदयपूर, झाशी आणि नागपूर.
अन्यायी विलीनीकरण: डलहौसीने अयोध्येचे राज्य 'गैरकारभाराचे' कारण देऊन खालसा केले, ज्यामुळे भारतीय सैनिकांमध्ये असंतोष निर्माण झाला.
५. ब्रिटीश प्रशासकीय व्यवस्था
ब्रिटीशांनी भारतात आपली सत्ता टिकवण्यासाठी एक मजबूत प्रशासकीय चौकट तयार केली.
जिल्हाधिकारी (Collector): जिल्ह्याचा महसूल गोळा करणे आणि न्यायदान करणे ही जिल्हाधिकाऱ्याची प्रमुख कामे होती. वॉरन हेस्टिंग्सने या पदाची निर्मिती केली.
पोलीस दल: लॉर्ड कॉर्नवॉलिसने भारतात शिस्तबद्ध पोलीस दलाची स्थापना केली. प्रत्येक जिल्ह्यासाठी पोलीस अधीक्षक (SP) हे पद निर्माण केले.
नोकरशाही (Civil Services): प्रशासनाला गती देण्यासाठी सनदी सेवांची सुरुवात करण्यात आली. लॉर्ड कॉर्नवॉलिसला 'भारतीय सनदी सेवेचा जनक' म्हटले जाते.
न्याय व्यवस्था: ब्रिटीशांनी कायद्यासमोर सर्व समान ही संकल्पना राबवली. मात्र, युरोपीय आणि भारतीय लोकांसाठी काही ठिकाणी वेगळे कायदे होते.
६. आर्थिक धोरणे आणि परिणाम
इंग्रजांच्या आर्थिक धोरणांमुळे भारताचे आर्थिक शोषण झाले.
जमीन महसूल पद्धती
१. कायमधारा पद्धत (लॉर्ड कॉर्नवॉलिस): बंगालमध्ये लागू केली गेली. यामध्ये जमीनदारांना महसूल गोळा करण्याचे कायमस्वरूपी अधिकार दिले.
२. रयतवारी पद्धत: मुंबई आणि मद्रास प्रांतात लागू झाली. यामध्ये शेतकरी (रयत) थेट सरकारला महसूल देत असे.
३. महालवारी पद्धत: उत्तर भारतात लागू झाली, जिथे संपूर्ण गावाची (महाल) जबाबदारी महसूल भरण्याची असे.
परिणाम: महसूल रोख स्वरूपात आणि ठराविक वेळेत भरावा लागत असे. यामुळे शेतकरी सावकारांच्या पाशात अडकला आणि भारतीय शेतीचा ऱ्हास झाला.
७. सामाजिक आणि शैक्षणिक सुधारणा
इंग्रजांनी काही सुधारणा आपल्या सोयीसाठी केल्या असल्या, तरी त्याचे दूरगामी परिणाम भारतावर झाले.
इंग्रजी शिक्षण: १८३५ मध्ये लॉर्ड मेकॉलेच्या शिफारशीनुसार भारतात इंग्रजी शिक्षणाची सुरुवात झाली. याचा उद्देश इंग्रजी जाणणारे कारकून तयार करणे हा होता, पण यामुळेच भारतीयांना पाश्चात्य लोकशाही आणि स्वातंत्र्याचे विचार कळाले.
समाजसुधारणा कायदे: लॉर्ड विल्यम बँटिकने १८२९ मध्ये सती प्रथा बंदीचा कायदा केला. तसेच १८५६ मध्ये लॉर्ड डलहौसीने विधवा पुनर्विवाह कायदा संमत केला.
दळणवळण: १८५३ मध्ये मुंबई ते ठाणे ही पहिली रेल्वे धावली. तसेच तारायंत्र (Telegraph) आणि टपाल व्यवस्थेत सुधारणा करण्यात आली.
८. परीक्षेसाठी महत्त्वाचे मुद्दे (Quick Revision)
प्लासीची लढाई: १७५७ (रॉबर्ट क्लाइव्ह विरुद्ध सिराज-उद-दौला).
बक्सारची लढाई: १७६४ (इंग्रजांचे भारतावर वर्चस्व प्रस्थापित झाले).
पेशवाईचा अंत: १८१८ (आष्टीची लढाई).
तैनाती फौज: लॉर्ड वेलस्ली.
खालसा धोरण: लॉर्ड डलहौसी.
सती बंदी कायदा: १८२९ (लॉर्ड विल्यम बँटिक).
पहिली रेल्वे: १६ एप्रिल १८५३ (मुंबई ते ठाणे).
भारतीय सनदी सेवेचा जनक: लॉर्ड कॉर्नवॉलिस.
इंग्रजांच्या या विस्तारवादी धोरणांमुळेच १८५७ चा मोठा उठाव झाला, ज्याने ब्रिटीश सत्तेला पहिला मोठा धक्का दिला. TET परीक्षेच्या तयारीसाठी वरील सर्व तारखा, व्यक्ती आणि घटनांचा क्रम लक्षात ठेवणे अत्यंत आवश्यक आहे.
ब्रिटिश सत्तेची स्थापना
Mock Test: 20 Questions | 20 Minutes
