गांधी युग आणि छोडो भारत चळवळ

भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याच्या इतिहासात 1920 ते 1947 हा कालखंड गांधी युग म्हणून ओळखला जातो. या काळात महात्मा गांधींच्या नेतृत्वाखाली भारतीय राजकारणाला एक नवी दिशा मिळाली. त्यांनी केवळ राजकीय स्वातंत्र्य मिळवण्याचा प्रयत्न केला नाही, तर सत्य, अहिंसा आणि सत्याग्रह यांसारख्या नैतिक मूल्यांचा वापर करून जनसामान्यांमध्ये जागृती निर्माण केली. महा टीईटी आणि इतर स्पर्धा परीक्षांच्या दृष्टिकोनातून हा घटक अत्यंत महत्त्वाचा आहे, कारण यावर दरवर्षी किमान 2 ते 3 प्रश्न विचारले जातात.

१. गांधी युगाचा प्रारंभ आणि गांधीजींचे आगमन

महात्मा गांधी 9 जानेवारी 1915 रोजी दक्षिण आफ्रिकेहून भारतात परतले. त्यांनी तेथे वर्णद्वेषाविरुद्ध यशस्वी लढा दिला होता. भारतात आल्यावर त्यांनी सुरुवातीला संपूर्ण देशाचा दौरा केला आणि येथील समस्या जाणून घेतल्या. त्यांचे राजकीय गुरू गोपाळ कृष्ण गोखले यांनी त्यांना भारताची परिस्थिती समजून घेण्याचा सल्ला दिला होता.

सत्याग्रहाचे पहिले प्रयोग:
गांधीजींनी भारतात आल्यावर लगेच मोठ्या चळवळी सुरू केल्या नाहीत. त्यांनी प्रथम प्रादेशिक स्तरावर सत्याग्रहाचे प्रयोग केले.
- चंपारण्य सत्याग्रह (1917): बिहारमधील चंपारण्य येथील शेतकऱ्यांवर इंग्रज निळीची लागवड करण्याची सक्ती करत होते. याला 'तीनकठिया' पद्धत म्हणत. गांधीजींनी याविरोधात पहिला यशस्वी लढा दिला.
- खेडा सत्याग्रह (1918): गुजरातमधील खेडा जिल्ह्यात दुष्काळ पडलेला असतानाही इंग्रज सरकार सक्तीने शेतसारा वसूल करत होते. गांधीजींनी शेतकऱ्यांना कर न भरण्याचे आवाहन केले.
- अहमदाबाद गिरणी कामगार लढा (1918): कामगारांच्या पगारात वाढ व्हावी यासाठी गांधीजींनी प्रथमच 'उपोषण' हे शस्त्र वापरले.

या तीनही चळवळींमुळे गांधीजींची प्रतिमा एका 'लोकनेत्या'मध्ये रूपांतरित झाली आणि भारतीय जनतेचा त्यांच्यावरील विश्वास वाढला.

२. असहकार चळवळ (1920 - 1922)

असहकार चळवळ ही गांधीजींनी राष्ट्रीय स्तरावर सुरू केलेली पहिली मोठी चळवळ होती. या चळवळीमागे अनेक महत्त्वाची कारणे होती.

चळवळीची पार्श्वभूमी:
1. रौलट ॲक्ट (1919): कोणत्याही भारतीयाला विनाचौकशी कारावासात टाकण्याचा अधिकार सरकारला देणारा हा 'काळा कायदा' होता.
2. जालियनवाला बाग हत्याकांड (13 एप्रिल 1919): रौलट ॲक्टचा निषेध करण्यासाठी जमलेल्या निशस्त्र जनतेवर जनरल डायरने गोळीबार केला. यात शेकडो निष्पाप लोक मारले गेले. या घटनेमुळे संपूर्ण देशात संतापाची लाट उसळली.
3. खिलाफत चळवळ: पहिल्या महायुद्धानंतर तुर्कस्थानच्या सुलतानाचे (खलिफाचे) अधिकार कमी करण्यात आले. याच्या निषेधार्थ भारतीय मुस्लिमांनी ही चळवळ सुरू केली. गांधीजींनी हिंदू-मुस्लिम ऐक्यासाठी या चळवळीला पाठिंबा दिला.
चळवळीचे स्वरूप:
ऑगस्ट 1920 मध्ये असहकार चळवळीला सुरुवात झाली. 'सरकारला कोणत्याही प्रकारचे सहकार्य न करणे' हे या चळवळीचे मुख्य सूत्र होते.
- बहिष्कार: सरकारी शाळा, महाविद्यालये, न्यायालये आणि परकीय मालावर बहिष्कार टाकण्यात आला.
- स्वदेशी: चरख्यावर सूत कातणे आणि खादीचा वापर करणे यावर भर देण्यात आला.
- पदव्यांचा त्याग: रवींद्रनाथ टागोर यांनी आपली 'सर' ही पदवी परत केली, तर गांधीजींनी 'कैसर-ए-हिंद' ही पदक परत केले.
चळवळ स्थगित होण्याचे कारण (चौरी-चौरा घटना):
5 फेब्रुवारी 1922 रोजी उत्तर प्रदेशातील गोरखपूर जिल्ह्यातील चौरी-चौरा येथे संतप्त जमावाने पोलीस चौकीला आग लावली, ज्यात 22 पोलीस जिवंत जळाले. गांधीजी अहिंसेचे खंबीर पुरस्कर्ते होते. या हिंसाचारामुळे दुखी होऊन त्यांनी 12 फेब्रुवारी 1922 रोजी असहकार चळवळ मागे घेण्याची घोषणा केली.

३. सविनय कायदेभंग चळवळ (1930)

1920 च्या दशकाच्या शेवटी भारतात पुन्हा राजकीय चैतन्य निर्माण झाले. ब्रिटिशांनी नेमलेल्या सायमन कमिशन (1928) मध्ये एकही भारतीय सदस्य नसल्यामुळे त्यावर बहिष्कार टाकण्यात आला. यानंतर लाहोर अधिवेशनात (1929) पंडित जवाहरलाल नेहरू यांच्या अध्यक्षतेखाली 'संपूर्ण स्वराज्याचा' ठराव मंजूर करण्यात आला.

मिठाचा सत्याग्रह आणि दांडी यात्रा:
गांधीजींनी मिठाच्या कायद्याविरुद्ध लढा देण्याचे ठरवले. मीट ही जीवनावश्यक वस्तू आहे आणि त्यावर कर असणे अन्यायकारक होते.
- प्रवास: 12 मार्च 1930 रोजी गांधीजींनी साबरमती आश्रमातून आपल्या 78 अनुयायांसह पदयात्रा सुरू केली.
- अंतर: साबरमती ते दांडी हे अंतर सुमारे 385 किलोमीटर होते.
- कायदा मोडला: 5 एप्रिल 1930 रोजी गांधीजी दांडी येथे पोहोचले आणि 6 एप्रिल रोजी सकाळी त्यांनी समुद्रकिनाऱ्यावरील मीठ हाताने उचलून मिठाचा कायदा मोडला.

या घटनेमुळे संपूर्ण देशात सविनय कायदेभंग चळवळ पसरली. महाराष्ट्रात वडाळा, मालवण आणि शिरोडा येथे मिठाचे सत्याग्रह झाले. जेथे समुद्र नव्हता, तिथे लोकांनी 'जंगल सत्याग्रह' केला (उदा. बिळाशी, संगमनेर).

गोलमेज परिषदा:
ब्रिटिश सरकारने भारतीय घटनात्मक प्रश्नांवर चर्चा करण्यासाठी लंडनमध्ये तीन गोलमेज परिषदा आयोजित केल्या.
1. पहिली गोलमेज परिषद (1930): काँग्रेसचा सहभाग नव्हता.
2. दुसरी गोलमेज परिषद (1931): गांधी-आयर्विन करारांनंतर गांधीजी काँग्रेसचे एकमेव प्रतिनिधी म्हणून उपस्थित राहिले. मात्र, जातीय निवाड्यामुळे ही परिषद अयशस्वी ठरली.
3. तिसरी गोलमेज परिषद (1932): काँग्रेसने बहिष्कार टाकला.

४. छोडो भारत चळवळ (1942)

दुसऱ्या महायुद्धाच्या काळात ब्रिटिशांना भारताच्या सहकार्याची गरज होती, पण ते भारतीयांना स्वातंत्र्य देण्यास तयार नव्हते. क्रिप्स मिशन (1942) अपयशी ठरल्यानंतर गांधीजींनी शेवटच्या निर्णायक लढ्याची घोषणा केली.

वर्धा ठराव: 14 जुलै 1942 रोजी वर्धा येथे काँग्रेस कार्यकारिणीने ब्रिटिशांनी भारत सोडून जावे, असा ठराव मांडला.
मुंबई अधिवेशन: 7 ऑगस्ट 1942 रोजी मुंबईच्या गवालिया टँक मैदानावर (क्रांती मैदान) मौलाना आझाद यांच्या अध्यक्षतेखाली अधिवेशन भरले. 8 ऑगस्टच्या रात्री 'छोडो भारत' हा ऐतिहासिक ठराव मंजूर झाला.
गांधीजींचा संदेश: याच सभेत गांधीजींनी जनतेला "करो या मरो" (Do or Die) हा मंत्र दिला. त्यांनी सांगितले, "एक तर आपण भारताला स्वतंत्र करू किंवा तो प्रयत्न करताना मरून जाऊ."
जनतेचा सहभाग आणि प्रतिसरकार:
9 ऑगस्टच्या पहाटेच सर्व प्रमुख नेत्यांना अटक करण्यात आली. नेतृत्व नसतानाही जनतेने हा लढा चालू ठेवला.
- भूमिगत चळवळ: अच्युतराव पटवर्धन, जयप्रकाश नारायण, राम मनोहर लोहिया, अरूणा असफ अली आणि उषा मेहता यांनी भूमिगत राहून चळवळीचे नेतृत्व केले. उषा मेहता यांनी 'आझाद रेडिओ'वरून संदेश प्रसारित केले.
- प्रतिसरकार (Patri Sarkar): काही ठिकाणी लोकांनी स्वतःची प्रशासकीय यंत्रणा उभी केली. सातारा जिल्ह्यात क्रांतीसिंह नाना पाटील यांनी स्थापन केलेले 'प्रतिसरकार' अत्यंत गाजले.

५. क्रांतिकारी पर्व आणि इतर नेतृत्व

गांधीजींच्या अहिंसक चळवळीसोबतच क्रांतिकारकांनीही देशाला स्वातंत्र्य मिळवून देण्यासाठी प्राणांची आहुती दिली.

HRA आणि HSRA: चंद्रशेखर आझाद, भगतसिंग, राजगुरू आणि सुखदेव यांनी 'हिंदुस्थान सोशालिस्ट रिपब्लिकन असोसिएशन'च्या माध्यमातून सशस्त्र क्रांतीचा मार्ग अवलंबला. 1925 चा काकोरी कट आणि 1929 चा संसद भवन बॉम्बस्फोट या महत्त्वाच्या घटना आहेत. 23 मार्च 1931 रोजी भगतसिंग, राजगुरू आणि सुखदेव यांना फाशी देण्यात आली.
सुभाषचंद्र बोस आणि आझाद हिंद फौज: नेताजींनी "चलो दिल्ली" आणि "तुम मुझे खून दो, मैं तुम्हे आजादी दूँगा" या घोषणा दिल्या. त्यांनी सिंगापूरमध्ये आझाद हिंद फौजेचे नेतृत्व स्वीकारले आणि भारताच्या सीमेपर्यंत धडक मारली.

६. महत्त्वाचे वस्तुनिष्ठ मुद्दे (Quick Revision)

वर्ष	घटना	महत्त्वाचा तपशील
1915	गांधीजींचे भारतात आगमन	9 जानेवारी (प्रवासी भारतीय दिन)
1919	रौलट ॲक्ट	विनाचौकशी अटक करण्याचा कायदा
1919	जालियनवाला बाग	जनरल डायरचा गोळीबार
1920	असहकार चळवळ	टिळकांचा मृत्यू आणि चळवळीची सुरुवात
1922	चौरी-चौरा घटना	चळवळ स्थगित
1930	दांडी यात्रा	12 मार्च ते 6 एप्रिल
1931	गांधी-आयर्विन करार	सविनय कायदेभंग तहकूब
1932	पुणे करार	गांधीजी आणि डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर
1942	छोडो भारत	'करो या मरो' घोषणा

७. अध्यापनशास्त्रीय दृष्टीकोन (TET Special)

विद्यार्थ्यांना हा भाग शिकवताना 'कालरेषा' (Timeline) पद्धतीचा वापर करावा. इतिहासातील तारखा लक्षात ठेवण्यापेक्षा घटनांचा 'कार्यकारणभाव' समजून घेणे महत्त्वाचे आहे. उदाहरणार्थ, असहकार चळवळ का सुरू झाली? (जालियनवाला बाग हत्याकांडामुळे) आणि ती का थांबली? (चौरी-चौरामुळे). अशा पद्धतीने अभ्यास केल्यास विस्मरण होत नाही.

लक्षात ठेवा: गांधीजींनी नेहमीच लोकसहभागावर भर दिला. त्यांच्या चळवळीत महिला, विद्यार्थी, शेतकरी आणि कामगार अशा सर्व स्तरातील लोकांचा समावेश होता, हेच त्यांच्या यशाचे गमक होते.