शिक्षक पात्रता परीक्षा म्हणजेच Maha TET साठी 'व्यक्तिमत्व' हा घटक अत्यंत महत्त्वाचा आहे. केवळ परीक्षेच्या दृष्टीनेच नाही, तर एक शिक्षक म्हणून वर्गातील वैविध्यपूर्ण स्वभावाच्या विद्यार्थ्यांना समजून घेण्यासाठी या सिद्धांतांचा अभ्यास अनिवार्य ठरतो. 'व्यक्तिमत्व' हा शब्द लॅटिन भाषेतील 'Persona' या शब्दापासून आला आहे, ज्याचा अर्थ 'मुखवटा' असा होतो. मात्र, मानसशास्त्रामध्ये व्यक्तिमत्व म्हणजे केवळ बाह्य रूप नसून व्यक्तीच्या शारीरिक, मानसिक, भावनिक आणि सामाजिक गुणांचे एकत्रीकरण होय.
खाली आपण व्यक्तिमत्वाच्या विविध शास्त्रीय उपपत्तींचा सविस्तर आढावा घेऊया.
१. शारीरिक किंवा जैविक सिद्धांत (Physical/Biological Theories)
व्यक्तीची शरीररचना आणि तिचा स्वभाव यांचा जवळचा संबंध असतो, असे अनेक मानसशास्त्रज्ञांना वाटते. यामध्ये क्रेचमर आणि शेल्डन यांचे कार्य अग्रगण्य आहे.
अ) क्रेचमर यांचे शरीरयष्टीनुसार वर्गीकरण
जर्मन मानसोपचारतज्ज्ञ क्रेचमर यांनी त्यांच्या रुग्णांच्या निरीक्षणावरून शरीरयष्टी आणि मानसिक आजार यांचा संबंध जोडला. त्यांनी प्रामुख्याने मानवी शरीरयष्टीचे ४ प्रकार सांगितले आहेत:
पायक्निक (Pyknic): या प्रकारातील व्यक्तींची उंची कमी आणि शरीर जाडजूड असते. त्यांचे तोंड गोल आणि मान आखूड असते. स्वभावाने हे लोक आनंदी, मिळूनमिसळून राहणारे आणि सामाजिक असतात. त्यांना खाण्यापिण्याची आणि फिरण्याची आवड असते. अशा व्यक्तींना नैराश्यासारखे (Cycloid) विकार होण्याची शक्यता अधिक असते.
ॲथलेटिक (Athletic): या व्यक्तींचे शरीर सुदृढ आणि स्नायू बळकट असतात. खांदे रुंद आणि छाती भरदार असते. हे लोक आत्मविश्वासू, उत्साही आणि साहसी असतात. कोणत्याही परिस्थितीशी जुळवून घेण्याची क्षमता त्यांच्यात जास्त असते.
लेप्टोसोमॅटिक (Leptosomatic): या व्यक्ती उंच आणि अतिशय सडपातळ असतात. त्यांचे पाय लांब आणि छाती अरुंद असते. स्वभावाने हे लोक लाजाळू, अंतर्मुख आणि हळवे असतात. ते पटकन कोणामध्ये मिसळत नाहीत आणि स्वतःच्या विचारात दंग असतात.
डिस्प्लास्टिक (Dysplastic): ज्या व्यक्ती वरील तिन्हीपैकी कोणत्याही एका प्रकारात स्पष्टपणे बसत नाहीत, त्यांना या गटात टाकले जाते. त्यांच्या शरीरयष्टीत अनेक विसंगती आढळतात.
ब) शेल्डन यांची शरीररचना उपपत्ती (Somatotypes)
विल्यम शेल्डन यांनी फोटोग्राफिक पद्धतीचा वापर करून मानवी शरीराचे वर्गीकरण केले. त्यांनी शरीररचनेला 'सोमॅटोटाइप' असे नाव दिले आणि ७ अंकी मोजपट्टीचा वापर केला.
एंडोमॉर्फी (Endomorphy): या व्यक्तींचे शरीर गोलाकार आणि मऊ असते. पचनसंस्था खूप विकसित असते. याला त्यांनी 'व्हिसेरोटोनिया' असे म्हटले आहे. हे लोक आरामप्रिय, शांत आणि सामाजिक असतात.
मेसोमॉर्फी (Mesomorphy): या व्यक्तींचे शरीर चौकोनी आणि हाडे मजबूत असतात. हे लोक क्रियाशील, आक्रमक आणि कष्टकरी असतात. याला त्यांनी 'सोमॅटोटोनिया' असे म्हटले आहे.
एक्टोमॉर्फी (Ectomorphy): या व्यक्ती नाजूक आणि उंच असतात. त्यांची मज्जासंस्था अधिक संवेदनशील असते. हे लोक बौद्धिक कार्याची आवड असणारे, एकांतप्रिय आणि चिंताग्रस्त असतात. याला त्यांनी 'सेरेब्रोतोनिया' असे म्हटले आहे.
शेल्डन यांच्या मते, प्रत्येक व्यक्तीत हे तिन्ही घटक असतात, पण त्यांचे प्रमाण वेगवेगळे असते. त्यांनी हे प्रमाण दर्शवण्यासाठी $1$ ते $7$ या अंकांचा वापर केला. उदा. $7-1-1$ म्हणजे पूर्णपणे एंडोमॉर्फिक व्यक्ती.
२. मनोविश्लेषण सिद्धांत (Psychoanalytic Theory)
सिग्मंड फ्रॉइड यांनी मांडलेला हा सिद्धांत आधुनिक मानसशास्त्राचा पाया मानला जातो. फ्रॉइड यांच्या मते, आपल्या व्यक्तिमत्वाचा मोठा भाग हा आपल्या 'अबोध' मनात दडलेला असतो.
अ) मनाची रचना
फ्रॉइड यांनी मनाचे तीन स्तर सांगितले आहेत:
बोध मन (Conscious Mind): आपण सध्या ज्या गोष्टींचा विचार करत आहोत, त्या सर्व यात येतात. हे एकूण मनाच्या केवळ $10\%$ असते.
पूर्वबोध मन (Pre-conscious): ज्या गोष्टी सध्या स्मरणात नाहीत, पण थोडा प्रयत्न केल्यास आठवू शकतात (उदा. मित्राचा फोन नंबर).
अबोध मन (Unconscious): आपल्या दडपलेल्या इच्छा, भीती आणि दुःखद आठवणींचे हे कोठार असते. हे मनाच्या $90\%$ भाग व्यापते.
ब) व्यक्तिमत्वाचे घटक
फ्रॉइड यांनी व्यक्तिमत्वाचे तीन महत्त्वाचे घटक सांगितले आहेत:
Id (इदम): हा जन्मजात असतो आणि 'सुखवादाच्या' तत्त्वावर चालतो. याला सामाजिक नियमांचे भान नसते. भूक, तहान किंवा लैंगिक इच्छांची त्वरित तृप्ती करणे हाच याचा उद्देश असतो.
Ego (अहं): हा 'वास्तवाच्या' तत्त्वावर चालतो. Id च्या अवास्तव मागण्या आणि बाह्य जग यांच्यात तो सुवर्णमध्य साधतो. हा बुद्धी आणि तर्कशक्तीचा वापर करतो.
Superego (अतिअहं): हा 'नैतिकतेच्या' तत्त्वावर चालतो. समाजाचे नियम, मूल्ये आणि आदर्श याचे हे प्रतीक आहे. काय बरोबर आणि काय चूक हे हा घटक ठरवतो.
उदाहरणासह समजून घेऊया: समजा तुम्हाला भूक लागली आहे आणि समोर दुसऱ्या कोणाचे तरी जेवण ठेवले आहे.
Id म्हणेल: "मला भूक लागली आहे, मी हे आत्ताच खाणार."
Superego म्हणेल: "दुसऱ्याचे जेवण चोरणे हे पाप आहे, हे चुकीचे आहे."
Ego म्हणेल: "मी थोडा वेळ थांबतो, हॉटेलमधून स्वतःसाठी जेवण मागवतो."
३. गुण वैशिष्ट्य सिद्धांत (Trait Theory)
या सिद्धांतानुसार, व्यक्तिमत्व म्हणजे विविध गुणांचा संच होय. प्रत्येक व्यक्तीमध्ये काही विशिष्ट गुण कायमस्वरूपी असतात.
अ) गॉर्डन ऑलपोर्ट यांचा सिद्धांत
ऑलपोर्ट यांनी व्यक्तिमत्वाचे तीन प्रकारचे गुण सांगितले आहेत:
प्रधान गुण (Cardinal Traits): हे गुण इतके प्रबळ असतात की व्यक्तीची ओळखच त्या गुणाने होते. उदा. महात्मा गांधींचे 'अहिंसा' किंवा मदर तेरेसा यांची 'सेवावृत्ती'.
मध्यवर्ती गुण (Central Traits): हे सामान्य गुण आहेत जे प्रत्येक व्यक्तीमध्ये ५ ते १० प्रमाणात आढळतात. उदा. प्रामाणिकपणा, आत्मविश्वास, दयाळूपणा.
दुय्यम गुण (Secondary Traits): हे गुण विशिष्ट परिस्थितीतच बाहेर येतात. उदा. एखाद्या व्यक्तीची जेवणाची आवड किंवा कपड्यांची निवड.
ब) रेमंड कॅटेल यांचा सिद्धांत
कॅटेल यांनी सांख्यिकीय पद्धतीचा (Factor Analysis) वापर करून व्यक्तिमत्वाचे १६ मूळ घटक शोधले. त्यांनी '16PF' (16 Personality Factors) ही चाचणी विकसित केली. त्यांच्या मते दोन प्रकारचे गुण असतात:
पृष्ठभागीय गुण (Surface Traits): जे सहजपणे दिसून येतात.
मूळ गुण (Source Traits): जे व्यक्तिमत्वाच्या गाभ्याशी संबंधित असतात आणि पृष्ठभागीय गुणांना नियंत्रित करतात.
४. वर्तनवादी सिद्धांत (Behaviorism)
वर्तनवाद्यांच्या मते, व्यक्तिमत्व म्हणजे अनुवंशिकता नसून 'अनुभव' आणि 'अध्ययन' यांचा परिणाम होय.
जे. बी. वॉटसन: त्यांना वर्तनवादाचे जनक मानले जाते. त्यांचे प्रसिद्ध वाक्य होते, "मला डझनभर सुदृढ मुले द्या, मी त्यांना तुम्ही म्हणाल तसे (डॉक्टर, चोर, वकिल) बनवून दाखवेन." त्यांच्या मते वातावरणच व्यक्तिमत्व घडवते.
बी. एफ. स्किनर: स्किनर यांनी 'साधक अभिसंधान' (Operant Conditioning) द्वारे व्यक्तिमत्व विकासावर प्रकाश टाकला. जर एखाद्या वर्तनाला बक्षीस (Reinforcement) मिळाले, तर ते वर्तन दृढ होते आणि व्यक्तिमत्वाचा भाग बनते. याउलट, शिक्षेमुळे विशिष्ट वर्तणूक कमी होते.
५. सामाजिक अध्ययन सिद्धांत (Social Learning Theory)
अल्बर्ट बांडुरा यांनी हा सिद्धांत मांडला. त्यांच्या मते, मुले समाजातील इतर व्यक्तींचे (मॉडेल) निरीक्षण करून त्यांचे अनुकरण करतात आणि त्यातूनच त्यांचे व्यक्तिमत्व घडते.
निरीक्षणात्मक अध्ययन: लहान मुले आपल्या पालकांचे, शिक्षकांचे किंवा टीव्हीवरील पात्रांचे निरीक्षण करतात. जर एखाद्या कृतीचे कौतुक होताना त्यांनी पाहिले, तर ते स्वतः ती कृती करण्याचा प्रयत्न करतात.
स्व-कार्यक्षमता (Self-efficacy): "मी हे काम करू शकतो का?" हा स्वतःवरचा विश्वास म्हणजे स्व-कार्यक्षमता होय. ज्या मुलांची स्व-कार्यक्षमता जास्त असते, त्यांचे व्यक्तिमत्व अधिक कणखर असते.
६. मानवतावादी सिद्धांत (Humanistic Theory)
हा सिद्धांत व्यक्तीच्या स्व-विकासावर आणि आत्म-साक्षात्कारावर भर देतो.
अ) अब्राहम मास्लो यांची गरज उपपत्ती
मास्लो यांनी मानवी गरजांचा एक पिरॅमिड मांडला आहे. त्यांच्या मते, खालच्या स्तरावरील गरजा पूर्ण झाल्याशिवाय व्यक्ती वरच्या स्तरावर जाऊ शकत नाही.
शारीरिक गरजा: अन्न, पाणी, हवा.
सुरक्षिततेच्या गरजा: घर, नोकरी, आरोग्य.
प्रेमाच्या/सामाजिक गरजा: मित्र, कुटुंब, समाज.
प्रतिष्ठेच्या गरजा: मानसन्मान, पद.
आत्म-साक्षात्कार (Self-actualization): स्वतःच्या क्षमतेचा पूर्ण विकास करणे.
ब) कार्ल रॉजर्स यांचा सिद्धांत
रॉजर्स यांनी 'स्व-संकल्पना' (Self-concept) यावर भर दिला. त्यांच्या मते, व्यक्तीचे दोन प्रकारचे 'स्व' असतात:
वास्तव स्व (Real Self): व्यक्ती प्रत्यक्षात जशी आहे तशी.
आदर्श स्व (Ideal Self): व्यक्तीला जसे बनायचे आहे तसे.
जेव्हा या दोन्हीमध्ये साम्य असते, तेव्हा व्यक्तीचे व्यक्तिमत्व संतुलित राहते.
७. संज्ञानात्मक सिद्धांत (Cognitive Theory)
जॉर्ज केली यांनी 'व्यक्तिमत्व बांधणी' (Personal Construct Theory) हा सिद्धांत मांडला. त्यांच्या मते, प्रत्येक व्यक्ती जगाकडे पाहण्याचा एक स्वतःचा चष्मा (Construct) तयार करते. आपण आपल्या अनुभवांचा अर्थ कसा लावतो, यावरून आपले व्यक्तिमत्व ठरते. जर एखाद्या व्यक्तीचा असा समज असेल की "सर्व लोक फसवे असतात", तर तिचे वागणे सर्वांशी संशयी राहील.
८. कार्ल युंग यांचा सिद्धांत (Carl Jung)
कार्ल युंग यांनी जगातील सर्व व्यक्तींचे त्यांच्या मानसिक प्रवृत्तीनुसार दोन मुख्य प्रकारांत वर्गीकरण केले आहे.
अंतर्मुख (Introvert):
या व्यक्ती स्वतःच्या विचारात मग्न असतात.
त्यांना एकांत आवडतो आणि त्या कमी बोलक्या असतात.
लिखाण करणे किंवा विचार करणे त्यांना अधिक आवडते.
त्या पटकन कोणाशी मैत्री करत नाहीत.
उदा. शास्त्रज्ञ, लेखक, तत्वज्ञ.
बहिर्मुख (Extrovert):
या व्यक्ती सामाजिक असतात आणि त्यांना लोकांमध्ये मिसळायला आवडते.
त्या अतिशय बोलक्या आणि उत्साही असतात.
बाहेरील जगात काय चालले आहे, यात त्यांना जास्त रस असतो.
त्या कोणत्याही परिस्थितीत पटकन जुळवून घेतात.
उदा. राजकारणी, समाजसेवक, अभिनेते.
उभयमुख (Ambivert): ज्या व्यक्तींमध्ये वरील दोन्ही गुणांचे मिश्रण असते, त्यांना उभयमुख म्हणतात. बहुतांश लोक या प्रकारात मोडतात.
शिक्षकांसाठी या सिद्धांतांचे महत्त्व
Maha TET च्या परीक्षेसाठी हे सिद्धांत अभ्यासताना शिक्षकांनी काही गोष्टी लक्षात ठेवणे आवश्यक आहे:
प्रत्येक विद्यार्थ्याचे व्यक्तिमत्व वेगळे असते (Individual Differences), त्यामुळे सर्वांना एकाच लाठीने हाकता येत नाही.
विद्यार्थ्यांच्या शारीरिक अवस्थेवरून त्यांच्या मानसिकतेचा अंदाज लावता येतो (क्रेचमर/शेल्डन).
विद्यार्थ्यांच्या अयोग्य वर्तनामागे त्यांच्या 'अबोध' मनातील काही दडपलेल्या इच्छा असू शकतात (फ्रॉइड).
वर्गात आदर्श वर्तन ठेवून शिक्षक मुलांचे व्यक्तिमत्व घडवू शकतात (बांडुरा).
विद्यार्थ्यांच्या गरजा ओळखून त्यांना शिकवण्यास प्रवृत्त करणे गरजेचे आहे (मास्लो).
व्यक्तिमत्व सिद्धांत
Mock Test: 20 Questions | 20 Minutes
