शिक्षक पात्रता परीक्षा म्हणजेच Maha TET साठी 'बालमानसशास्त्र आणि अध्यापनशास्त्र' हा विषय अत्यंत महत्त्वाचा आहे. या विषयातील एक केंद्रबिंदू असलेला घटक म्हणजे 'व्यक्तिमत्व' (Personality). आपण जेव्हा एखाद्या व्यक्तीबद्दल बोलतो, तेव्हा सामान्यतः आपण त्याच्या दिसण्यावरून किंवा कपड्यांवरून त्याचे व्यक्तिमत्व ठरवतो. पण मानसशास्त्रानुसार व्यक्तिमत्व ही संकल्पना अत्यंत व्यापक आणि सखोल आहे. चला तर मग, या घटकाचा सविस्तर अभ्यास करूया.
व्यक्तिमत्वाची मूलभूत संकल्पना आणि शब्दाचा उगम
मानसशास्त्रामध्ये 'व्यक्तिमत्व' हा शब्द केवळ बाह्य स्वरूपापुरता मर्यादित नाही. व्यक्तिमत्व म्हणजे एखाद्या व्यक्तीच्या वर्तनाचे, विचारांचे आणि भावनांचे एक वैशिष्ट्यपूर्ण संघटन होय.
शब्दाचा उगम:
'Personality' हा इंग्रजी शब्द 'Persona' (परसोना) या लॅटिन शब्दापासून तयार झाला आहे. प्राचीन काळामध्ये रोमन नाटकांमध्ये अभिनेते विशिष्ट पात्र साकारण्यासाठी जे मुखवटे वापरत असत, त्यांना 'Persona' म्हटले जाई. सुरुवातीला व्यक्तिमत्व म्हणजे केवळ बाह्य देखावा असा अर्थ घेतला जात असे. परंतु, काळानुसार मानसशास्त्रज्ञांनी असे सिद्ध केले की व्यक्तिमत्व हे केवळ मुखवट्यापुरते मर्यादित नसून ते व्यक्तीच्या आंतरिक आणि बाह्य गुणांचे मिश्रण आहे.
एक शिक्षक म्हणून आपल्याला हे समजून घेणे आवश्यक आहे की, वर्गातील प्रत्येक विद्यार्थ्याचे व्यक्तिमत्व वेगळे असते. एखादा विद्यार्थी शांत असतो, तर एखादा अतिशय बोलका. हे सर्व त्यांच्या व्यक्तिमत्वाचा भाग आहे.
व्यक्तिमत्वाच्या मानसशास्त्रीय व्याख्या
विविध मानसशास्त्रज्ञांनी व्यक्तिमत्वाची मांडणी आपल्या संशोधनातून केली आहे. परीक्षेच्या दृष्टीने खालील व्याख्या अत्यंत महत्त्वाच्या आहेत:
१. गॉर्डन ऑलपोर्ट यांची व्याख्या:
"व्यक्तिमत्व म्हणजे व्यक्तीच्या अशा मनो-शारीरिक यंत्रणेचे गतिशील संघटन होय की, जे वातावरणाशी तिचे अनन्यसाधारण समायोजन निश्चित करते."
ही व्याख्या सर्वात व्यापक मानली जाते. यामध्ये दोन महत्त्वाचे शब्द आहेत:
मनो-शारीरिक (Psychophysical): व्यक्तिमत्व हे केवळ मनाचे किंवा केवळ शरीराचे नसते, तर ते या दोन्हीच्या एकत्रित कार्याचा परिणाम असते.
गतिशील संघटन (Dynamic Organization): व्यक्तिमत्व हे स्थिर नसते; त्यात काळानुसार आणि अनुभवांनुसार बदल होत राहतात.
२. रेमंड कॅटेल यांची व्याख्या:
"विशिष्ट परिस्थितीत एखादी व्यक्ती काय करेल, याचे भाकीत वर्तवणारे साधन म्हणजे व्यक्तिमत्व होय."
कॅटेल यांच्या मते, जर आपल्याला एखाद्या व्यक्तीचे व्यक्तिमत्व माहित असेल, तर आपण ती व्यक्ती एखाद्या कठीण प्रसंगात कशी वागेल याचा अंदाज बांधू शकतो.
३. हॅन्स आयझेंक यांची व्याख्या:
आयझेंक यांनी व्यक्तिमत्वाला चार स्तंभांमध्ये विभागले आहे - चारित्र्य, स्वभाव, बुद्धी आणि शरीरयष्टी. यांच्या स्थिर आणि चिरस्थायी संघटनाला ते व्यक्तिमत्व म्हणतात.
व्यक्तिमत्वाची प्रमुख वैशिष्ट्ये
व्यक्तिमत्व समजून घेण्यासाठी त्याची वैशिष्ट्ये जाणून घेणे गरजेचे आहे:
१. सातत्य (Consistency): व्यक्तीचे वागणे वेगवेगळ्या परिस्थितीत बहुतांश वेळा सारखेच असते. उदाहरणार्थ, जर एखादी व्यक्ती प्रामाणिक असेल, तर ती केवळ शाळेतच नाही तर बाजारात किंवा घरी सुद्धा प्रामाणिकच राहते.
२. गतिमानता (Dynamism): व्यक्तिमत्व हे बदलणारे असते. नवीन शिक्षण, अनुभव आणि सभोवतालची परिस्थिती यामुळे व्यक्तीच्या वागण्यात बदल होऊ शकतो.
३. अनन्यसाधारणता (Uniqueness): जगात कोणत्याही दोन व्यक्तींचे व्यक्तिमत्व तंतोतंत सारखे नसते. अगदी जुळ्या मुलांमध्येही काही ना काही फरक असतोच. प्रत्येक विद्यार्थ्याची शिकण्याची पद्धत आणि स्वभाव वेगळा असतो, हे शिक्षकाने ओळखणे गरजेचे आहे.
४. समायोजन (Adjustment): व्यक्ती आपल्या वातावरणाशी कशा प्रकारे जुळवून घेते, यावरून तिचे व्यक्तिमत्व ठरते. एक चांगल्या व्यक्तिमत्त्वाची व्यक्ती कठीण परिस्थितीतही स्वतःला सावरून घेते.
५. ध्येयनिष्ठता: प्रत्येक व्यक्तीचे वागणे हे कोणत्या ना कोणत्या ध्येयाने प्रेरित असते.
व्यक्तिमत्वाचे स्वरूप: मनो-शारीरिक संघटन
व्यक्तिमत्वाचे स्वरूप हे 'मन' आणि 'शरीर' यांच्या एकत्रित कामगिरीवर अवलंबून असते. याला आपण गणिताच्या भाषेत असे म्हणू शकतो की:
येथे $f$ म्हणजे कार्य (Function), $Heredity$ म्हणजे आनुवंशिकता आणि $Environment$ म्हणजे वातावरण.
याचा अर्थ असा की, व्यक्तीला जन्मतः जे गुण मिळतात (आनुवंशिकता) आणि तिला वाढताना जे वातावरण मिळते, या दोघांच्या गुणाकारातून व्यक्तिमत्व घडते. ही बेरीज नसून गुणाकार आहे, कारण यातील एक जरी घटक शून्य झाला तरी व्यक्तिमत्व विकास पूर्ण होऊ शकत नाही.
व्यक्तिमत्वाचे महत्त्वाचे पैलू
व्यक्तिमत्व हे बहुआयामी असते. त्याचे काही मुख्य पैलू खालीलप्रमाणे आहेत:
१. शारीरिक पैलू:
यात व्यक्तीची उंची, वजन, रंग, शरीराची ठेवण आणि आरोग्य यांचा समावेश होतो. शरीरयष्टीचा प्रभाव व्यक्तीच्या आत्मविश्वासावर पडतो.
२. मानसिक पैलू:
व्यक्तीची बुद्धिमत्ता, विचार करण्याची पद्धत, निर्णयक्षमता आणि कल्पनाशक्ती हे घटक यात येतात. एखाद्या गोष्टीवर आपण कसा विचार करतो, हे आपल्या व्यक्तिमत्वाचा आरसा असतो.
३. भावनिक पैलू:
व्यक्ती आपल्या भावनांवर (राग, प्रेम, भीती, आनंद) किती नियंत्रण ठेवते, हे या पैलूवरून समजते. भावनिकदृष्ट्या स्थिर असणारी व्यक्ती अधिक यशस्वी होते.
४. सामाजिक पैलू:
व्यक्ती समाजात कशी वागते, इतरांशी तिचे संबंध कसे आहेत, ती नेतृत्व करू शकते का? या गोष्टी सामाजिक पैलूमध्ये येतात.
५. नैतिक पैलू:
व्यक्तीची मूल्ये, तिचे चारित्र्य आणि सत्याची चाड हे घटक नैतिक पैलूमध्ये मोडतात.
संतुलित व्यक्तिमत्वाची ओळख
एक शिक्षक म्हणून आपण विद्यार्थ्यांमध्ये संतुलित व्यक्तिमत्व विकसित करण्याचा प्रयत्न करतो. संतुलित व्यक्तिमत्त्वाची लक्षणे खालीलप्रमाणे आहेत:
स्वतःची ओळख: आपल्या बलस्थानांची आणि उणिवांची जाणीव असणे.
वास्तववादी दृष्टिकोन: कल्पनेच्या जगात न राहता वास्तवाचे भान ठेवणे.
भावनांचे नियंत्रण: संताप किंवा दुःखाच्या वेळी स्वतःवर ताबा मिळवणे.
सकारात्मक दृष्टिकोन: कोणत्याही संकटात संधी शोधणे.
व्यक्तिमत्वाचे निर्धाराके (Determinants of Personality)
एखाद्या व्यक्तीचे व्यक्तिमत्व कसे घडते? त्यामागे कोणती कारणे असतात? या प्रश्नांची उत्तरे म्हणजे व्यक्तिमत्वाचे निर्धाराके. हे प्रामुख्याने दोन गटात विभागले जातात: जैविक आणि पर्यावरणीय.
१. आनुवंशिक आणि जैविक निर्धाराके (Heredity & Biological Determinants)
व्यक्तिमत्वाचा पाया हा गर्भाधारणेच्या वेळीच रचला जातो.
आनुवंशिकता: पालकांकडून मुलांकडे येणारे गुणसूत्र आणि जनुके (Genes) व्यक्तिमत्वाचे अनेक पैलू ठरवतात. उदाहरणार्थ, बुद्धिमत्ता, स्वभावातील काही छटा आणि शारीरिक ठेवण यावर आनुवंशिकतेचा मोठा प्रभाव असतो.
ग्रंथी संस्था (Endocrine Glands): आपल्या शरीरातील अंतःस्रावी ग्रंथींमधून निघणारे स्राव (Hormones) आपल्या वर्तनावर प्रचंड परिणाम करतात.
पीयूषिका ग्रंथी (Pituitary Gland): याला 'मास्टर ग्लँड' म्हणतात. ही ग्रंथी शरीराची वाढ नियंत्रित करते. जर ही ग्रंथी कमी सक्रिय राहिली, तर व्यक्तीची उंची कमी राहते (बुटकेपणा), ज्याचा परिणाम त्याच्या आत्मविश्वासावर होतो.
थायरॉईड ग्रंथी (Thyroid Gland): यातून निघणारा थायरॉक्सिन हा स्राव चयापचय क्रिया नियंत्रित करतो. याची कमतरता असेल तर व्यक्ती आळशी आणि निरुत्साही बनते.
वृक्कस्थ ग्रंथी (Adrenal Gland): ही ग्रंथी संकटकाळात 'ॲड्रेनालिन' नावाचा स्राव सोडते, ज्यामुळे आपण भीती किंवा रागाला सामोरे जाऊ शकतो.
मज्जासंस्था (Nervous System): ज्या व्यक्तीची मज्जासंस्था अधिक विकसित आणि प्रतिसाद देणारी असते, तिचे व्यक्तिमत्व अधिक प्रगल्भ असते.
२. शारीरिक ठेवण आणि आरोग्य
ज्या व्यक्तीचे आरोग्य उत्तम असते, ती व्यक्ती उत्साही आणि कार्यक्षम असते. याउलट, सतत आजारी असणारी व्यक्ती चिडचिडी किंवा अंतर्मुख बनू शकते.
३. मानसिक आणि सामाजिक घटक
व्यक्तीच्या मानसिक गरजा कशा पूर्ण होतात, यावर तिचे व्यक्तिमत्व अवलंबून असते. प्रेम, सुरक्षितता आणि मान्यता या मानवी मनाच्या मूलभूत गरजा आहेत. जर मुलाला लहानपणी सुरक्षित वाटले नाही, तर मोठेपणी त्याच्या व्यक्तिमत्वात भीती किंवा आक्रमकता येऊ शकते.
४. सांस्कृतिक, आर्थिक आणि शैक्षणिक परिस्थिती
सांस्कृतिक घटक: आपण ज्या संस्कृतीत वाढतो, त्या संस्कृतीचे संस्कार आपल्यावर होतात. भारतीय संस्कृतीतील 'विनम्रता' आणि पाश्चात्य संस्कृतीतील 'स्पष्टवक्तेपणा' हे व्यक्तिमत्वाचे भाग संस्कृतीमुळे तयार होतात.
आर्थिक परिस्थिती: गरिबी किंवा श्रीमंतीचा थेट परिणाम मुलांच्या संधींवर आणि आत्मविश्वासावर होतो. मात्र, केवळ पैसा म्हणजे चांगले व्यक्तिमत्व नव्हे, हेही लक्षात घेतले पाहिजे.
शैक्षणिक परिस्थिती: शाळा हे व्यक्तिमत्व घडवण्याचे मुख्य ठिकाण आहे. शिक्षकांचे वर्तन, शाळेतील शिस्त आणि सहशालेय उपक्रम विद्यार्थ्याला घडवतात.
५. अनुभव आणि सभोवतालचे वातावरण
आपल्या आयुष्यातील लहान-मोठे अनुभव आपले व्यक्तिमत्व घडवत असतात. जर एखाद्या विद्यार्थ्याला सतत यश मिळत गेले, तर त्याच्यात आत्मविश्वास निर्माण होतो. याउलट, सततच्या अपयशामुळे न्यूनगंड (Inferiority Complex) निर्माण होऊ शकतो.
व्यक्तिमत्वावर परिणाम करणारे विशिष्ट घटक
१. कौटुंबिक वातावरण (Family Environment)
कुटुंब ही मुलाची पहिली शाळा असते. कुटुंबातील सदस्यांचे एकमेकांशी असलेले संबंध मुलाच्या व्यक्तिमत्वावर खोलवर परिणाम करतात.
पालकांमधील वाद: जर घरात सतत भांडणे होत असतील, तर मुले मानसिकदृष्ट्या अस्थिर बनतात.
भावंडांमधील स्थान: थोरले मूल, मधले मूल किंवा धाकटे मूल यांच्या व्यक्तिमत्वात फरक जाणवतो (ॲडलर यांचा सिद्धांत).
२. बालपण आणि संगोपन पद्धती (Parenting Styles)
पालक आपल्या मुलांना कसे वाढवतात, यावरून मुलांचे व्यक्तिमत्व ठरते:
हुकूमशाही पद्धत (Authoritarian): येथे पालक खूप कडक असतात. अशा घरातील मुले भीत्री किंवा बंडखोर बनतात.
लोकशाही पद्धत (Democratic): येथे मुलांना त्यांचे मत मांडण्याची संधी दिली जाते. अशी मुले आत्मविश्वासी आणि समजूतदार बनतात.
अति-संरक्षक पद्धत (Over-protective): पालकांच्या अति काळजीमुळे मुले परावलंबी बनतात. त्यांना स्वतःचे निर्णय घेता येत नाहीत.
३. शालेय वातावरण आणि शिक्षक
शाळेत गेल्यानंतर मुलाचा सामाजिक परीघ वाढतो. शिक्षकाच्या एका कौतुकाच्या शब्दाने विद्यार्थ्याचे संपूर्ण आयुष्य बदलू शकते. शाळेतील स्पर्धा, खेळ आणि गटकार्य यामुळे मुलांमध्ये नेतृत्वगुण आणि सहकार्याची भावना विकसित होते.
निष्कर्ष
व्यक्तिमत्व हा एक अत्यंत जटिल आणि व्यापक विषय आहे. Maha TET परीक्षेसाठी अभ्यास करताना आपल्याला हे समजून घ्यावे लागेल की, व्यक्तिमत्व केवळ आनुवंशिकतेवर अवलंबून नसते, तर त्याला वातावरणाची जोड हवी असते. एक शिक्षक म्हणून, विद्यार्थ्यांच्या व्यक्तिमत्वातील सकारात्मक पैलू ओळखून त्यांना प्रोत्साहन देणे आणि नकारात्मक पैलू कमी करण्यासाठी प्रयत्न करणे, ही आपली जबाबदारी आहे.
या घटकावर परीक्षेत व्याख्या, आनुवंशिकता वि. वातावरण यांचा संबंध आणि विविध ग्रंथींचे कार्य यावर वारंवार प्रश्न विचारले जातात. त्यामुळे या मुद्द्यांची उजळणी करणे फायदेशीर ठरेल.
QUIZ
Mock Test: 20 Questions | 20 Minutes
