मानवी स्वभाव, शरीरयष्टी आणि बुद्धिमत्ता यांचा विचार केला तर जगात कोणत्याही दोन व्यक्ती पूर्णपणे सारख्या नसतात. अगदी एकाच पालकांच्या पोटी जन्मलेले आणि एकाच वातावरणात वाढलेले जुळे साधे भाऊ-बहीण सुद्धा स्वभाव किंवा आवडीनिवडीच्या बाबतीत भिन्न असतात. मानसशास्त्रात यालाच 'व्यक्तिभेद' किंवा 'वैयक्तिक भिन्नता' असे म्हणतात. शिक्षक म्हणून काम करताना वर्गातील प्रत्येक मुलाची शिकण्याची गती, त्याची आवड आणि त्याची क्षमता वेगळी असते हे समजून घेणे अत्यंत आवश्यक आहे. कारण जेव्हा आपण हे मान्य करतो की प्रत्येक मूल वेगळे आहे, तेव्हाच आपण त्यांच्यासाठी योग्य अध्यापन पद्धती निवडू शकतो.
१. प्रस्तावना: प्रत्येक व्यक्ती दुसऱ्यापेक्षा वेगळी का असते?
निसर्गाचा नियमच असा आहे की कोणतीही गोष्ट दुसऱ्याची हुबेहूब प्रतिकृती नसते. झाडाची दोन पाने सुद्धा एकमेकांशी तंतोतंत जुळत नाहीत, मग माणसाची गोष्ट तर लांबच राहिली. व्यक्तीच्या विकासावर दोन मुख्य घटकांचा प्रभाव पडत असतो: एक म्हणजे अनुवंश आणि दुसरे म्हणजे परिस्थिती.
अनुवंश म्हणजे आपल्याला आपल्या पालकांकडून आणि पूर्वजांकडून मिळालेले गुणधर्म. डोळ्यांचा रंग, उंची, केसांचा प्रकार या गोष्टी अनुवंशाने ठरतात. तर परिस्थिती म्हणजे आपण ज्या समाजात, कुटुंबात आणि वातावरणात वाढतो, तिथून मिळणारे संस्कार आणि अनुभव. या दोन घटकांच्या मिलाफातून प्रत्येक व्यक्तीचे एक वेगळे व्यक्तिमत्व आकाराला येते. स्पर्धा परीक्षेच्या दृष्टीने विचार करता, व्यक्तिभेद ही संकल्पना केवळ शारीरिक फरकापुरती मर्यादित नसून ती मानसिक, भावनिक आणि सामाजिक स्तरावरही तितकीच महत्त्वाची आहे.
२. व्याख्या: विविध मानसशास्त्रज्ञांनी दिलेली व्यक्तिभेदाची व्याख्या
व्यक्तिभेद समजून घेण्यासाठी काही नामवंत मानसशास्त्रज्ञांनी केलेल्या व्याख्यांचा अभ्यास करणे गरजेचे आहे:
बी. एफ. स्किनर: स्किनर यांच्या मते, व्यक्तिभेदामध्ये व्यक्तिमत्त्वाच्या अशा सर्व पैलूंचा समावेश होतो ज्यांचे मापन केले जाऊ शकते. म्हणजेच ज्या गुणांची आपण मोजणी करू शकतो (उदा. उंची, वजन, बुद्ध्यांक), त्या सर्व फरकांना व्यक्तिभेद म्हणावे.
जेम्स ड्रेव्हर: एकाच गटातील सदस्य असूनही जेव्हा त्यांच्यात शारीरिक किंवा मानसिक वैशिष्ट्यांच्या बाबतीत सरासरीपेक्षा तफावत आढळते, तेव्हा त्याला व्यक्तिभेद म्हणतात.
टेलर: शरीराचा आकार, कार्य करण्याची पद्धत, बौद्धिक क्षमता आणि व्यक्तिमत्त्वाचे गुण यांमध्ये आढळणारी विविधता म्हणजे व्यक्तिभेद होय.
या व्याख्यांवरून हे स्पष्ट होते की, व्यक्तिभेद म्हणजे केवळ बाह्य रूप नसून व्यक्तीच्या कार्यक्षमतेतील आणि वर्तनातील फरक आहे.
३. स्वरूप: व्यक्तिभेदाची व्याप्ती आणि तीव्रता
व्यक्तिभेदाचे स्वरूप समजून घेताना आपल्याला काही महत्त्वाच्या मुद्द्यांचा विचार करावा लागतो:
अ) सार्वत्रिकता:
व्यक्तिभेद हा जगात सर्वत्र आढळतो. जगातील कोणत्याही कोपऱ्यात गेले तरी दोन व्यक्तींच्या क्षमता आणि स्वभाव एकसारखा नसतो. हा निसर्गाचा मूळ स्वभाव आहे.
ब) संख्यात्मक आणि गुणात्मक फरक:
काही भेद आपण आकड्यांमध्ये मोजू शकतो, जसे की एखाद्याची उंची ५ फूट आहे तर दुसऱ्याची ६ फूट. याला संख्यात्मक किंवा परिमाणात्मक फरक म्हणतात. पण एखाद्याचा स्वभाव रागीट आहे आणि दुसरा शांत आहे, हा गुणात्मक फरक आहे. शिक्षणात या दोन्ही प्रकारच्या फरकांचा विचार करावा लागतो.
क) सामान्य वितरण वक्र:
बहुतेक व्यक्ती या 'सरासरी' गटात मोडतात. उदाहरणार्थ, बुद्धिमत्तेचा विचार केला तर बहुतांश लोकांचा बुद्ध्यांक हा ९० ते ११० या दरम्यान असतो. अतिशय हुशार किंवा अतिशय कमी बुद्धिमत्ता असलेले लोक संख्येने कमी असतात. याला सांख्यिकी भाषेत 'Normal Distribution' असे म्हणतात.
ड) आंतर-वैयक्तिक आणि अंत:वैयक्तिक भिन्नता:
आंतर-वैयक्तिक भिन्नता: जेव्हा आपण दोन वेगवेगळ्या व्यक्तींची तुलना करतो (उदा. राम हा श्यामपेक्षा गणितात हुशार आहे), तेव्हा त्याला आंतर-वैयक्तिक भिन्नता म्हणतात.
अंत:वैयक्तिक भिन्नता: जेव्हा आपण एकाच व्यक्तीच्या वेगवेगळ्या गुणांची तुलना करतो (उदा. एखादा मुलगा खेळात खूप चांगला आहे पण अभ्यासात कच्चा आहे), तेव्हा त्याला अंत:वैयक्तिक भिन्नता म्हणतात.
४. व्यक्तिभेदाचे प्रकार
व्यक्तिभेदाचे वर्गीकरण खालील प्रमुख प्रकारांमध्ये केले जाते:
४.१ शारीरिक भिन्नता
शारीरिक वैशिष्ट्ये ही सर्वात आधी डोळ्यांना दिसणारी भिन्नता आहे. यात प्रामुख्याने खालील बाबींचा समावेश होतो:
उंची आणि वजन: मुलांच्या वाढीचा वेग वेगवेगळा असतो. वर्गात काही मुले वयाच्या मानाने उंच असतात तर काही कमी उंचीची असतात.
शारीरिक बांधा: काही मुले सुदृढ असतात तर काही अशक्त असू शकतात.
इंद्रियांची क्षमता: काही मुलांची दृष्टी किंवा ऐकण्याची क्षमता कमी-जास्त असू शकते. शिक्षकाने अशा मुलांकडे विशेष लक्ष देणे गरजेचे असते.
४.२ बौद्धिक भिन्नता
बुद्धिमत्ता हा व्यक्तिभेदाचा सर्वात महत्त्वाचा घटक आहे, कारण याचा थेट संबंध शिक्षणाशी येतो. प्रत्येक विद्यार्थ्याची आकलन शक्ती, तर्क करण्याची पद्धत आणि लक्षात ठेवण्याची क्षमता वेगळी असते.
बुद्धिमत्ता मोजण्यासाठी आपण 'बुद्ध्यांक' (Intelligence Quotient) या संकल्पनेचा वापर करतो. त्याचे सूत्र खालीलप्रमाणे आहे:
येथे:
$\text{MA}$ = मानसीक वय (Mental Age)
$\text{CA}$ = शारीरिक वय (Chronological Age)
या सूत्रानुसार, ज्या मुलांचे मानसिक वय त्यांच्या शारीरिक वयापेक्षा जास्त असते, त्यांचा बुद्ध्यांक जास्त असतो. वर्गात आपल्याला प्रतिभावान (Gifted), सरासरी (Average) आणि मतिमंद (Slow Learners) असे सर्व प्रकारचे विद्यार्थी आढळतात.
४.३ भावनिक आणि स्वभावजन्य भिन्नता
प्रत्येक मुलाचा स्वभाव वेगळा असतो. काही मुले खूप बोलकी असतात तर काही अबोल असतात.
अंतर्मुख: ही मुले स्वतःच्या विचारात दंग असतात, त्यांना गर्दी आवडत नाही.
बहिर्मुख: ही मुले सर्वांशी मिळूनमिसळून राहतात आणि त्यांना गप्पा मारायला आवडते.
तसेच, काही मुलांमध्ये भावनिक स्थिरता जास्त असते, तर काही मुले लहान गोष्टीनेही लगेच घाबरतात किंवा रडतात.
४.४ अभिरुची, कल आणि वृत्ती मधील फरक
अभिरुची: एखाद्या गोष्टीची मनापासून आवड असणे म्हणजे अभिरुची. कोणाला चित्रकला आवडते, तर कोणाला खेळ.
कल (Aptitude): एखाद्या विशिष्ट क्षेत्रात प्राविण्य मिळवण्याची उपजत क्षमता म्हणजे कल. समजा दोन मुलांना गाण्याची आवड आहे, पण एकाचा आवाज नैसर्गिकरीत्या चांगला आहे, तर त्याचा कल संगीताकडे आहे असे म्हणता येईल.
वृत्ती (Attitude): एखाद्या गोष्टीकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन. काही विद्यार्थ्यांची वृत्ती अभ्यासाबाबत सकारात्मक असते, तर काहींची नकारात्मक.
५. व्यक्तिभेद आणि समाज: लिंगभेद, सामाजिक-आर्थिक स्तर आणि संस्कृती
व्यक्ती केवळ शाळेत शिकत नाही, तर ती समाजाचा एक भाग असते. त्यामुळे सामाजिक घटकांचा व्यक्तिभेदावर मोठा परिणाम होतो.
अ) लिंगभेद:
स्त्री आणि पुरुष यांच्यात जैविक फरक असतोच, पण समाजाने ठरवून दिलेल्या भूमिकांमुळे त्यांच्या वागण्यातही फरक पडतो. पूर्वी असे मानले जायचे की मुली गणितात कच्च्या असतात आणि मुले भाषेत, पण संशोधनाने हे सिद्ध केले आहे की योग्य संधी मिळाल्यास दोघेही कोणत्याही विषयात उत्तम कामगिरी करू शकतात. शिक्षकाने वर्गात मुला-मुलींना समान संधी दिली पाहिजे.
ब) सामाजिक-आर्थिक स्तर:
विद्यार्थी कोणत्या पार्श्वभूमीतून येतो याचा त्याच्या विकासावर परिणाम होतो. ज्या मुलांकडे घरात अभ्यासासाठी पुरेशी साधने, पुस्तके आणि पोषक वातावरण आहे, त्यांची प्रगती वेगवान होऊ शकते. याउलट, गरीब घरातील मुलाला संघर्षाचा सामना करावा लागतो. शिक्षकाने या सामाजिक-आर्थिक विषमतेचा विचार करून अध्यापन केले पाहिजे.
क) संस्कृतीचा प्रभाव:
विविध जाती, धर्म आणि प्रदेशातील मुलांच्या खाण्यापिण्याच्या सवयी, भाषा आणि संस्कार वेगळे असतात. या सांस्कृतिक विविधतेमुळे त्यांच्या विचार करण्याच्या पद्धतीत फरक पडतो.
६. व्यक्तिभेदाचे शैक्षणिक महत्त्व
शिक्षण क्षेत्रात व्यक्तिभेदाची संकल्पना केंद्रस्थानी आहे. 'एकच मापाचा जोडा सर्वांना बसत नाही' या म्हणीप्रमाणे, एकच अध्यापन पद्धती सर्व मुलांसाठी प्रभावी ठरू शकत नाही.
१. विद्यार्थ्यांच्या क्षमतेनुसार अध्यापन नियोजन:
शिक्षकाने पाठ टाचण काढताना वर्गातील विविध स्तरांच्या मुलांचा विचार करावा. हुशार मुलांसाठी काही आव्हानात्मक प्रश्न असावेत, तर कच्च्या मुलांसाठी साध्या आणि सोप्या कृती असाव्या.
२. अभ्यासक्रमाची लवचिकता:
अभ्यासक्रम हा केवळ पुस्तकी नसावा. त्यात चित्रकला, खेळ, संगीत यांसारख्या विषयांनाही स्थान असावे जेणेकरून वेगवेगळ्या आवडी असलेल्या मुलांना आपली प्रतिभा दाखवता येईल.
३. वर्गातील बसण्याची व्यवस्था:
कमी उंचीच्या मुलांना किंवा ज्यांना कमी दिसते अशा मुलांना समोरच्या बाकावर बसवावे. व्यक्तिभेदाचा हा व्यावहारिक उपयोग वर्गात शिस्त आणि सुलभता आणतो.
४. मूल्यमापन पद्धती:
केवळ लेखी परीक्षेवर भर न देता तोंडी परीक्षा, प्रात्यक्षिक, आणि प्रकल्प यांच्या माध्यमातून मुलांचे मूल्यमापन करावे. एखादा मुलगा लिहिण्यात कच्चा असेल पण बोलण्यात हुशार असू शकतो.
५. व्यवसाय मार्गदर्शन:
मुलांचा कल आणि अभिरुची ओळखून त्यांना भविष्यातील करिअर निवडण्यासाठी मदत करणे हे शिक्षकाचे महत्त्वाचे काम आहे.
६. अध्यापन पद्धतीत विविधता:
केवळ व्याख्यान पद्धतीचा वापर न करता, शैक्षणिक साधने, चित्रे, व्हिडिओ आणि प्रत्यक्ष अनुभव यांचा वापर करावा. यामुळे दृश्य (Visual), श्राव्य (Auditory) आणि कृतीप्रधान (Kinesthetic) अशा सर्व प्रकारच्या विद्यार्थ्यांचे शिकणे प्रभावी होते.
निष्कर्ष
थोडक्यात सांगायचे तर, व्यक्तिभेद ही कोणतीही अडचण नसून ती एक संधी आहे. जर वर्गातील सर्व मुले एकाच साच्यात तयार झालेली असती, तर वर्ग नीरस वाटला असता. ही विविधताच वर्गाला जिवंत बनवते. शिक्षकाने या विविधतेचा आदर करून प्रत्येक मुलाला त्याच्या स्वतःच्या गतीने आणि पद्धतीने शिकण्याची संधी दिली पाहिजे. स्पर्धा परीक्षेत या घटकावर प्रश्न विचारताना प्रामुख्याने शिक्षकाची भूमिका आणि उपयोजनात्मक परिस्थितीवर भर दिला जातो.
व्यक्तिभेद / भिन्नता
Mock Test: 20 Questions | 20 Minutes
