बुद्धिमत्ता ही मानवी व्यक्तिमत्त्वाचा एक अत्यंत गुंतागुंतीचा पैलू आहे. प्रत्येक व्यक्तीची शिकण्याची, तर्क करण्याची आणि समस्या सोडवण्याची क्षमता वेगळी असते. ही क्षमता नेमकी किती आहे, हे मोजण्यासाठी मानसशास्त्रात बुद्धिमत्ता मापनाचा वापर केला जातो. शिक्षक पात्रता परीक्षेच्या (Maha TET) दृष्टिकोनातून हा घटक अत्यंत महत्त्वाचा आहे, कारण शिक्षकांना आपल्या वर्गातील विद्यार्थ्यांच्या बौद्धिक क्षमतेचे आकलन असणे आवश्यक असते.
१. बुद्धिमत्ता मापनाचा इतिहास
बुद्धिमत्ता मापनाचा प्रवास हा रंजक आणि शास्त्रीय प्रगतीचा भाग आहे. १९ व्या शतकाच्या उत्तरार्धात आणि २० व्या शतकाच्या सुरुवातीला बुद्धिमत्ता मोजण्याचे प्रयत्न खऱ्या अर्थाने सुरू झाले.
अल्फ्रेड बिने यांचे योगदान
अल्फ्रेड बिने यांना आधुनिक बुद्धिमत्ता चाचण्यांचे जनक मानले जाते. २० व्या शतकाच्या सुरुवातीला फ्रेंच सरकारने बिने यांना एक जबाबदारी दिली. शाळेत शिकणाऱ्या मुलांपैकी कोणती मुले अभ्यासात मागे पडत आहेत आणि त्यांना विशेष शिक्षणाची गरज आहे, हे शोधून काढणे हा त्यामागचा उद्देश होता. बिने यांनी असा विचार केला की, केवळ शारीरिक वय बघून मुलांच्या बुद्धीचा अंदाज लावता येणार नाही. त्यांनी थिओडोर सायमन यांच्या मदतीने १९०५ मध्ये पहिली बुद्धिमत्ता चाचणी तयार केली.
बिने-सायमन चाचणी (१९०५, १९०८, १९११)
बिने यांनी आपल्या संशोधनातून असे मांडले की, प्रत्येक वयोगटातील मुलांच्या काही विशिष्ट क्षमता असतात.
१९०५ ची चाचणी: ही पहिली आवृत्ती होती, ज्यामध्ये ३० विविध प्रश्नांचा किंवा कृतींचा समावेश होता. हे प्रश्न सोप्याकडून कठीण क्रमाकडे लावलेले होते.
१९०८ ची आवृत्ती: या आवृत्तीत बिने यांनी 'मानसिक वय' ही क्रांतीकारी संकल्पना मांडली. जर ५ वर्षांचा मुलगा ८ वर्षांच्या मुलांसाठी असलेले प्रश्न सोडवू शकत असेल, तर त्याचे मानसिक वय ८ मानले जाई.
१९११ ची आवृत्ती: ही बिने यांच्या मृत्यूपूर्वीची अंतिम आवृत्ती होती, ज्यामध्ये त्यांनी चाचणीत अधिक सुधारणा केल्या आणि ती अधिक अचूक बनवली.
बुद्ध्यांक संकल्पनेचा उदय
बिने यांनी मानसिक वय शोधले, पण दोन वेगवेगळ्या मुलांच्या बुद्धीची तुलना कशी करायची, हा प्रश्न शिल्लक होता. १९१२ मध्ये जर्मन मानसशास्त्रज्ञ विल्यम स्टर्न यांनी बुद्ध्यांक ही संकल्पना मांडली. त्यांनी मानसिक वय आणि शारीरिक वय यांचा भागाकार करून बुद्धी मोजण्याचे सुचवले. मात्र, यामध्ये येणारी उत्तरे दशांश चिन्हात येत असत.
ही समस्या सोडवण्यासाठी अमेरिकेतील स्टँफोर्ड विद्यापीठाचे प्राध्यापक लुईस टर्मन यांनी १९१६ मध्ये स्टर्न यांच्या सूत्रात बदल केला आणि त्याला १०० ने गुणले. यामुळे आपल्याला आज वापरात असलेले बुद्ध्यांकाचे सूत्र मिळाले:
येथे $\text{MA}$ म्हणजे Mental Age आणि $\text{CA}$ म्हणजे Chronological Age होय. या सूत्रामुळे बुद्धिमत्तेचे मोजमाप करणे सोपे झाले. उदाहरणार्थ, जर एका १० वर्षांच्या मुलाचे मानसिक वय १२ असेल, तर त्याचा बुद्ध्यांक खालीलप्रमाणे काढला जाईल:
२. बुद्धिमापन चाचण्यांचे वर्गीकरण
बुद्धिमत्ता चाचण्यांचे त्यांच्या स्वरूपावरून आणि त्या किती व्यक्तींवर एकाच वेळी वापरता येतात, यावरून विविध प्रकार पडतात. हे वर्गीकरण समजून घेणे परीक्षेसाठी खूप महत्त्वाचे आहे.
अ. संख्येनुसार वर्गीकरण
१. वैयक्तिक चाचण्या: या चाचण्या एका वेळी केवळ एकाच व्यक्तीला दिल्या जातात. यामध्ये परीक्षकाला त्या व्यक्तीच्या हालचालींकडे, प्रतिक्रियांवर आणि वर्तनाकडे बारकाईने लक्ष देता येते. बिने-सायमन चाचणी हे याचे उत्तम उदाहरण आहे. या चाचण्या अधिक अचूक असतात पण त्या घ्यायला खूप वेळ लागतो.
२. सामूहिक चाचण्या: या चाचण्या एकाच वेळी अनेक व्यक्तींना दिल्या जाऊ शकतात. पहिल्या महायुद्धाच्या वेळी सैनिकांची भरती करण्यासाठी अशा चाचण्यांची गरज भासली. यामध्ये वेळ आणि मनुष्यबळ वाचते.
ब. माध्यमावरून वर्गीकरण
१. भाषिक चाचण्या: या चाचण्यांमध्ये शब्दांचा, भाषेचा, अंकांचा आणि लेखनाचा वापर केला जातो. प्रश्न वाचून त्यांची उत्तरे द्यावी लागतात. या चाचण्या केवळ साक्षर व्यक्तींसाठीच उपयुक्त ठरतात.
२. अभाषिक किंवा कृती चाचण्या: या चाचण्यांमध्ये भाषेचा वापर कमीत कमी किंवा नसतोच. यामध्ये चित्रे पूर्ण करणे, ठोकळे जुळवणे, आकृत्यांमधील फरक ओळखणे अशा कृती कराव्या लागतात. या चाचण्या निरक्षर व्यक्ती, लहान मुले किंवा ज्यांना ती भाषा येत नाही अशा लोकांसाठी अत्यंत उपयुक्त ठरतात.
३. प्रमुख चाचण्यांचे सविस्तर विश्लेषण
आता आपण स्पर्धा परीक्षांमध्ये वारंवार विचारल्या जाणाऱ्या काही विशिष्ट चाचण्यांची माहिती घेऊया.
स्टँफोर्ड-बिने चाचणी
ही बिने-सायमन चाचणीची अमेरिकन आवृत्ती आहे. लुईस टर्मन यांनी यामध्ये सुधारणा करून ती अमेरिकन मुलांसाठी योग्य बनवली. या चाचणीत स्मरणशक्ती, शब्दसंग्रह, गणिती तर्क आणि निर्णयक्षमता अशा विविध पैलूंचे मापन केले जाते. आजही ही चाचणी वैयक्तिक बुद्धिमत्ता मोजण्यासाठी एक मानक मानली जाते.
वेचलर स्केल्स (WISC, WAIS)
डेव्हिड वेचलर यांनी बिने यांच्या चाचणीतील काही त्रुटी दूर करण्यासाठी स्वतःच्या चाचण्या विकसित केल्या. बिने यांची चाचणी प्रामुख्याने शालेय मुलांवर लक्ष केंद्रित करणारी होती, तर वेचलर यांनी प्रौढांसाठीही चाचण्या तयार केल्या.
WAIS (Wechsler Adult Intelligence Scale): ही १६ वर्षे व त्यावरील प्रौढांसाठी आहे.
WISC (Wechsler Intelligence Scale for Children): ही ६ ते १६ वर्षे वयोगटातील मुलांसाठी आहे.
WPPSI: ही लहान मुलांसाठी (Pre-school) वापरली जाते.
वेचलर यांनी भाषिक आणि अभाषिक अशा दोन्ही घटकांना समान महत्त्व दिले, ज्यामुळे व्यक्तीच्या सर्वंकष बुद्धिमत्तेचा अंदाज येतो.
Raven’s Progressive Matrices (RPM)
जे. सी. रेवन यांनी ही चाचणी विकसित केली. ही एक अभाषिक आणि संस्कृतीमुक्त चाचणी आहे. यामध्ये एक मोठे चित्र दिले जाते, ज्याचा एक भाग गायब असतो. खाली दिलेल्या पर्यायांमधून योग्य तुकडा निवडून ते चित्र पूर्ण करायचे असते. ही चाचणी व्यक्तीची अमूर्त तर्कक्षमता मोजण्यासाठी जागतिक स्तरावर प्रसिद्ध आहे. कारण यासाठी कोणत्याही भाषेचे ज्ञान असण्याची गरज नसते.
आर्मी अल्फा आणि आर्मी बीटा चाचण्या
पहिल्या महायुद्धाच्या काळात अमेरिकेला मोठ्या प्रमाणावर सैनिकांची निवड करायची होती.
आर्मी अल्फा: ही एक सामूहिक भाषिक चाचणी होती. ती साक्षर आणि इंग्रजी बोलणाऱ्या लोकांसाठी होती.
आर्मी बीटा: ही सामूहिक अभाषिक चाचणी होती. ती निरक्षर किंवा ज्यांना इंग्रजी येत नव्हते अशा परदेशी लोकांसाठी तयार करण्यात आली होती.
४. बुद्धिमत्ता मापनाचे उपयोग आणि मर्यादा
बुद्धिमत्ता मोजणे हे केवळ गुणांसाठी नसते, तर त्याचे व्यावहारिक जीवनात अनेक उपयोग आहेत.
उपयोग:
शैक्षणिक मार्गदर्शन: विद्यार्थ्यांची क्षमता ओळखून त्यांना कोणत्या विषयात रस आहे किंवा त्यांना कोणत्या प्रकारच्या मदतीची गरज आहे, हे ठरवण्यासाठी बुद्धिमत्ता चाचण्यांचा वापर होतो.
व्यावसायिक निवड: अनेक मोठ्या कंपन्या आणि सरकारी संस्था योग्य उमेदवाराची निवड करण्यासाठी बुद्धिमत्ता चाचण्या घेतात.
नैदानिक वापर (Clinical Use): मानसिक आजार किंवा बौद्धिक अक्षमता असलेल्या व्यक्तींचे निदान करण्यासाठी या चाचण्यांचा उपयोग होतो.
स्वयं-ओळख: व्यक्तीला स्वतःच्या बलस्थानांची आणि मर्यादांची जाणीव होते.
मर्यादा:
सांस्कृतिक प्रभाव: अनेक चाचण्या एका विशिष्ट संस्कृतीला डोळ्यासमोर ठेवून बनवलेल्या असतात. त्यामुळे दुसऱ्या संस्कृतीतील व्यक्तीला त्या कठीण जाऊ शकतात.
लेबलिंगचा धोका: जर एखाद्या मुलाचा बुद्ध्यांक कमी आला, तर समाज किंवा शिक्षक त्याला 'मतिमंद' किंवा 'ढ' असे लेबल लावतात, ज्यामुळे त्या मुलाच्या आत्मविश्वासावर परिणाम होतो.
भाषिक अडथळे: भाषिक चाचण्यांमध्ये भाषेचे ज्ञान असणे अनिवार्य असते, त्यामुळे हुशार असूनही केवळ भाषा येत नसल्यामुळे व्यक्ती मागे पडू शकते.
केवळ एका पैलूचे मापन: बुद्धिमत्ता चाचण्या केवळ तार्किक आणि भाषिक बुद्धिमत्ता मोजतात, पण सर्जनशीलता, सामाजिक कौशल्ये किंवा भावनिक बुद्धिमत्ता मोजण्यात त्या कमी पडतात.
५. बुद्ध्यांकाचे वितरण (IQ Distribution)
टर्मन यांनी बुद्ध्यांकाच्या आधारे लोकांचे वर्गीकरण केले आहे, जे परीक्षेच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाचे आहे. सामान्य लोकसंख्येमध्ये बुद्ध्यांकाचे वितरण हे एका 'घंटाकृती वक्रासारखे' (Normal Probability Curve) असते.
बहुतेक लोक (सुमारे ६८%) हे ९० ते ११० या बुद्ध्यांक श्रेणीत येतात. जसा जसा बुद्ध्यांक १०० पासून दूर जातो (जास्त किंवा कमी), तसतशी लोकांची संख्या कमी होत जाते.
६. बुद्धिमत्ता चाचण्या घेताना घ्यायची काळजी
एक शिक्षक म्हणून जेव्हा तुम्ही विद्यार्थ्यांची बुद्धिमत्ता चाचणी घेता, तेव्हा काही गोष्टींचे भान ठेवणे आवश्यक आहे:
१. विद्यार्थ्याला चाचणीबद्दल भीती वाटणार नाही याची काळजी घ्यावी.
२. चाचणी घेताना वातावरण शांत आणि प्रसन्न असावे.
३. निकालाचा वापर मुलाला प्रोत्साहित करण्यासाठी करावा, त्याला कमी लेखण्यासाठी नाही.
४. मुलाची बुद्धिमत्ता ही स्थिर नसते, ती योग्य प्रशिक्षण आणि वातावरणाने बदलू शकते, हे नेहमी लक्षात ठेवावे.
या सविस्तर लेखामुळे तुम्हाला बुद्धिमत्ता मापनाचे सर्व पैलू स्पष्ट झाले असतील. परीक्षेमध्ये यातील तारखा, शास्त्रज्ञांची नावे आणि चाचण्यांचे प्रकार यावर विशेष लक्ष द्या.
बुद्धिमत्तेचे मापन
Mock Test: 20 Questions | 20 Minutes
