भावनिक बुद्धिमत्ता (EQ)

शिक्षक पात्रता परीक्षा म्हणजेच Maha TET आणि इतर स्पर्धा परीक्षांमध्ये बालमानसशास्त्र व अध्यापनशास्त्र या विषयाला अत्यंत महत्त्व आहे. या विषयातील एक अत्यंत कळीचा आणि वारंवार विचारला जाणारा घटक म्हणजे 'भावनिक बुद्धिमत्ता'. केवळ वर्गात शिकवणे म्हणजे शिक्षण नव्हे, तर विद्यार्थ्यांच्या भावना समजून घेऊन त्यांना योग्य दिशा देणे हे खऱ्या शिक्षकाचे कर्तव्य असते. याच भावनेतून आपण आज भावनिक बुद्धिमत्तेचा सखोल अभ्यास करणार आहोत.

१. भावनिक बुद्धिमत्तेचा ऐतिहासिक विकास

बुद्धिमत्ता म्हटली की आपल्याला फक्त अंकगणित, तर्कशास्त्र किंवा पाठांतर आठवते. परंतु, मानवी वर्तनाचा अभ्यास करताना शास्त्रज्ञांच्या लक्षात आले की, केवळ बुद्ध्यांक (IQ) जास्त असून चालत नाही. आयुष्यात यशस्वी होण्यासाठी भावनांचे व्यवस्थापन करणे तितकेच महत्त्वाचे असते. याच विचारातून भावनिक बुद्धिमत्तेचा प्रवास सुरू झाला.

थॉर्नडाइकची सामाजिक बुद्धिमत्ता ते डॅनियल गोलमन

भावनिक बुद्धिमत्तेची मुळे १९२० च्या दशकात आढळतात. प्रसिद्ध मानसशास्त्रज्ञ ई. एल. थॉर्नडाइक यांनी बुद्धिमत्तेचे विविध प्रकार सांगताना 'सामाजिक बुद्धिमत्ता' ही संकल्पना मांडली. त्यांच्या मते, इतर व्यक्तींशी योग्य प्रकारे संवाद साधण्याची आणि मानवी संबंध हाताळण्याची क्षमता म्हणजे सामाजिक बुद्धिमत्ता होय. हीच संकल्पना पुढे भावनिक बुद्धिमत्तेचा आधार ठरली.

त्यानंतर १९४० च्या सुमारास डेव्हिड वेक्सलर यांनी सांगितले की, बुद्धिमत्तेमध्ये केवळ बौद्धिक घटकांचाच नव्हे, तर अबौद्धिक घटकांचाही (Non-intellective factors) समावेश होतो. १९८३ मध्ये हॉवर्ड गार्डनर यांनी 'बहुविध बुद्धिमत्ता सिद्धांत' मांडला. यामध्ये त्यांनी 'आंतरवैयक्तिक बुद्धिमत्ता' (Interpersonal Intelligence) आणि 'स्व-वैयक्तिक बुद्धिमत्ता' (Intrapersonal Intelligence) या दोन प्रकारांवर भर दिला. या दोन्ही बुद्धिमत्ता म्हणजेच आजच्या भावनिक बुद्धिमत्तेचे मूळ स्वरूप होय.

जनक: पीटर सॅलोव्ही आणि जॉन मेयर यांचे योगदान

'भावनिक बुद्धिमत्ता' (Emotional Intelligence) हा शब्दप्रयोग खऱ्या अर्थाने तांत्रिक स्वरूपात मांडण्याचे श्रेय पीटर सॅलोव्ही आणि जॉन मेयर या दोन मानसशास्त्रज्ञांना जाते. १९९० मध्ये त्यांनी आपला प्रसिद्ध शोधनिबंध प्रसिद्ध केला. त्यांनी भावनिक बुद्धिमत्तेची व्याख्या करताना सांगितले की, स्वतःच्या आणि इतरांच्या भावनांचे निरीक्षण करण्याची, त्यातील फरक ओळखण्याची आणि या माहितीचा वापर करून स्वतःचे विचार व कृती निश्चित करण्याची क्षमता म्हणजे भावनिक बुद्धिमत्ता होय. सॅलोव्ही आणि मेयर यांनी या संकल्पनेला शास्त्रीय आधार दिला, म्हणून त्यांना भावनिक बुद्धिमत्तेचे जनक मानले जाते.

डॅनियल गोलमन आणि EQ ची जागतिक प्रसिद्धी

भावनिक बुद्धिमत्ता ही संकल्पना जागतिक स्तरावर लोकप्रिय करण्याचे काम डॅनियल गोलमन यांनी केले. १९९५ मध्ये त्यांनी 'Emotional Intelligence: Why It Can Matter More Than IQ' नावाचे पुस्तक लिहिले. या पुस्तकाने शिक्षण क्षेत्रात आणि कॉर्पोरेट जगात मोठी क्रांती घडवून आणली. गोलमन यांनी पुराव्यासह सिद्ध केले की, व्यक्तीच्या यशात बुद्ध्यांकाचा (IQ) वाटा केवळ २० टक्के असतो, तर उर्वरित ८० टक्के यश हे भावनिक बुद्धिमत्तेवर (EQ) अवलंबून असते. त्यांनी भावनिक बुद्धिमत्तेचे पाच प्रमुख घटक सांगितले, ज्याचा अभ्यास आपण पुढे करणार आहोत.

२. EQ म्हणजे काय? (व्याख्या आणि स्वरूप)

भावनिक बुद्धिमत्ता म्हणजे काय, हे समजून घेणे प्रत्येक शिक्षकासाठी अनिवार्य आहे. सोप्या भाषेत सांगायचे तर, आपल्या भावना आपल्याला काय सांगत आहेत हे समजणे आणि त्या भावनांचा आपल्या व्यवहारावर काय परिणाम होतोय हे ओळखणे म्हणजे भावनिक बुद्धिमत्ता.

स्वतःच्या व इतरांच्या भावना ओळखणे, समजून घेणे आणि त्यावर नियंत्रण मिळवणे

भावनिक बुद्धिमत्तेचे स्वरूप समजून घेण्यासाठी खालील तीन प्रक्रिया महत्त्वाच्या आहेत:

भावनांची ओळख: जेव्हा आपल्याला राग येतो, भीती वाटते किंवा आनंद होतो, तेव्हा 'मला आता नक्की काय वाटतेय?' हे ओळखता येणे. अनेकदा विद्यार्थ्यांना स्वतःच्या रागाचे कारण समजत नाही, अशा वेळी त्यांना त्यांच्या भावनांची ओळख करून देणे ही भावनिक बुद्धिमत्तेची पहिली पायरी आहे.
भावनांची समज: एखादी भावना का निर्माण झाली? त्याच्या मागे कोणते विचार आहेत? हे समजून घेणे. उदा. जर एखादा विद्यार्थी वर्गात शांत बसला असेल, तर तो उदास आहे की विचारमग्न आहे, हे शिक्षकाला समजले पाहिजे.
भावनांचे नियंत्रण: भावना समजल्यानंतर त्यावर ताबा मिळवणे. राग आला म्हणून कोणाला मारणे हे कमी भावनिक बुद्धिमत्तेचे लक्षण आहे, तर राग आल्यावर स्वतःला शांत करणे आणि योग्य प्रकारे भावना व्यक्त करणे हे उच्च भावनिक बुद्धिमत्तेचे लक्षण आहे.

IQ पेक्षा EQ श्रेष्ठ का?

बुद्ध्यांक (IQ) हा प्रामुख्याने अनुवांशिक असतो आणि तो एका ठराविक वयानंतर फारसा बदलत नाही. परंतु, भावनिक बुद्धिमत्ता (EQ) ही सरावाने आणि अनुभवाने वाढवता येते.

IQ (Intelligence Quotient): हे तर्कशक्ती, गणितीय क्षमता आणि स्मरणशक्ती मोजते. परीक्षेत चांगले गुण मिळवण्यासाठी IQ आवश्यक आहे.
EQ (Emotional Quotient): हे नातेसंबंध टिकवणे, ताणतणाव सहन करणे आणि स्वतःला प्रेरित ठेवणे यासाठी आवश्यक आहे. आयुष्याच्या परीक्षेत यशस्वी होण्यासाठी EQ अधिक महत्त्वाचा ठरतो.

एका हुशार विद्यार्थ्याचा IQ खूप जास्त असू शकतो, पण जर त्याला परीक्षेच्या भीतीने उत्तरं आठवत नसतील, तर त्याचा कमी EQ त्याच्या यशात अडथळा ठरतो. म्हणूनच शिक्षण प्रक्रियेत बुद्धीपेक्षा भावनेला अधिक महत्त्व दिले जाते.

३. भावनिक बुद्धिमत्तेचे प्रमुख घटक (Goleman's Model)

डॅनियल गोलमन यांनी भावनिक बुद्धिमत्तेचे जे प्रतिमान मांडले, त्यात पाच प्रमुख घटकांचा समावेश होतो. हे पाचही घटक एकमेकांशी जोडलेले आहेत.

अ) आत्मभान (Self-awareness)

स्वतःच्या भावनांची ओळख असणे म्हणजे आत्मभान. आपली बलस्थाने (Strengths) आणि आपल्या मर्यादा (Weaknesses) आपल्याला माहिती असणे गरजेचे आहे. ज्या शिक्षकाकडे आत्मभान असते, त्याला माहिती असते की कोणत्या परिस्थितीत आपल्याला राग येतो किंवा कोणत्या विषयावर बोलताना आपल्याला आत्मविश्वास वाटतो.

उदाहरण: एखाद्या विद्यार्थ्याने कठीण प्रश्न विचारला आणि शिक्षकाला त्याचे उत्तर येत नसेल, तर गोंधळून न जाता 'मला याचे उत्तर आता माहिती नाही, मी अभ्यास करून उद्या सांगतो' असे प्रांजळपणे मान्य करणे हे उच्च आत्मभानाचे लक्षण आहे.

ब) आत्मनियमन (Self-regulation)

केवळ भावना ओळखून चालत नाही, तर त्यांचे नियमन करणेही महत्त्वाचे असते. राग, चिंता, नैराश्य यांसारख्या नकारात्मक भावनांवर नियंत्रण मिळवणे म्हणजे आत्मनियमन. भावनांच्या भरात चुकीचा निर्णय न घेणे हा याचा मुख्य उद्देश असतो.

उदाहरण: वर्गात एखादा विद्यार्थी मस्ती करत असेल, तर त्याच्यावर लगेच न ओरडता किंवा त्याला शिक्षा न करता, काही क्षण थांबून शांतपणे त्याला समजावून सांगणे हे शिक्षकाच्या आत्मनियमनाचे उदाहरण आहे.

क) तद्नुभूती (Empathy)

दुसऱ्याच्या जागी स्वतःला ठेवून त्याच्या भावना आणि दृष्टिकोन समजून घेणे म्हणजे तद्नुभूती होय. हे सहानुभूतीपेक्षा (Sympathy) वेगळे आहे. सहानुभूतीत आपल्याला समोरच्याबद्दल दया वाटते, पण तद्नुभूतीमध्ये आपण त्याचे दुःख स्वतः अनुभवतो.

उदाहरण: एखादा विद्यार्थी घरगुती कारणामुळे गृहपाठ करू शकला नसेल, तर त्याला आळशी न म्हणता त्याच्या परिस्थितीचा विचार करून त्याला आधार देणे म्हणजे तद्नुभूती होय. शिक्षकासाठी हा सर्वात महत्त्वाचा गुण आहे.

ड) सामाजिक कौशल्ये (Social Skills)

इतरांशी प्रभावीपणे संवाद साधणे, संघकार्य (Teamwork) करणे आणि संघर्ष निवारण करणे याला सामाजिक कौशल्ये म्हणतात. नातेसंबंधांचे व्यवस्थापन करण्यासाठी ही कौशल्ये आवश्यक असतात.

उदाहरण: शाळेतील इतर शिक्षक, मुख्याध्यापक आणि पालकांशी सौजन्याने वागणे आणि विद्यार्थ्यांमध्ये गटचर्चा घडवून आणणे यासाठी ही कौशल्ये उपयोगी पडतात.

इ) अभिप्रेरणा (Motivation)

केवळ पैसा किंवा प्रसिद्धीसाठी काम न करता, आंतरिक प्रेरणेतून ध्येय गाठण्याचा प्रयत्न करणे. अपयशाने खचून न जाता पुन्हा प्रयत्न करण्याची वृत्ती यात येते.

उदाहरण: परीक्षेचा निकाल खराब लागला तरी खचून न जाता, 'पुढच्या वेळी मी नक्कीच अधिक चांगली तयारी करेन' हा विचार करणे म्हणजे उच्च अभिप्रेरणा होय.

४. सामाजिक बुद्धिमत्ता (Social Intelligence)

सामाजिक बुद्धिमत्ता हा भावनिक बुद्धिमत्तेचाच एक अविभाज्य भाग आहे. थॉर्नडाइक यांनी यावर विशेष भर दिला होता. मानवी समाजात वावरताना आपल्याला अनेक प्रकारच्या लोकांशी संपर्क येतो. या लोकांशी वागताना लागणारे चातुर्य म्हणजे सामाजिक बुद्धिमत्ता.

थॉर्नडाइक यांची संकल्पना

थॉर्नडाइक यांच्या मते, बुद्धिमत्तेचे तीन प्रकार आहेत:

१. अमूर्त बुद्धिमत्ता (Abstract Intelligence): चिन्हे, शब्द आणि संकल्पना समजून घेणे.

२. प्रत्यक्ष बुद्धिमत्ता (Concrete Intelligence): यंत्रे आणि वस्तूंशी संबंधित कार्य करणे.

३. सामाजिक बुद्धिमत्ता (Social Intelligence): मानवी संबंधांचे व्यवस्थापन करणे.

सामाजिक बुद्धिमत्ता असणारी व्यक्ती लोकांच्या मनातील सुप्त भाव ओळखू शकते. संवाद कौशल्यात ही व्यक्ती निपुण असते.

उच्च सामाजिक बुद्धिमत्तेची लक्षणे आणि महत्त्व

प्रभावी नेतृत्व: अशी व्यक्ती इतरांना प्रभावित करू शकते आणि नेतृत्व करू शकते.
सहकार्य वृत्ती: इतरांना सोबत घेऊन चालण्याची क्षमता असते.
संवाद चातुर्य: कोणाशी, कधी आणि काय बोलावे याचे अचूक ज्ञान असते.
शिक्षण क्षेत्रातील महत्त्व: शिक्षकाला दररोज विविध स्वभावाच्या विद्यार्थ्यांशी आणि पालकांशी संवाद साधावा लागतो. ज्या शिक्षकाची सामाजिक बुद्धिमत्ता उच्च असते, तो विद्यार्थ्यांमध्ये लोकप्रिय होतो आणि त्याचे अध्यापन अधिक प्रभावी ठरते.

निष्कर्ष:

Maha TET परीक्षेच्या दृष्टीने भावनिक बुद्धिमत्तेचा हा अभ्यास अत्यंत महत्त्वाचा आहे. परीक्षेत या घटकावर उपयोजनात्मक प्रश्न विचारले जातात. उदा. "वर्गात एखादा मुलगा सतत रडत असेल तर शिक्षक म्हणून तुम्ही काय कराल?" अशा प्रश्नांची उत्तरे देताना तुम्हाला डॅनियल गोलमन यांच्या घटकांचा आधार घ्यावा लागतो. भावनिक बुद्धिमत्ता केवळ गुण मिळवण्यासाठी नाही, तर एक आदर्श शिक्षक बनण्यासाठीही आवश्यक आहे.