बुद्धिमत्ता ही संकल्पना समजून घेताना आपण पहिल्या भागात काही मूलभूत सिद्धांत पाहिले. मात्र, जसा काळ बदलला तसा मानसशास्त्रज्ञांनी बुद्धिमत्तेकडे बघण्याचा दृष्टिकोनही बदलला. केवळ गणित सोडवणे किंवा पाठांतर करणे म्हणजे बुद्धिमत्ता नव्हे, तर मानवी मेंदूच्या विविध क्षमतांचे संकलन म्हणजे बुद्धिमत्ता आहे, हे आधुनिक सिद्धांतांनी सिद्ध केले आहे. आजच्या या लेखात आपण जे. पी. गिलफर्ड, हॉवर्ड गार्डनर, कॅटेल आणि हॉर्न तसेच नेड हरमन यांचे महत्त्वपूर्ण सिद्धांत सविस्तरपणे अभ्यासणार आहोत. हे सिद्धांत 'Maha TET' परीक्षेच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाचे आहेत.
१. जे. पी. गिलफर्ड यांची बहुआयामी बुद्धिमत्ता (Structure of Intellect - SOI)
जे. पी. गिलफर्ड यांनी बुद्धिमत्तेचा एक अत्यंत व्यापक आणि संरचनात्मक सिद्धांत मांडला. त्यांनी स्पिअरमनच्या 'g' (सामान्य) घटकाच्या कल्पनेला छेद दिला आणि सांगितले की बुद्धिमत्ता ही अनेक स्वतंत्र घटकांनी बनलेली असते. त्यांनी बुद्धिमत्तेला एका त्रिमितीय (Three-dimensional) पेटीच्या स्वरूपात मांडले, ज्याला 'Structure of Intellect' असे म्हटले जाते.
गिलफर्ड यांच्या मते, कोणत्याही बौद्धिक कार्यामध्ये तीन मुख्य पैलू असतात: आशय (Content), क्रिया (Operations) आणि निर्मिती किंवा उत्पादित (Products).
अ) क्रिया (Operations):
क्रिया म्हणजे माहितीवर प्रक्रिया करण्याची मानसिक पद्धत. जेव्हा आपल्यासमोर एखादी समस्या येते, तेव्हा आपला मेंदू नक्की काय 'कार्य' करतो, हे या भागात येते. यात ५ मुख्य घटक आहेत:
संज्ञान (Cognition): माहिती समजून घेणे, ओळखणे किंवा शोधणे. उदा. एखादा शब्द वाचल्यावर त्याचा अर्थ समजणे.
स्मरण (Memory): मिळालेली माहिती मेंदूत साठवणे आणि ती पुन्हा आठवणे.
अपसारी विचार (Divergent Production): एकाच समस्येवर अनेक प्रकारे विचार करणे (सृजनशीलता).
अभिसारी विचार (Convergent Production): दिलेल्या माहितीवरून एकाच अचूक उत्तरापर्यंत पोहोचणे (तार्किक विचार).
मूल्यमापन (Evaluation): माहितीची अचूकता किंवा उपयुक्तता तपासणे.
ब) आशय (Content):
आपण कोणत्या 'प्रकारच्या' माहितीवर प्रक्रिया करत आहोत, हे आशयामध्ये येते. यात सुरुवातीला ४ आणि नंतर ५ घटक मांडले गेले:
दृश्य (Visual): डोळ्यांनी दिसणारी माहिती (आकार, रंग).
श्राव्य (Auditory): कानांनी ऐकलेली माहिती (ध्वनी, सूर).
सांकेतिक (Symbolic): अक्षरे, अंक किंवा चिन्हे.
भाषिक/अर्थपर (Semantic): शब्दांचे अर्थ आणि कल्पना.
वर्तनपर (Behavioral): इतरांचे हावभाव, भावना आणि सामाजिक परिस्थिती.
क) उत्पादित/निर्मिती (Products):
जेव्हा आपण विशिष्ट आशयावर विशिष्ट क्रिया करतो, तेव्हा जे फळ मिळते त्याला उत्पादित म्हणतात. यात ६ प्रकार आहेत:
घटक (Units): माहितीचा एक सुटा भाग.
वर्ग (Classes): समान गुणधर्म असलेल्या घटकांचा समूह.
संबंध (Relations): दोन घटकांमधील नाते.
प्रणाली (Systems): माहितीची विशिष्ट रचना.
रूपांतर (Transformations): माहितीमध्ये बदल करणे किंवा तिचा पुनर्वापर करणे.
निहितार्थ (Implications): भविष्यातील शक्यता किंवा निष्कर्ष.
घटकांची संख्या:
सुरुवातीला गिलफर्ड यांनी $5 \times 4 \times 6 = 120$ घटक मांडले होते. पुढे सुधारणा होऊन ती संख्या १५० झाली आणि अंतिम स्वरूपात ती १८० झाली.
महत्त्व: हा सिद्धांत सांगतो की प्रत्येक विद्यार्थ्याची बुद्धिमत्ता वेगळी असू शकते. एखादा मुलगा 'सांकेतिक' माहितीत कच्चा असू शकतो पण 'वर्तनपर' माहितीत हुशार असू शकतो. शिक्षकांनी प्रत्येक विद्यार्थ्याच्या या १८० घटकांपैकी बलस्थाने ओळखणे गरजेचे आहे.
२. हॉवर्ड गार्डनर यांचा बहुविध बुद्धिमत्ता सिद्धांत (Multiple Intelligences)
हॉवर्ड गार्डनर यांनी १९८३ मध्ये 'Frames of Mind' या पुस्तकात हा क्रांतिकारी सिद्धांत मांडला. त्यांच्या मते, बुद्धिमत्ता ही एक एकसंध गोष्ट नसून ती विविध प्रकारच्या क्षमतेचा संच आहे. त्यांनी सुरुवातीला ७ आणि नंतर ९ प्रकारच्या बुद्धिमत्ता सांगितल्या.
भाषिक बुद्धिमत्ता (Linguistic Intelligence):
शब्दांचा प्रभावी वापर करण्याची क्षमता. ज्यांना कविता, कथा लिहिणे किंवा भाषणे देणे आवडते, त्यांच्यात ही बुद्धिमत्ता जास्त असते.
उदा. कवी, लेखक, वक्ते.
तार्किक-गणिती बुद्धिमत्ता (Logical-Mathematical Intelligence):
अंक, तर्क आणि वैज्ञानिक विचार करण्याची क्षमता. समस्या सोडवणे आणि गणिती प्रक्रिया यात हे लोक निपुण असतात.
उदा. शास्त्रज्ञ, गणितज्ञ, इंजिनिअर.
अवकाशीय बुद्धिमत्ता (Spatial Intelligence):
मानसिक प्रतिमा तयार करणे आणि जागेचा अंदाज घेण्याची क्षमता. त्रिमितीय जगाचे आकलन यांना चांगले असते.
उदा. चित्रकार, शिल्पकार, आर्किटेक्ट, वैमानिक.
शारीरिक-लयबद्ध बुद्धिमत्ता (Bodily-Kinesthetic Intelligence):
शरीराच्या हालचालींवर नियंत्रण ठेवण्याची आणि वस्तू कौशल्याने हाताळण्याची क्षमता.
उदा. खेळाडू, नर्तक, सर्जन (शस्त्रक्रिया करणारे डॉक्टर).
सांगीतिक बुद्धिमत्ता (Musical Intelligence):
लय, सूर, ताल आणि संगीताची जाण असण्याची क्षमता.
उदा. संगीतकार, गायक, वाद्य वाजवणारे.
आंतरवैयक्तिक बुद्धिमत्ता (Interpersonal Intelligence):
इतरांच्या भावना, हेतू आणि गरजा समजून घेण्याची क्षमता. समाजात मिसळणे यांना आवडते.
उदा. शिक्षक, नेते, समुपदेशक, विक्रेते.
व्यक्तिंतर्गत बुद्धिमत्ता (Intrapersonal Intelligence):
स्वतःला समजून घेण्याची क्षमता. आपल्या स्वतःच्या भावना, बलस्थाने आणि उणिवांची जाणीव असणे.
उदा. तत्वज्ञ, योगी, आध्यात्मिक गुरु.
निसर्गवादी बुद्धिमत्ता (Naturalist Intelligence):
निसर्ग, वनस्पती, प्राणी आणि पर्यावरणातील बदल समजून घेण्याची क्षमता.
उदा. शेतकरी, वनस्पतिशास्त्रज्ञ, शिकारी.
अस्तित्त्ववादी बुद्धिमत्ता (Existential Intelligence):
जीवनाचे गूढ प्रश्न, जन्म-मृत्यू आणि विश्वाचे अस्तित्व यावर विचार करण्याची क्षमता.
वर्गाध्यापनात वापर: शिक्षकांनी केवळ लेखी परीक्षेवर भर न देता, विद्यार्थ्यांमधील या विविध कलागुणांना वाव दिला पाहिजे. जर एखाद्या मुलाला गणित समजत नसेल, तर कदाचित तो संगीतात किंवा खेळात हुशार असू शकतो. 'Maha TET' साठी हे लक्षात ठेवणे गरजेचे आहे की बुद्धिमत्ता ही 'एकांगी' नसते.
३. कॅटेल आणि हॉर्न यांचा सिद्धांत (Fluid and Crystallized Intelligence)
रेमंड कॅटेल आणि जॉन हॉर्न यांनी बुद्धिमत्तेचे दोन मुख्य प्रकार सांगितले आहेत. हा सिद्धांत समजून घेणे खूप सोपे आहे कारण तो आपल्या वयाशी संबंधित आहे.
अ) प्रवाही बुद्धिमत्ता (Fluid Intelligence - $Gf$):
ही बुद्धिमत्ता जन्मजात किंवा अनुवांशिक असते. नवीन समस्या सोडवण्याची क्षमता, तर्क करण्याची गती आणि अमूर्त विचार करणे म्हणजे प्रवाही बुद्धिमत्ता.
वैशिष्ट्ये: यासाठी पूर्वज्ञानाची गरज नसते. हे मेंदूच्या कार्यक्षमतेवर अवलंबून असते.
वयोमान: ही बुद्धिमत्ता पौगंडावस्थेत (Adolescence) शिखरावर असते आणि वयानुसार (३०-४० नंतर) कमी होत जाते.
ब) स्फटिकजन्य बुद्धिमत्ता (Crystallized Intelligence - $Gc$):
ही बुद्धिमत्ता शिक्षण, अनुभव आणि संस्कृतीतून मिळवलेली असते. आपण आयुष्यभर जे काही शिकतो, जो शब्दसंग्रह साठवतो, ते म्हणजे स्फटिकजन्य बुद्धिमत्ता.
वैशिष्ट्ये: ही अनुभवावर आधारित असते.
वयोमान: ही बुद्धिमत्ता वयानुसार वाढत जाते किंवा स्थिर राहते. वृद्ध व्यक्तींचा 'अनुभव' हा याच बुद्धिमत्तेचा भाग असतो.
फरक स्पष्ट करणारा तक्ता:
| वैशिष्ट्य | प्रवाही बुद्धिमत्ता (Gf) | स्फटिकजन्य बुद्धिमत्ता (Gc) |
| स्त्रोत | जैविक/अनुवांशिक | शैक्षणिक/सांस्कृतिक |
| लवचिकता | वेगाने नवीन गोष्टी शिकणे | साठवलेले ज्ञान वापरणे |
| वयाचा परिणाम | वयानुसार कमी होते | वयानुसार वाढत जाते |
| उदाहरण | नवीन कोडे सोडवणे | शब्दकोडे (Crossword) सोडवणे |
४. मेंदू आणि बुद्धिमत्तेचे प्रारूप (Ned Herrmann’s Whole Brain Model)
नेड हरमन यांनी मेंदूच्या डाव्या आणि उजव्या भागाच्या सिद्धांताला अधिक व्यापक केले. त्यांनी मेंदूला ४ भागांत (Quadrants) विभागले. यालाच 'Brain Dominance' (मेंदूचे प्राधान्य) असेही म्हणतात.
Quadrant A (निळा - तार्किक/विश्लेषणात्मक):
या भागाचा प्रभाव असलेल्या व्यक्ती तथ्यावर आधारित विचार करतात. ते तर्कशुद्ध, विश्लेषक आणि वास्तववादी असतात. त्यांना आकडेवारी आवडते.
अध्यापन पद्धती: व्याख्यान, तांत्रिक माहिती.
Quadrant B (हिरवा - नियोजनबद्ध/क्रमबद्ध):
या व्यक्ती अत्यंत शिस्तप्रिय असतात. त्यांना गोष्टी क्रमाने आणि नियोजित पद्धतीने करायला आवडतात. ते तपशीलवार काम करतात.
अध्यापन पद्धती: वेळापत्रक, पाठांतर, टप्प्याटप्प्याने शिकवणे.
Quadrant C (लाल - भावनिक/आंतरवैयक्तिक):
या व्यक्ती भावनाप्रधान असतात. त्यांना संवाद साधणे, टीममध्ये काम करणे आणि इतरांना मदत करणे आवडते.
अध्यापन पद्धती: गटचर्चा, रोल प्ले, सामूहिक काम.
Quadrant D (पिवळा - कल्पक/संकल्पनात्मक):
या व्यक्ती कल्पक आणि दूरदृष्टी असलेल्या असतात. त्यांना प्रयोग करायला आणि मोठी स्वप्ने पाहायला आवडतात. ते एकाच वेळी अनेक गोष्टींचा विचार करू शकतात.
अध्यापन पद्धती: विचारमंथन (Brainstorming), व्हिज्युअलायझेशन.
शिक्षकांसाठी महत्त्व: वर्गात सर्व ४ प्रकारचे विद्यार्थी असतात. त्यामुळे शिक्षकांनी आपली शिकवण्याची पद्धत 'Whole Brain' (संपूर्ण मेंदूला पोषक) ठेवली पाहिजे.
५. समारोप
आधुनिक बुद्धिमत्ता सिद्धांत हे स्पष्ट करतात की प्रत्येक बालक हे अद्वितीय (Unique) असते. गिलफर्ड यांनी बुद्धिमत्तेची गुंतागुंत मांडली, गार्डनर यांनी तिला विविध दिशा दिल्या, कॅटेल यांनी वय आणि बुद्धिमत्तेचा संबंध जोडला, तर हरमन यांनी मेंदूच्या रचनेनुसार शिकण्याचे प्रकार सांगितले. एक भावी शिक्षक म्हणून आपल्याला या सिद्धांतांचा उपयोग करून वर्गातील प्रत्येक विद्यार्थ्याच्या सुप्त गुणांचा विकास करायचा आहे. 'Maha TET' परीक्षेमध्ये या सिद्धांतांवर आधारित उपयोजनात्मक प्रश्न विचारले जातात, त्यामुळे संकल्पना समजून घेणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.
बुद्धिमत्ता सिद्धांत - भाग २
Mock Test: 20 Questions | 20 Minutes
