महाराष्ट्राच्या मातीला संतांच्या विचारांचा मोठा वारसा लाभला आहे. पहिल्या भागात आपण संत ज्ञानेश्वर आणि संत नामदेव यांच्या कार्याचा आढावा घेतला. या दुसऱ्या भागात आपण वारकरी संप्रदायाचा 'कळस' मानले जाणारे संत तुकाराम महाराज आणि ज्यांनी आपल्या भक्तीने समाजमनावर अधिराज्य गाजवले अशा महान महिला संतांच्या कार्याचा अभ्यास करणार आहोत. महा टीईटी (Maha TET) आणि इतर स्पर्धा परीक्षांच्या दृष्टीने हा घटक अत्यंत महत्त्वाचा आहे, कारण यावर वारंवार प्रश्न विचारले जातात.
१. संत तुकाराम महाराज: वारकरी संप्रदायाचा कळस
संत तुकाराम महाराज हे १७ व्या शतकातील एक अत्यंत प्रभावशाली संत आणि कवी होते. वारकरी संप्रदायाची जी इमारत संत ज्ञानेश्वरांनी रचली, तिचा विस्तार संत नामदेवांनी केला आणि त्या इमारतीवर 'कळस' चढवण्याचे काम संत तुकारामांनी केले. म्हणूनच म्हटले जाते, "तुका झालासे कळस".
जन्म आणि कौटुंबिक पार्श्वभूमी:
संत तुकाराम महाराजांचा जन्म पुणे जिल्ह्यातील देहू या गावी झाला. त्यांच्या कुटुंबाचे आडनाव 'मोरे' होते आणि त्यांचे घराणे पिढ्यानपिढ्या पंढरीची वारी करणारे होते. त्यांचे वडील बोलोबा आणि आई कनकाई हे अत्यंत धार्मिक वृत्तीचे होते. तुकाराम महाराजांनी सुरुवातीला आपला कौटुंबिक किराणा मालाचा व्यवसाय सांभाळला, परंतु त्यांच्या आयुष्यात आलेल्या भीषण दुष्काळामुळे आणि कुटुंबातील सदस्यांच्या मृत्यूमुळे त्यांचे मन विरक्त झाले.
तुकाराम गाथा आणि अभंग रचना:
तुकाराम महाराजांनी जे अभंग रचले, त्यांचा संग्रह 'तुकाराम गाथा' म्हणून ओळखला जातो. त्यांचे अभंग हे मराठी साहित्यातील अनमोल रत्न आहेत. त्यांच्या अभंगांची वैशिष्ट्ये खालीलप्रमाणे आहेत:
साधी आणि ओघवती भाषा: त्यांनी सामान्य माणसाला समजेल अशा ग्रामीण आणि साध्या मराठी भाषेत आपले विचार मांडले.
भक्ती आणि नीतिमत्ता: त्यांच्या अभंगात केवळ देवाचा धावा नाही, तर माणसाने समाजात कसे वागावे, याचे मार्गदर्शन आहे.
प्रस्थापित रूढींवर प्रहार: तुकाराम महाराजांनी समाजातील ढोंगीपणा, अंधश्रद्धा आणि जातीभेदावर अत्यंत कडक शब्दांत टीका केली. "जे का रंजले गांजले, त्यासी म्हणे जो आपुले, तोचि साधू ओळखावा, देव तेथेचि जाणावा" या ओळींतून त्यांनी खऱ्या मानवतेचा धर्म सांगितला.
दुष्काळ आणि दातृत्व:
तुकाराम महाराजांच्या काळात पडलेल्या मोठ्या दुष्काळात त्यांनी आपल्या घरातील धान्याची कोठारे लोकांसाठी उघडी केली. इतकेच नाही तर लोकांच्या नावावर असलेली सावकारी कर्जखाती (कर्जमाफी) त्यांनी इंद्रायणी नदीत बुडवून टाकली आणि अनेकांना कर्जाच्या पाशातून मुक्त केले. ही कृती त्यांच्या समाजसुधारक वृत्तीचे दर्शन घडवते.
विठ्ठल भक्ती आणि इंद्रायणी:
असे म्हटले जाते की, तुकाराम महाराजांच्या वाढत्या लोकप्रियतेमुळे आणि त्यांच्या क्रांतिकारी विचारांमुळे काही सनातनी लोकांनी त्यांचे अभंग इंद्रायणी नदीत बुडवून टाकले. परंतु, तुकाराम महाराजांच्या निस्सीम भक्तीमुळे ते अभंग पाण्यावर तरंगले आणि पुन्हा जनतेला मिळाले. ही घटना त्यांच्या विचारांची ताकद दर्शवते.
शिवाजी महाराज आणि तुकाराम महाराज:
संत तुकाराम महाराज हे छत्रपती शिवाजी महाराजांचे समकालीन होते. शिवाजी महाराजांनी तुकाराम महाराजांचे दर्शन घेण्यासाठी अनेकदा प्रयत्न केले आणि त्यांना नजराणाही पाठवला, परंतु तुकाराम महाराजांनी तो नजराणा नाकारून महाराजांना 'स्वराज्य' स्थापनेसाठी आणि लोककल्याणासाठी आशीर्वाद दिला. संतांनी निर्माण केलेली वैचारिक जागृती शिवाजी महाराजांना स्वराज्य स्थापनेत खूप उपयुक्त ठरली.
२. महाराष्ट्रातील महान महिला संत
महाराष्ट्राच्या संत परंपरेचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे यामध्ये महिलांनाही पुरुषांइतकेच मानाचे स्थान मिळाले. या महिला संतांनी केवळ भक्तीच केली नाही, तर तत्कालीन पुरुषप्रधान संस्कृतीत आपले स्वतंत्र अस्तित्व निर्माण केले.
अ) संत मुक्ताबाई:
संत ज्ञानेश्वरांची ही धाकटी बहीण. मुक्ताबाई केवळ एक संत नव्हत्या, तर त्या अत्यंत विदुषी होत्या. त्या ज्ञानदेवांच्या मार्गदर्शक होत्या.
ताटीचे अभंग: जेव्हा ज्ञानेश्वर महाराज समाजाच्या छळामुळे दुःखी होऊन झोपडीचे दार (ताटी) लावून बसले होते, तेव्हा मुक्ताबाईंनी त्यांना "ताटी उघडा ज्ञानेश्वरा" असे म्हणून उपदेश केला. हा उपदेश म्हणजे 'ताटीचे अभंग' होय. यातून त्यांची प्रगल्भता दिसून येते.
त्यांनी चांगदेवांसारख्या चौदाशे वर्षे आयुष्य असलेल्या योगी पुरुषाचा अहंकार दूर केला आणि त्यांना आपले शिष्य बनवले.
ब) संत जनाबाई:
संत जनाबाई या संत नामदेवांच्या घरातील दासी होत्या. परंतु, त्यांच्या भक्तीने त्यांना नामदेवांच्या बरोबरीचे स्थान मिळवून दिले.
दैनंदिन कामात भक्ती: जनाबाईंनी घरकाम करताना, दळण-कांडण करताना अभंग रचले. "विठू माझा लेकुरवाळा, संगे लेकुरांचा मेळा" या अभंगातून त्यांनी देवाला एका आईच्या रूपात पाहिले.
त्यांचे अभंग अत्यंत कोमल आणि भावपूर्ण आहेत. त्या स्वतःला 'नामयाची जनी' म्हणवून घेण्यात धन्यता मानत.
क) संत कान्होपात्रा:
पंढरपूरच्या विठ्ठलावर निस्सीम प्रेम करणारी ही एक महान संत. त्या अत्यंत सुंदर होत्या. तत्कालीन राजाने त्यांना आपल्या दरबारात बोलावले, परंतु त्यांनी विठ्ठलाच्या चरणी प्राण अर्पण करणे पसंत केले. त्यांची भक्ती ही सामाजिक बंधनांना तोडणारी भक्ती होती.
ड) संत बहिणाबाई:
संत बहिणाबाई या संत तुकाराम महाराजांच्या शिष्या होत्या. त्यांनी संतांच्या कार्याचा आढावा घेणारा अत्यंत महत्त्वाचा अभंग लिहिला आहे:
"संतकृपा झाली, इमारत फळा आली। ज्ञानदेवे रचिला पाया, उभारिले देवालया॥"
या अभंगात त्यांनी ज्ञानेश्वरांपासून तुकारामांपर्यंतच्या सर्व संतांच्या कार्याचा इतिहास मांडला आहे. त्यांनी स्त्रियांच्या दुःखाला वाचा फोडली आणि संसारातील जबाबदाऱ्या सांभाळून भक्ती कशी करावी, हे शिकवले.
३. समर्थ रामदास: सामर्थ्य आणि संघटना
समर्थ रामदास हे देखील शिवाजी महाराजांच्या काळातील एक मोठे संत होते. त्यांचे कार्य इतर संतांपेक्षा थोडे वेगळे होते. त्यांनी केवळ अध्यात्मच नाही, तर 'बलोपासना' (शारीरिक शक्ती) आणि 'संघटना' यावर भर दिला.
जीवन आणि कार्य:
बालपण: त्यांचे मूळ नाव नारायण सूर्याजी ठोसर होते. लग्नाच्या मांडवात 'सावधान' हा शब्द ऐकताच त्यांनी संसाराचा त्याग केला आणि १२ वर्षे तपश्चर्या केली.
ग्रंथसंपदा: त्यांनी 'दासबोध' हा अत्यंत प्रसिद्ध ग्रंथ लिहिला. या ग्रंथात त्यांनी माणसाने समाजात कसे वागावे, व्यवहारज्ञान कसे असावे आणि परमार्थ कसा साधावा, याचे मार्गदर्शन केले आहे. तसेच त्यांनी 'मनाचे श्लोक' लिहून सामान्य माणसाला मनावर ताबा मिळवण्याचे संस्कार दिले.
हनुमान भक्ती आणि व्यायाम: त्यांनी तरुणांना सशक्त बनवण्यासाठी ठिकठिकाणी हनुमानाची मंदिरे उभारली. त्यांना 'अकरा मारुती' असे म्हणतात. "शक्तीने युक्तीने कार्य करावे" हा संदेश त्यांनी दिला.
जय जय रघुवीर समर्थ: ही त्यांची प्रसिद्ध गर्जना होती. त्यांनी महाराष्ट्रात फिरून लोकांना संघटित केले आणि 'मराठा तितुका मेळवावा, महाराष्ट्र धर्म वाढवावा' हा संदेश दिला.
४. संतांच्या कार्याचा सामाजिक परिणाम आणि समता
संतांनी केवळ मंदिरात बसून भजन केले नाही, तर त्यांनी समाजाच्या रचनेत मूलभूत बदल घडवून आणले.
जातीभेद निर्मूलन: संतांच्या मेळ्यात चोखामेळा (महार), सावता माळी, गोरा कुंभार, नरहरी सोनार अशा सर्व जातींच्या लोकांचा समावेश होता. त्यांनी विठ्ठलाच्या दरबारात सर्व समान आहेत, हे जगाला दाखवून दिले.
स्त्रियांचा सन्मान: महिला संतांच्या माध्यमातून समाजातील स्त्रियांना व्यक्त होण्याचे साधन मिळाले.
लोकशिक्षण: संतांनी कीर्तन आणि प्रवचनाच्या माध्यमातून लोकांना नीतिमत्ता, अहिंसा आणि दया शिकवली.
स्वराज्याची पायाभरणी: संतांनी लोकांमध्ये जो आत्मविश्वास आणि स्वाभिमान जागा केला, त्याचाच उपयोग शिवाजी महाराजांना स्वराज्य स्थापनेसाठी झाला. संतांनी मानसिक गुलामगिरी नष्ट केली आणि महाराजांनी राजकीय गुलामगिरी नष्ट केली.
५. परीक्षाभिमुख महत्त्वाचे फॅक्ट्स (Fact Box)
| संत | प्रमुख ग्रंथ / कार्य | गाव / ठिकाण |
| संत तुकाराम | तुकाराम गाथा (अभंग) | देहू (पुणे) |
| समर्थ रामदास | दासबोध, मनाचे श्लोक | जाम (जालना) |
| संत मुक्ताबाई | ताटीचे अभंग | एदलाबाद (मुक्ताईनगर) |
| संत बहिणाबाई | संतकृपा झाली (ऐतिहासिक अभंग) | शिऊर |
| संत जनाबाई | अभंग रचना (नामयाची जनी) | गंगाखेड |
टीप: संत तुकाराम आणि समर्थ रामदास हे छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या काळातील (१७ वे शतक) संत होते, हा प्रश्न परीक्षेत वारंवार विचारला जातो.
६. अध्यापनशास्त्रीय दृष्टिकोन (Pedagogical Approach)
विद्यार्थ्यांना संतांचा इतिहास शिकवताना केवळ तारखा आणि नावे न शिकवता, त्यांच्यातील 'मानवतावादी' मूल्ये रुजवणे आवश्यक आहे.
कथा सांगणे: संत तुकारामांनी कर्जखाती कशी बुडवली, ही गोष्ट सांगून 'परोपकार' ही संकल्पना स्पष्ट करावी.
वैज्ञानिक दृष्टिकोन: संतांनी अंधश्रद्धेवर केलेल्या प्रहारांची उदाहरणे देऊन मुलांमध्ये विवेकबुद्धी जागृत करावी.
अभंग गायन: मुलांकडून छोटे छोटे अभंग गाऊन घेतल्यास त्यांना मराठी भाषेची गोडी लागेल आणि संतांचे विचार लक्षात राहतील.
७. रिव्हिजन नोट्स (Quick Revision)
तुकाराम महाराज: देहूचे, गाथा लिहिली, समता आणि भेदाभेदावर प्रहार, शिवाजी महाराजांचे समकालीन.
महिला संत: मुक्ताबाई (ज्ञानदेवांची बहीण), जनाबाई (भक्ती आणि कष्ट), कान्होपात्रा (समर्पण), बहिणाबाई (इतिहासकार संत).
समर्थ रामदास: दासबोध, बलोपासना, हनुमानाची मंदिरे, संघटनात्मक कार्य.
मुख्य उद्देश: संतांनी समता, बंधुता आणि श्रमाची प्रतिष्ठा या मूल्यांची समाजात पेरणी केली.
संत परंपरा - भाग २
Mock Test: 20 Questions | 20 Minutes
