मानसशास्त्र हे वर्तनाचे शास्त्र आहे. मानवी स्वभाव, त्याच्या कृती आणि त्यामागील कारणांचा शोध घेण्यासाठी मानसशास्त्रज्ञ विविध शास्त्रीय पद्धतींचा अवलंब करतात. शिक्षक म्हणून विद्यार्थ्यांच्या वर्तनाचा अभ्यास करण्यासाठी या पद्धतींची सखोल माहिती असणे आवश्यक आहे.
पद्धतीची गरज
मानसशास्त्राचा अभ्यास करताना केवळ अंदाज वर्तवून चालत नाही, तर त्याला पुराव्यांची जोड असावी लागते. वर्तन अभ्यास पद्धतींची गरज खालील मुद्द्यांवरून स्पष्ट होते:
वस्तुनिष्ठता: कोणत्याही पूर्वग्रहाशिवाय व्यक्तीच्या वर्तनाचे अचूक मापन करण्यासाठी या पद्धतींची गरज असते.
वर्तनाचे स्पष्टीकरण: एखादी व्यक्ती विशिष्ट परिस्थितीत तशीच का वागते, यामागील कार्य-कारण भाव शोधण्यासाठी या पद्धती उपयुक्त ठरतात.
पूर्वबोध: वर्तनाच्या पद्धती समजल्यास, भविष्यात ती व्यक्ती कशी वागेल याचे भाकीत करणे शक्य होते.
वर्तन नियंत्रण: वर्गातील विद्यार्थ्यांच्या अयोग्य वर्तनात बदल घडवून आणण्यासाठी आणि त्यांना योग्य दिशा देण्यासाठी या पद्धती शिक्षकांना मदत करतात.
वैज्ञानिक आधार: मानसशास्त्राला विज्ञानाचा दर्जा मिळवून देण्यासाठी निरीक्षणात्मक आणि प्रायोगिक पद्धतींचा मोठा वाटा आहे.
वर्तन अभ्यास पद्धती : प्रकार व वर्गीकरण
मानवी वर्तनाचा अभ्यास करणाऱ्या पद्धतींचे प्रामुख्याने दोन गटात वर्गीकरण केले जाते:
१. आत्मनिष्ठ पद्धती (Subjective Methods)
या पद्धतींमध्ये व्यक्ती स्वतःच्या अनुभवांचे किंवा वर्तनाचे वर्णन करते. यात माहिती देणाऱ्या व्यक्तीच्या वैयक्तिक मतांचा प्रभाव पडू शकतो.
आत्मनिरीक्षण पद्धती
२. वस्तुनिष्ठ पद्धती (Objective Methods)
या पद्धतींमध्ये संशोधक बाहेरून वर्तनाचे निरीक्षण करतो आणि नोंदी ठेवतो. यात वैयक्तिक आवडीनिवडीला वाव नसतो.
बाह्य निरीक्षण पद्धती
प्रायोगिक पद्धती
जीवनवृत्तांत पद्धती
सर्वेक्षण पद्धती
वैकासिक पद्धती
मनोविश्लेषण पद्धती
१. आत्मनिरीक्षण पद्धती (Introspection)
जनक: विल्हेल्म वूंट आणि एडवर्ड टिचनर.
ही मानसशास्त्रातील सर्वात जुनी पद्धत मानली जाते. 'Introspection' या शब्दाचा अर्थ 'स्वतःच्या मनात डोकावून पाहणे' असा होतो.
कार्यपद्धती व वैशिष्ट्ये:
यात व्यक्ती स्वतःच्या मानसिक स्थितीचे, विचारांचे आणि भावनांचे निरीक्षण करते.
उदाहरणार्थ, जेव्हा एखादा विद्यार्थी सांगतो की, "मला गणिताची भीती वाटते", तेव्हा तो स्वतःच्या मनाचे आत्मनिरीक्षण करून ती प्रतिक्रिया देत असतो.
ही पद्धत केवळ प्रौढ आणि सुसंस्कृत व्यक्तींसाठीच वापरता येते, कारण यासाठी मानसिक प्रक्रियेचे विश्लेषण करण्याची क्षमता आवश्यक असते.
फायदे:
स्वस्त आणि सोपी: यासाठी कोणत्याही प्रयोगशाळेची किंवा महागड्या उपकरणांची गरज नसते.
थेट माहिती: व्यक्तीच्या मनात काय चालले आहे, हे जाणून घेण्याचा हा एकमेव मार्ग आहे.
कुठेही शक्य: ही पद्धत कधीही आणि कुठेही वापरता येते.
मर्यादा व तोटे:
वस्तुनिष्ठतेचा अभाव: व्यक्ती स्वतःबद्दल माहिती देताना खरी माहिती लपवू शकते किंवा अतिशयोक्ती करू शकते.
लहान मुलांसाठी निरुपयोगी: लहान मुले किंवा मतिमंद व्यक्ती स्वतःच्या भावनांचे विश्लेषण करू शकत नाहीत.
स्मृतीवर अवलंबून: अनेकदा अनुभव येऊन गेल्यावर त्याचे वर्णन केले जाते, ज्यामुळे विस्मरणाचा धोका असतो.
मानसिक प्रक्रिया खंडित होणे: निरीक्षणाचे काम करताना मूळ भावना (उदा. राग किंवा आनंद) कमी होऊ शकते.
२. बाह्य निरीक्षण पद्धती (Observation)
जनक: जे. बी. वॉटसन यांनी या पद्धतीचा पुरस्कार केला.
जेव्हा एखादी व्यक्ती दुसऱ्या व्यक्तीच्या किंवा प्राण्याच्या वर्तनाचे डोळ्यांनी निरीक्षण करून नोंदी करते, तेव्हा त्याला बाह्य निरीक्षण म्हणतात.
प्रकार:
१. अनियंत्रित किंवा नैसर्गिक निरीक्षण: नैसर्गिक वातावरणात व्यक्तीला कोणतीही पूर्वकल्पना न देता केलेले निरीक्षण. उदा. बागेत खेळणाऱ्या मुलांचे निरीक्षण. २. नियंत्रित निरीक्षण: विशिष्ट परिस्थितीत किंवा प्रयोगशाळेत केलेले निरीक्षण. उदा. वर्गातील शिस्तीचे निरीक्षण. ३. सहभागी निरीक्षण: निरीक्षक स्वतः त्या समूहाचा भाग बनून निरीक्षण करतो. उदा. एखाद्या आदिवासी जमातीचा अभ्यास करण्यासाठी त्यांच्यात राहणे.
कार्यपद्धती:
नियोजन: कोणत्या घटकाचे निरीक्षण करायचे आहे, हे आधी ठरवले जाते.
नोंदणी: वर्तनाच्या नोंदी करण्यासाठी चेकलिस्ट किंवा रेटिंग स्केलचा वापर केला जातो.
विश्लेषण: गोळा केलेल्या माहितीवरून निष्कर्ष काढले जातात.
फायदे:
लहान मुले, प्राणी आणि मनोरुग्णांच्या अभ्यासासाठी ही सर्वोत्तम पद्धत आहे.
नैसर्गिक परिस्थितीत वर्तन कसे घडते, हे यातून स्पष्ट होते.
एकाच वेळी अनेक व्यक्तींचे निरीक्षण करता येते.
मर्यादा:
निरीक्षकाचा पूर्वग्रह: निरीक्षकाच्या आवडीनिवडीचा परिणामावर परिणाम होऊ शकतो.
कृत्रिमता: जर व्यक्तीला कळाले की आपले निरीक्षण होत आहे, तर ती नैसर्गिक वागणे सोडून कृत्रिम वागू शकते.
वेळखाऊ: विशिष्ट वर्तन घडण्याची वाट पाहावी लागते.
३. प्रायोगिक पद्धती (Experimental Method)
ही मानसशास्त्रातील सर्वात शास्त्रीय आणि अचूक पद्धत मानली जाते. ही पद्धत नियंत्रित परिस्थितीत कार्य-कारण भाव शोधण्यासाठी वापरली जाते.
महत्त्वाचे घटक (Variables):
प्रायोगिक पद्धतीत तीन प्रकारचे चल असतात: १. स्वतंत्र चल (Independent Variable): ज्या घटकामध्ये संशोधक स्वतः बदल करतो. उदा. अभ्यासाच्या पद्धती. २. आश्रित चल (Dependent Variable): स्वतंत्र चलातील बदलामुळे ज्यावर परिणाम होतो. उदा. विद्यार्थ्यांचे गुण. ३. नियंत्रित चल (Controlled Variable): प्रयोगावर परिणाम करू शकणारे इतर घटक जे स्थिर ठेवले जातात. उदा. खोलीतील प्रकाश, आवाज.
कार्यपद्धती:
समस्या मांडणी: प्रयोगाचा विषय निश्चित करणे.
गृहितक: प्रयोगाचा संभाव्य निष्कर्ष आधीच मांडणे.
गट विभागणी: दोन गट केले जातात - १. प्रायोगिक गट (ज्यावर प्रक्रिया केली जाते) २. नियंत्रित गट (ज्यावर प्रक्रिया केली जात नाही).
प्रयोग करणे: नियंत्रित वातावरणात प्रक्रिया राबवणे.
निष्कर्ष: निकालांचे विश्लेषण करून सत्यता तपासणे.
फायदे:
ही पद्धत पूर्णपणे वस्तुनिष्ठ आणि विश्वासार्ह आहे.
याचे निष्कर्ष पुन्हा पुन्हा पडताळून पाहता येतात (Replicability).
घटकांवर पूर्ण नियंत्रण मिळवता येते.
मर्यादा:
सर्व प्रकारचे मानवी वर्तन प्रयोगशाळेत अभ्यासता येत नाही (उदा. प्रेम, द्वेष).
प्रयोगशाळेतील कृत्रिम वातावरणाचे परिणाम प्रत्यक्ष आयुष्यात लागू पडतीलच असे नाही.
ही पद्धत खर्चिक आणि तांत्रिक कौशल्याची गरज असणारी आहे.
४. जीवनवृत्तांत पद्धती (Case Study)
ही पद्धत प्रामुख्याने क्लिनिकल सायकोलॉजीमध्ये वापरली जाते. जेव्हा एखाद्या व्यक्तीच्या वर्तनात गंभीर समस्या असतात, तेव्हा तिचा सखोल अभ्यास करण्यासाठी ही पद्धत वापरतात.
कार्यपद्धती:
यात व्यक्तीचा जन्म, कौटुंबिक पार्श्वभूमी, आरोग्य, सामाजिक संबंध, शालेय प्रगती अशा सर्व पैलूंची माहिती गोळा केली जाते.
माहिती मिळवण्यासाठी मुलाखत, प्रश्नावली, वैद्यकीय अहवाल आणि नातेवाईकांकडून घेतलेली माहिती यांचा वापर होतो.
समस्याप्रधान बालके (Problematic Children) आणि गुन्हेगारी प्रवृत्तीच्या मुलांसाठी ही पद्धत वरदान आहे.
फायदे:
व्यक्तीच्या वर्तनाचे मूळ शोधण्यास मदत होते.
एका व्यक्तीचा सखोल आणि सर्वांगीण अभ्यास करता येतो.
उपचारात्मक अध्यापनासाठी (Remedial Teaching) ही पद्धत उपयुक्त आहे.
मर्यादा:
या पद्धतीला खूप वेळ लागतो.
याचे निष्कर्ष इतर व्यक्तींना जसेच्या तसे लागू करता येत नाहीत (Generalization शक्य नाही).
तज्ज्ञ मार्गदर्शकाची आवश्यकता असते.
५. सर्वेक्षण पद्धती (Survey)
जेव्हा खूप मोठ्या लोकसंख्येचा किंवा समूहाचा अभ्यास करायचा असतो, तेव्हा सर्वेक्षण पद्धती वापरली जाते.
साधने:
१. प्रश्नावली (Questionnaire): प्रश्नांची छापील यादी देऊन उत्तरे मागवली जातात. २. मुलाखत (Interview): प्रत्यक्ष संवाद साधून माहिती मिळवली जाते.
कार्यपद्धती:
अभ्यासाचा हेतू स्पष्ट करून नमुना (Sampling) निवडला जातो.
प्रश्नावलीचे वितरण करून माहिती संकलित केली जाते.
सांख्यिकी पद्धतीचा वापर करून निकालांचे विश्लेषण केले जाते.
फायदे:
कमी वेळेत आणि कमी खर्चात मोठ्या समूहाची मते जाणून घेता येतात.
सामाजिक कल आणि शैक्षणिक धोरणांच्या अंमलबजावणीसाठी उपयुक्त.
मर्यादा:
दिलेली उत्तरे खरीच असतील याची खात्री नसते.
प्रश्नावलीतील प्रश्न संदिग्ध असल्यास चुकीची माहिती मिळू शकते.
६. वैकासिक पद्धती (Developmental Method)
जनक: अर्नेस्ट जोन्स (Ernest Jones).
या पद्धतीला 'अनुवांशिक पद्धती' असेही म्हणतात. व्यक्तीच्या जन्मापासून ते वृद्धत्वापर्यंत होणाऱ्या बदलांचा अभ्यास यात केला जातो.
प्रकार:
१. दीर्घकालीन पद्धत (Longitudinal Study): एकाच मुलाचा अनेक वर्षांपर्यंत अभ्यास करणे.
२. आडव्या छेदाची पद्धत (Cross-sectional Study): एकाच वेळी वेगवेगळ्या वयोगटातील मुलांचा अभ्यास करून त्यांच्यातील फरकाची तुलना करणे.
फायदे:
वयोमानानुसार वर्तनात होणारे नैसर्गिक बदल समजतात.
विकासाचे टप्पे निश्चित करण्यास मदत होते.
७. मनोविश्लेषण पद्धती (Psychoanalysis)
जनक: सिगमंड फ्रॉइड.
ही पद्धत मानवी मनाच्या अचेतन (Unconscious) भागाचा अभ्यास करण्यावर भर देते. फ्रॉइडच्या मते, मानवी वर्तनावर त्याच्या अचेतन मनातील दबलेल्या इच्छांचा मोठा प्रभाव असतो.
प्रमुख तंत्रे:
मुक्त सहचर्य (Free Association): व्यक्तीला मनात येईल ते बोलण्याची मोकळीक दिली जाते.
स्वप्न विश्लेषण (Dream Analysis): स्वप्नांच्या माध्यमातून अचेतन मनातील संघर्षाचा शोध घेतला जातो.
संमोह (Hypnosis): व्यक्तीला अर्धवट झोपेत नेऊन माहिती काढली जाते.
फायदे:
मानसिक आजारांचे मूळ शोधण्यासाठी आणि उपचार करण्यासाठी अत्यंत प्रभावी.
बालपणातील अनुभवांचे महत्त्व अधोरेखित करते.
मर्यादा:
ही पद्धत अत्यंत गुंतागुंतीची आणि वेळखाऊ आहे.
यासाठी उच्च दर्जाच्या प्रशिक्षणाची गरज असते.
वर्तन अभ्यास पद्धतींचे शैक्षणिक महत्त्व (TET विशेष)
शिक्षकांसाठी या पद्धती खालीलप्रमाणे उपयुक्त ठरतात:
विद्यार्थी आकलन: विद्यार्थ्यांची बौद्धिक पातळी आणि रुची समजण्यासाठी 'बाह्य निरीक्षण' मदत करते.
अध्यापन पद्धतीत बदल: 'प्रायोगिक पद्धती' वापरून शिक्षक कोणत्या अध्यापन पद्धतीमुळे विद्यार्थी जास्त शिकतात, हे शोधू शकतात.
समस्या निवारण: अभ्यासात मागे पडणाऱ्या किंवा वर्गात खोड्या करणाऱ्या मुलांसाठी 'जीवनवृत्तांत पद्धती' वापरून त्यांच्या समस्या सोडवता येतात.
शिस्त: वर्गातील शिस्तीचे प्रश्न सोडवण्यासाठी निरीक्षणात्मक नोंदींचा वापर होतो.
परीक्षेसाठी महत्त्वाचे मुद्दे (Quick Revision)
मानसशास्त्रातील सर्वात जुनी पद्धत: आत्मनिरीक्षण पद्धती.
सर्वात शास्त्रीय आणि अचूक पद्धत: प्रायोगिक पद्धती.
समस्याप्रधान बालकांसाठी उपयुक्त पद्धत: जीवनवृत्तांत पद्धती.
अचेतन मनाचा अभ्यास करणारी पद्धत: मनोविश्लेषण पद्धती.
'अतींद्रिय' निरीक्षणावर आधारित पद्धत: आत्मनिरीक्षण.
स्वतंत्र आणि आश्रित चल कोणत्या पद्धतीत असतात? प्रायोगिक पद्धत.
निष्कर्ष
वर्तनाचा अभ्यास करण्याच्या या विविध पद्धती मानसशास्त्राचा पाया आहेत. प्रत्येक पद्धतीचे स्वतःचे महत्त्व आणि मर्यादा आहेत. एक प्रभावी शिक्षक होण्यासाठी, परिस्थितीनुसार योग्य पद्धतीची निवड करून विद्यार्थ्यांच्या सर्वांगीण विकासासाठी प्रयत्न करणे गरजेचे आहे.
वर्तन अभ्यासाच्या शास्त्रीय पद्धती
Mock Test: 20 Questions | 20 Minutes
