१. मानसशास्त्र शब्दाची व्युत्पत्ती आणि उगम (Etymology and Origin)
मानसशास्त्राचा उगम हा प्राचीन काळी 'तत्त्वज्ञान' (Philosophy) या विषयाचा एक भाग म्हणून झाला होता. पुढे १९ व्या शतकाच्या उत्तरार्धात तो एक स्वतंत्र विज्ञान म्हणून उदयास आला.
शब्दाची रचना: इंग्रजीतील 'Psychology' हा शब्द दोन ग्रीक शब्दांपासून तयार झाला आहे:
Psyche: याचा अर्थ 'आत्मा' असा होतो.
Logos: याचा अर्थ 'शास्त्र' किंवा 'अभ्यास' असा होतो.
सुरुवातीचा अर्थ: प्रारंभीच्या काळात मानसशास्त्र म्हणजे 'आत्म्याचा अभ्यास करणारे शास्त्र' मानले जात असे.
कालखंड: १६ व्या शतकापर्यंत मानसशास्त्राला स्वतंत्र स्थान नव्हते, ते केवळ तत्त्वज्ञानाची एक शाखा मानले जात असे.
स्वतंत्र अस्तित्व: १८७९ मध्ये विल्यम वुंट यांनी जर्मनीतील लिप्झिग येथे पहिली मानसशास्त्रीय प्रयोगशाळा स्थापन केली आणि मानसशास्त्राला विज्ञानाचा दर्जा प्राप्त झाला.
२. मानसशास्त्राच्या व्याख्यांचा ऐतिहासिक प्रवास
मानसशास्त्राची व्याख्या काळानुसार बदलत गेली. हा बदल प्रामुख्याने चार टप्प्यांत झाला आहे:
अ) आत्म्याचे शास्त्र (Science of Soul)
समर्थक: ॲरिस्टॉटल, प्लेटो, डेकार्ट.
संकल्पना: प्राचीन ग्रीक विचारवंतांच्या मते मानसशास्त्र म्हणजे आत्म्याचे स्वरूप आणि कार्याचा अभ्यास होय.
मर्यादा: 'आत्मा' ही एक अमूर्त संकल्पना आहे. तो कोणालाही पाहता येत नाही, त्याची प्रयोगशाळेत चाचणी घेता येत नाही किंवा त्याचे मोजमाप करता येत नाही. त्यामुळे ही व्याख्या मागे पडली.
ब) मनाचे शास्त्र (Science of Mind)
समर्थक: जॉन लॉक, इमान्युएल कांट, ह्यूम.
संकल्पना: १७ व्या आणि १८ व्या शतकात मानसशास्त्र म्हणजे 'मनाचा अभ्यास' असे मानले जाऊ लागले.
मर्यादा: आत्म्याप्रमाणेच 'मन' देखील अमूर्त आहे. मनाची रचना निश्चितपणे सांगता येत नाही आणि एका व्यक्तीच्या मनाचा अभ्यास दुसरी व्यक्ती वस्तुनिष्ठपणे करू शकत नाही.
क) बोधावस्थेचे शास्त्र (Science of Consciousness)
समर्थक: विल्यम वुंट, एडवर्ड टिचनर, विल्यम जेम्स.
संकल्पना: १९ व्या शतकात मानसशास्त्र म्हणजे 'मानवी बोधावस्थेचे शास्त्र' अशी व्याख्या केली गेली. म्हणजे आपण जागृत अवस्थेत जे अनुभवतो, त्याचा अभ्यास.
मर्यादा: मानवी मन केवळ बोधावस्थेत नसते. त्यात अबोधावस्था आणि सुप्तावस्था देखील असते. सिग्मंड फ्रॉइड यांनी दाखवून दिले की मानवी वर्तनावर अबोध मनाचा मोठा प्रभाव असतो. त्यामुळे ही व्याख्या अपूर्ण ठरली.
ड) वर्तनाचे शास्त्र (Science of Behavior)
समर्थक: जे. बी. वॉटसन, बी. एफ. स्किनर, आर. एस. वुडवर्थ.
संकल्पना: २० व्या शतकाच्या सुरुवातीला 'वर्तनवाद' उदयास आला. मानसशास्त्र म्हणजे 'मानव आणि मानवेतर प्राण्यांच्या वर्तनाचा अभ्यास करणारे शास्त्र' होय.
सद्यस्थिती: ही व्याख्या आजही सर्वमान्य आहे, कारण वर्तनाचे निरीक्षण आणि मोजमाप करता येते.
३. नामवंत मानसशास्त्रज्ञांच्या व्याख्या
परीक्षेच्या दृष्टीने खालील व्याख्या आणि त्यांचे लेखक महत्त्वाचे आहेत:
आर. एस. वुडवर्थ: "मानसशास्त्र प्रथम आपल्या आत्म्याचा त्याग केला, मग आपल्या मनाचा त्याग केला, नंतर आपल्या बोधावस्थेचा त्याग केला आणि आता ते एका प्रकारच्या वर्तनाचा स्वीकार करते."
जे. बी. वॉटसन: "मानसशास्त्र हे वर्तनाचे धनात्मक विज्ञान आहे."
बी. एफ. स्किनर: "मानसशास्त्र हे वर्तन आणि अनुभवाचे शास्त्र आहे."
विल्यम मॅकडूगल: "मानसशास्त्र हे जिवंत प्राण्यांच्या वर्तनाचे प्रत्यक्ष शास्त्र आहे."
मॉर्गन आणि किंग: "मानव आणि प्राणी यांच्या वर्तनाचा अभ्यास करणारे शास्त्र म्हणजे मानसशास्त्र होय."
४. मानसशास्त्राचे प्रमुख संप्रदाय (Schools of Thought)
मानसशास्त्राच्या इतिहासात विविध विचारवंतांनी मानवी वर्तनाचा अभ्यास करण्यासाठी वेगवेगळ्या पद्धतींचा वापर केला. त्यांना 'संप्रदाय' असे म्हणतात.
१. रचनावाद (Structuralism)
जनक: विल्यम वुंट आणि त्यांचे शिष्य एडवर्ड टिचनर.
मुख्य विचार: मानवी मनाच्या रचनेचा अभ्यास करणे. मनात निर्माण होणाऱ्या संवेदना, भावना आणि प्रतिमा या घटकांचे विश्लेषण करणे.
पद्धती: 'अंतर्निरीक्षण' (Introspection) ही मुख्य पद्धत वापरली गेली.
उदाहरण: एखादे फूल पाहिल्यानंतर मनात नेमकी कोणती संवेदना निर्माण होते, याचा सविस्तर अभ्यास करणे.
२. कार्यवाद (Functionalism)
जनक: विल्यम जेम्स.
मुख्य विचार: मन कशाचे बनले आहे (रचना) यापेक्षा ते 'कार्य' कसे करते, याला महत्त्व दिले गेले. मानवी मन सभोवतालच्या वातावरणाशी जुळवून घेण्यासाठी कसे मदत करते, याचा अभ्यास यात केला जातो.
ग्रंथ: 'Principles of Psychology' (१८९०).
३. वर्तनवाद (Behaviorism)
जनक: जे. बी. वॉटसन (१९१३).
मुख्य विचार: जे वर्तन डोळ्यांना दिसते आणि ज्याचे वस्तुनिष्ठ निरीक्षण करता येते, केवळ त्याचाच अभ्यास मानसशास्त्रात व्हावा.
सराव: उत्तेजक (Stimulus) आणि प्रतिक्रिया (Response) यांच्यातील संबंधाचा अभ्यास.
सूत्र: $S \rightarrow R$ (Stimulus leads to Response).
४. समष्टीवाद (Gestalt Psychology)
जनक: मॅक्स वर्दामर, कोहलर, कोफ्का.
मुख्य विचार: 'समष्टी' म्हणजे 'पूर्णत्व'. मानवी मन कोणत्याही गोष्टीचे आकलन भाग-भागांत न करता पूर्ण स्वरूपात करते. "The whole is greater than the sum of its parts."
उदाहरण: आपण जेव्हा एखादा चेहरा पाहतो, तेव्हा नाक, डोळे, ओठ स्वतंत्र न पाहता पूर्ण चेहरा म्हणून पाहतो.
५. मनोविश्लेषणवाद (Psychoanalysis)
जनक: सिग्मंड फ्रॉइड.
मुख्य विचार: मानवी वर्तनाचे मूळ त्याच्या 'अबोधावस्थेत' (Unconscious Mind) असते. बालपणीचे अनुभव आणि दमित इच्छा माणसाचे व्यक्तिमत्व घडवतात.
घटक: ईड (Id), अहम (Ego) आणि पराहम (Superego).
सिग्मंड फ्रॉइड यांच्या मनोविश्लेषणवादातील या तिन्ही संकल्पना सोप्या भाषेत खालीलप्रमाणे आहेत:
ईड (Id): ईड ही मनाची जन्मजात आणि अचेतन अवस्था असून ती केवळ 'सुखद तत्त्वावर' ($Pleasure$ $Principle$) कार्य करते आणि कोणत्याही परिणामाचा विचार न करता तात्काळ इच्छापूर्तीसाठी हट्ट धरते.
अहम (Ego): अहम हा मनाचा तर्कसंगत आणि व्यावहारिक भाग असून तो ईडच्या अतार्किक मागण्या आणि बाह्य जगातील परिस्थिती यांच्यात 'वास्तव तत्त्वाच्या' ($Reality$ $Principle$) आधारे सुवर्णमध्य साधतो.
पराहम (Superego): पराहम हा मनाचा नैतिक आणि सामाजिक मूल्यांनी बनलेला भाग असून तो 'नैतिकता तत्त्वावर' ($Morality$ $Principle$) चालतो आणि व्यक्तीला काय चुकीचे व काय बरोबर याचे मार्गदर्शन करून आदर्शवत वागण्यास प्रवृत्त करतो.
सोप्या भाषेत सांगायचे तर, तुमच्या डोक्यात सतत भांडणारे एक हट्टी बाळ (ईड), एक कडक शिस्तीचे शिक्षक (पराहम) आणि त्या दोघांमध्ये समेट घडवून आणणारा एक समजूतदार मध्यस्थ (अहम) म्हणजे हे व्यक्तिमत्वाचे तीन घटक आहेत!
५. मानसशास्त्राची ध्येये (Goals of Psychology)
मानसशास्त्र प्रामुख्याने खालील चार उद्दिष्टांसाठी कार्य करते:
वर्णन (Description): एखादे वर्तन नेमके काय आहे, याचे वस्तुनिष्ठ वर्णन करणे. (उदा. मूल वर्गात का रडत आहे?)
स्पष्टीकरण (Explanation): त्या वर्तनामागची कारणे शोधणे. (उदा. मुलाला घरची आठवण येत आहे की शिक्षकांची भीती वाटत आहे?)
पूर्वानुमान (Prediction): वर्तनाच्या आधारे भविष्यात काय घडेल याचा अंदाज लावणे. (उदा. जर मुलाची भीती दूर केली नाही, तर तो शाळेत येण्याचे बंद करेल.)
नियंत्रण (Control): अवांछित वर्तन बदलणे आणि अपेक्षित वर्तन घडवून आणणे. (उदा. मुलाला प्रेमाने हाताळून त्याची भीती दूर करणे.)
६. भारतीय संदर्भ: मानसशास्त्रीय संकल्पना
भारतात मानसशास्त्राचा इतिहास अत्यंत प्राचीन आहे, जो वेदांमध्ये आणि उपनिषदांमध्ये आढळतो.
योगशास्त्र: महर्षी पतंजली यांनी 'योगसूत्र' मध्ये चित्तवृत्ती निरोधाचा मार्ग सांगितला आहे. हे मनाचे नियंत्रण करण्याचे शास्त्र आहे.
त्रिगुण संकल्पना: मानवी स्वभाव तीन गुणांनी बनलेला असतो:
सत्व: शांतता, ज्ञान आणि शुद्धता.
रज: क्रियाशीलता, चंचलता आणि महत्त्वाकांक्षा.
तम: आळस, अज्ञान आणि संताप.
पंचकोश: तैत्तिरीय उपनिषदात मानवी अस्तित्वाचे पाच स्तर (कोश) सांगितले आहेत: अन्नमय, प्राणमय, मनोमय, विज्ञानमय आणि आनंदमय.
७. मानसशास्त्राच्या शाखा (Branches of Psychology)
शिक्षक परीक्षेसाठी काही महत्त्वाच्या शाखांची माहिती असणे आवश्यक आहे:
| शाखा | अभ्यासाचा विषय |
| बालमानसशास्त्र | जन्मापासून किशोरवयापर्यंतच्या विकासाचा अभ्यास. |
| शैक्षणिक मानसशास्त्र | अध्यापन आणि अध्ययन प्रक्रियेशी संबंधित समस्यांचा अभ्यास. |
| सामाजिक मानसशास्त्र | व्यक्तीच्या वर्तनावर समाजाचा होणारा परिणाम. |
| अपसामान्य मानसशास्त्र | मानसिक आजार आणि असामान्य वर्तनाचा अभ्यास. |
| प्रायोगिक मानसशास्त्र | प्रयोगशाळेत नियंत्रित परिस्थितीत वर्तनाचा अभ्यास. |
८. तुलना: वाढ आणि विकास (Growth vs Development)
मानसशास्त्राच्या पायाभूत संकल्पनांमध्ये वाढ आणि विकास यांचा फरक समजणे महत्त्वाचे आहे.
| वैशिष्ट्य | वाढ (Growth) | विकास (Development) |
| स्वरूप | प्रामुख्याने शारीरिक असते. | शारीरिक, मानसिक, सामाजिक आणि भावनिक असते. |
| मोजमाप | संख्यात्मक असते (उदा. उंची $\text{cm}$ मध्ये). | गुणात्मक असते (उदा. कौशल्य वाढणे). |
| व्याप्ती | मर्यादित असते. | व्यापक आणि निरंतर असते. |
| मर्यादा | एका विशिष्ट वयानंतर थांबते. | जन्मापासून मृत्यू पर्यंत सुरू राहते. |
९. शैक्षणिक उपयोजन (Educational Implications)
शिक्षकांसाठी मानसशास्त्राचे ज्ञान का आवश्यक आहे?
विद्यार्थ्यांची ओळख: विद्यार्थ्यांच्या वैयक्तिक भिन्नता (Individual Differences) समजून घेण्यासाठी.
योग्य अध्यापन पद्धती: विद्यार्थ्यांच्या वयोगटानुसार आणि मानसिक क्षमतेनुसार अध्यापन पद्धती निवडण्यासाठी.
प्रेरणा (Motivation): विद्यार्थ्यांना अभ्यासासाठी कसे प्रवृत्त करावे, हे समजण्यासाठी.
शिस्त: मुलांवर शारीरिक शिक्षा न करता मानसशास्त्रीय दृष्टिकोनातून शिस्त कशी लावावी, हे समजते.
मूल्यमापन: विद्यार्थ्यांच्या प्रगतीचे केवळ गुणांवर आधारित नव्हे, तर सर्वांगीण मूल्यमापन करण्यासाठी.
१०. महा टीईटी (Maha TET) मागील वर्षांच्या प्रश्नांचे विश्लेषण (PYQ Analysis)
मागील वर्षांच्या (२०१६-२०२५) प्रश्नपत्रिकांचे विश्लेषण केल्यास असे दिसून येते की:
व्याख्यांवर आधारित प्रश्न: अनेकदा वुडवर्थ किंवा वॉटसन यांच्या व्याख्या देऊन त्या कोणाच्या आहेत असे विचारले जाते. (उदा. २०१७ च्या परीक्षेत 'आत्म्याचा त्याग' ही व्याख्या विचारली गेली होती).
संप्रदायांचे जनक: 'रचनावादाचे जनक कोण?' किंवा 'वर्तणुकीचा सिद्धांत कोणी मांडला?' अशा प्रकारचे प्रश्न वारंवार येतात.
मानसशास्त्राचा उगम: मानसशास्त्र हे कोणत्या विषयाची शाखा होती? (उत्तर: तत्त्वज्ञान).
पहिली प्रयोगशाळा: विल्यम वुंट यांनी प्रयोगशाळा कोठे आणि कधी स्थापन केली, हा प्रश्न अनेकदा CTET आणि TET मध्ये विचारला जातो.
११. महत्त्वाचे मुद्दे (Quick Revision Points)
मूळ विषय: तत्त्वज्ञान.
पहिली प्रयोगशाळा: १८७९, लिप्झिग, जर्मनी (विल्यम वुंट).
आधुनिक व्याख्या: वर्तनाचे शास्त्र.
अंतर्निरीक्षण पद्धत: रचनावाद (Structuralism).
अबोधावस्थेचा अभ्यास: मनोविश्लेषणवाद (Sigmund Freud).
S-R संबंध: वर्तनवाद (J.B. Watson).
समग्र विचार: समष्टीवाद (Gestalt).
या लेखात आपण मानसशास्त्राची प्राथमिक ओळख करून घेतली आहे. महा टीईटी परीक्षेसाठी यातील प्रत्येक व्याख्या आणि मानसशास्त्रज्ञाचे नाव लक्षात ठेवणे अत्यंत गरजेचे आहे.
QUIZ
Mock Test: 20 Questions | 20 Minutes
