शैक्षणिक मानसशास्त्र: स्वरूप, व्याप्ती आणि गरज

१. शब्दाची उत्पत्ती आणि ऐतिहासिक पार्श्वभूमी

मानसशास्त्र ही संज्ञा मुळात ग्रीक शब्दांपासून तयार झाली आहे. 'सायकी' (Psyche) म्हणजे आत्मा आणि 'लोगोस' (Logos) म्हणजे शास्त्र किंवा शास्त्रशुद्ध अभ्यास. सुरुवातीच्या काळात मानसशास्त्राला आत्म्याचे शास्त्र मानले जात असे. परंतु, विज्ञानाच्या प्रगतीनुसार आत्म्याची व्याख्या करणे कठीण झाल्यामुळे मानसशास्त्राने स्वतःची व्याप्ती बदलली.

विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीस जेव्हा मानसशास्त्रीय सिद्धांतांचा वापर शिक्षण क्षेत्रात प्रामुख्याने होऊ लागला, तेव्हा शैक्षणिक मानसशास्त्र ही स्वतंत्र शाखा उदयाला आली. अध्यापन म्हणजे केवळ माहिती देणे नव्हे, तर बालकाच्या वर्तनात अपेक्षित बदल घडवून आणणे होय, हा विचार प्रबळ झाला. या प्रक्रियेत पेस्टॉलॉजी, हरबर्ट आणि फ्रोबेल यांसारख्या विचारवंतांनी मोलाची भर घातली.

२. शैक्षणिक मानसशास्त्राच्या प्रमुख व्याख्या

विविध मानसशास्त्रज्ञांनी शैक्षणिक मानसशास्त्राची व्याप्ती आणि त्याचे महत्त्व अधोरेखित करण्यासाठी खालीलप्रमाणे व्याख्या मांडल्या आहेत:

ई. ए. पील: "शैक्षणिक मानसशास्त्र म्हणजे शिक्षणाचे विज्ञान होय." पील यांच्या मते, शिक्षण प्रक्रियेचा वैज्ञानिक पद्धतीने अभ्यास करणे म्हणजे शैक्षणिक मानसशास्त्र.
क्रो आणि क्रो: "व्यक्तीच्या जन्मापासून ते वृद्धत्वापर्यंतच्या अध्ययन अनुभवांचे वर्णन आणि स्पष्टीकरण देणारे शास्त्र म्हणजे शैक्षणिक मानसशास्त्र होय." ही व्याख्या अध्ययनाच्या सातत्यावर भर देते.
सी. ई. स्किनर: "शैक्षणिक मानसशास्त्र हे मानवी प्राण्यांच्या शैक्षणिक परिस्थितीतील वर्तनाशी संबंधित असते." स्किनर यांनी वर्तनावर अधिक भर दिला असून, अध्यापन आणि अध्ययन या दोन्ही प्रक्रियांचा यात समावेश केला आहे.
स्टीफन: "शैक्षणिक मानसशास्त्र म्हणजे शैक्षणिक वाढीचा किंवा विकासाचा पद्धतशीर अभ्यास होय."

३. शैक्षणिक मानसशास्त्राचे स्वरूप

शैक्षणिक मानसशास्त्राचे स्वरूप समजून घेण्यासाठी खालील मुद्द्यांचा विचार करणे आवश्यक आहे:

हे एक उपयोजित शास्त्र आहे: मानसशास्त्रातील सिद्धांत, नियम आणि तत्त्वे यांचा वापर प्रत्यक्ष शिक्षण प्रक्रियेत केला जातो. त्यामुळे हे केवळ सैद्धांतिक नसून उपयोजित स्वरूपाचे शास्त्र आहे.
हे एक सकारात्मक विज्ञान आहे: शैक्षणिक मानसशास्त्र 'काय असावे' यापेक्षा 'काय आहे' यावर लक्ष केंद्रित करते. बालकाचे वर्तन कसे आहे आणि त्यात बदल कसा घडतो, याचा वस्तुनिष्ठ अभ्यास येथे केला जातो.
अध्ययनार्थी केंद्रबिंदू: या शास्त्रात विद्यार्थी किंवा अध्ययनार्थी हा केंद्रस्थानी असतो. त्याच्या गरजा, क्षमता आणि आवड-निवड लक्षात घेऊन शैक्षणिक नियोजन केले जाते.
विकासाभिमुख प्रक्रिया: बालकाचा शारीरिक, मानसिक, भावनिक आणि सामाजिक विकास कसा होतो, याचा अभ्यास हे शास्त्र करते. विकास प्रक्रियेतील अडथळे दूर करणे हे याचे मुख्य उद्दिष्ट असते.

४. शैक्षणिक मानसशास्त्राची व्याप्ती

शैक्षणिक मानसशास्त्राची व्याप्ती अत्यंत विशाल आहे. यात प्रामुख्याने पाच महत्त्वाच्या घटकांचा समावेश होतो:

अ) अध्ययनार्थी (विद्यार्थी):

अध्ययनार्थी हा शिक्षण प्रक्रियेचा आत्मा आहे. शैक्षणिक मानसशास्त्र विद्यार्थ्यांच्या अनुवंशाचा आणि त्यांच्या आजूबाजूच्या परिस्थितीचा त्यांच्यावर काय परिणाम होतो, याचा अभ्यास करते. यात विद्यार्थ्याची बुद्धिमत्ता, त्याची अभिरूची, कल, अभिवृत्ती आणि त्याचे व्यक्तिमत्त्व या बाबींचा समावेश होतो. प्रत्येक बालक हे स्वतंत्र व्यक्तिमत्त्व असते, ही 'वैयक्तिक भिन्नता' ओळखणे हा व्याप्तीचा महत्त्वाचा भाग आहे.

ब) अध्ययन अनुभव:

विद्यार्थ्याला कोणत्या प्रकारचे अनुभव द्यावेत, जेणेकरून त्याचे शिक्षण प्रभावी होईल, याचा निर्णय शैक्षणिक मानसशास्त्र घेते. बालकाच्या वयोमानानुसार आणि त्याच्या परिपक्वतेनुसार अभ्यासक्रमाची रचना कशी असावी, हे यावरून ठरवले जाते.

क) अध्ययन प्रक्रिया:

शिक्षण घेताना विद्यार्थ्याच्या मनात कोणत्या मानसिक प्रक्रिया घडतात, याचा अभ्यास यात होतो. अवधान, संवेदन, अवबोध, स्मृती, विस्मरण, विचारप्रक्रिया आणि समस्या निराकरण या सर्व गोष्टी अध्ययन प्रक्रियेचा भाग आहेत. एखादी गोष्ट विद्यार्थी लवकर का शिकतो आणि दुसरी गोष्ट का विसरतो, याचे शास्त्रीय स्पष्टीकरण येथे मिळते.

ड) अध्ययन परिस्थिती:

वर्गखोलीतील वातावरण, शिक्षकांचे वर्तन, शिस्त आणि सामाजिक वातावरण यांचा अध्ययनावर मोठा प्रभाव असतो. पोषक वातावरण निर्मितीसाठी आवश्यक असणारे घटक शैक्षणिक मानसशास्त्र सुचवते. यात गटगतिकी आणि वर्गातील आंतरक्रियांचा समावेश होतो.

इ) शिक्षक:

शिक्षकाला स्वतःचे सामर्थ्य आणि मर्यादा माहित असणे आवश्यक आहे. शिक्षकाने आपली भूमिका केवळ माहिती देणारा न ठेवता 'मार्गदर्शक' म्हणून कशी निभवावी, याचे मार्गदर्शन हे शास्त्र करते. शिक्षकाची स्वतःची मानसिक स्थिती आणि विद्यार्थ्यांशी असणारे संबंध हा व्याप्तीचा अविभाज्य भाग आहे.

५. मानसशास्त्र आणि शैक्षणिक मानसशास्त्र: तुलनात्मक फरक

मुद्दा	सामान्य मानसशास्त्र	शैक्षणिक मानसशास्त्र
क्षेत्र	हे मानवी वर्तनाचा सामान्य अभ्यास करते.	हे केवळ शैक्षणिक परिस्थितीतील वर्तनाचा अभ्यास करते.
व्याप्ती	याची व्याप्ती अमर्याद असून यात सर्व प्रकारच्या वर्तनाचा समावेश होतो.	याची व्याप्ती शिक्षण क्षेत्रापुरती मर्यादित आहे.
सिद्धांत	यात नवीन सिद्धांतांची मांडणी केली जाते.	यात मानसशास्त्रीय सिद्धांतांचे उपयोजन केले जाते.
उद्दिष्ट	वर्तनाचे नियम शोधणे.	अध्ययन-अध्यापन प्रक्रिया सुधारणे.

६. शिक्षकांसाठी शैक्षणिक मानसशास्त्राची गरज आणि महत्त्व

एक यशस्वी शिक्षक होण्यासाठी शैक्षणिक मानसशास्त्राचे ज्ञान असणे अनिवार्य आहे. त्याची गरज खालील मुद्द्यांवरून स्पष्ट होते:

१. वैयक्तिक भिन्नतेची ओळख:

वर्गातील प्रत्येक विद्यार्थ्याची शिकण्याची गती आणि क्षमता वेगळी असते. काही विद्यार्थी बुद्धिवान असतात, तर काही मंदगतीने शिकणारे असतात. शिक्षकाला या भिन्नतेची जाणीव झाल्यास तो प्रत्येकासाठी योग्य त्या अध्यापन पद्धतीचा वापर करू शकतो.

२. योग्य अध्यापन पद्धतींची निवड:

केवळ ज्ञान असणे पुरेसे नाही, तर ते विद्यार्थ्यांपर्यंत पोहोचवणे महत्त्वाचे आहे. शैक्षणिक मानसशास्त्र शिक्षकाला सांगते की, कोणत्या वयोगटासाठी 'मूर्ताकडून अमूर्ताकडे' जायचे किंवा कधी 'विशेषाकडून सामान्याकडे' जायचे.

३. प्रेरणेचे महत्त्व:

विद्यार्थ्याला शिकण्यासाठी प्रवृत्त करणे हे शिक्षकाचे मोठे आव्हान असते. आंतरिक प्रेरणा आणि बाह्य प्रेरणा यांचा वापर करून विद्यार्थ्याची अभिरूची कशी वाढवायची, हे मानसशास्त्रामुळे समजते.

४. शिस्त आणि वर्ग व्यवस्थापन:

जुन्या काळी 'छडी लागे छमछम, विद्या येई घमघम' हा विचार होता. परंतु, मानसशास्त्रानुसार भीतीमुळे शिक्षण होत नाही. प्रेम, सहानुभूती आणि लोकशाहीवादी वातावरण याद्वारे शिस्त कशी लावावी, याचे ज्ञान शिक्षकाला मिळते.

५. विद्यार्थ्यांच्या समस्यांचे निदान:

एखादा विद्यार्थी अभ्यासात मागे का पडतोय? किंवा त्याचे वर्तन अचानक का बदलले? अशा प्रश्नांची उत्तरे शोधण्यासाठी 'नैदानिक चाचण्या' आणि 'उपचारात्मक अध्यापन' यांचा वापर शिक्षक करू शकतो.

६. अभ्यासक्रम रचना:

विद्यार्थ्यांच्या मानसिक स्तराला साजेसा अभ्यासक्रम तयार करण्यासाठी मानसशास्त्रीय तत्त्वांची गरज असते. वयानुसार मुलांच्या आवडी बदलतात, हे लक्षात घेऊन पाठ्यपुस्तकांची मांडणी केली जाते.

७. मूल्यमापन:

विद्यार्थ्याने काय शिकले, हे तपासण्यासाठी केवळ परीक्षा घेणे पुरेसे नाही. त्याच्या गुणात्मक आणि परिमाणात्मक प्रगतीचा अंदाज घेण्यासाठी आधुनिक मूल्यमापन पद्धतींचा वापर करणे मानसशास्त्रामुळे शक्य झाले आहे.

२. जागतिक स्तरावरील प्रमुख मानसशास्त्रज्ञांचे योगदान

बालकाची बुद्धी, विकास आणि शिकण्याची प्रक्रिया समजून घेण्यासाठी खालील तज्ज्ञांचे कार्य पायाभूत मानले जाते:

जीन पियाजे (Jean Piaget): त्यांनी बौद्धिक विकासाच्या चार अवस्था सांगितल्या. मुलांचा विचार करण्याचा मार्ग प्रौढांपेक्षा वेगळा असतो, हे त्यांनी जगाला पटवून दिले.
बी. एफ. स्किनर (B.F. Skinner): 'साधक अभिसंधान' (Operant Conditioning) द्वारे त्यांनी प्रबलन (Reinforcement) आणि बक्षीस यांचे शिक्षणातील महत्त्व अधोरेखित केले.
मारिया मॉन्टेसरी (Maria Montessori): त्यांनी 'मॉन्टेसरी पद्धत' विकसित केली. "मुलांना त्यांच्या गतीने आणि अनुभवातून शिकू द्या" हा विचार त्यांनी मांडला. त्यांनी ज्ञानेंद्रियांच्या शिक्षणावर (Sensory Training) भर दिला.
अल्बर्ट बांदूरा (Albert Bandura): मुलांच्या सामाजिक निरीक्षणात्मक अध्ययनावर त्यांनी भर दिला. "मुले आदर्शांचे अनुकरण करून शिकतात" हे त्यांनी मांडले.

३. भारतीय शिक्षणतज्ज्ञांचे योगदान

भारतीय संदर्भात बालशिक्षणाची पायाभरणी करणाऱ्या दोन महान व्यक्तींचा परिचय करून घेणे आवश्यक आहे:

अ) गिजूभाई बधेका (Gijubhai Badheka)

गुजरातचे रहिवासी असलेले गिजूभाई यांना मुले प्रेमाने 'मुछवाली माँ' (मिशा असलेली आई) म्हणत असत.

दिवास्वप्न: हे त्यांचे अत्यंत गाजलेले पुस्तक असून त्यात त्यांनी प्रचलित शिक्षण पद्धतीवर टीका करून 'आनंददायी शिक्षणाचे' महत्त्व सांगितले.
बालकेंद्रित शिक्षण: त्यांनी मुलांच्या स्वातंत्र्याचा पुरस्कार केला. मुलांवर धाक न ठेवता गोष्टी, गाणी आणि खेळांच्या माध्यमातून त्यांना शिकवावे, असे त्यांनी मांडले.
बालमंदिर: त्यांनी बालकांसाठी विशेष शाळा (बालमंदिर) सुरू केल्या.

ब) ताराबाई मोडक (Tarabai Modak)

ताराबाई मोडक यांना 'भारतातील मॉन्टेसरी' म्हणून ओळखले जाते. त्यांनी ग्रामीण आणि आदिवासी मुलांसाठी शिक्षणाचे दरवाजे उघडले.

अंगणवाडी आणि बालवाडी: भारतात बालवाडी आणि अंगणवाडीची संकल्पना रुजवण्याचे श्रेय त्यांना जाते.
नूतन बालशिक्षण संघ: त्यांनी गिजूभाईंच्या सहकार्याने हा संघ स्थापन केला.
कुरणशाळा: आदिवासी भागातील मुले गुरे चरायला जात असल्याने त्यांच्यासाठी त्यांनी 'कुरणशाळा' ही अभिनव संकल्पना राबवली.

७. शैक्षणिक मानसशास्त्र आणि महा टीईटी (PYQ विश्लेषण)

मागील वर्षांच्या प्रश्नपत्रिकांचे विश्लेषण केल्यास असे दिसून येते की, या टॉपिकवर दरवर्षी २ ते ३ प्रश्न विचारले जातात.

२०१३ आणि २०१५: शैक्षणिक मानसशास्त्राच्या व्याख्यांवर आधारित प्रश्न विचारले गेले होते (उदा. क्रो आणि क्रो यांची व्याख्या).
२०१७: 'शैक्षणिक मानसशास्त्र हे कोणत्या प्रकारचे विज्ञान आहे?' असा प्रश्न आला होता, ज्याचे उत्तर 'उपयोजित विज्ञान' असे होते.
२०२१: शिक्षकाच्या भूमिकेवर आणि वैयक्तिक भिन्नतेवर प्रश्न केंद्रित होते.
२०२४-२५: आधुनिक कलानुसार, 'ज्ञानरचनावाद' आणि 'समावेशित शिक्षण' यांमधील मानसशास्त्राची भूमिका विचारली जाण्याची शक्यता अधिक आहे.

८. महत्त्वाचे मानसशास्त्रीय सिद्धांत आणि उपयोजन

शैक्षणिक मानसशास्त्रात अनेक उपपत्ती आहेत ज्या शिक्षकाला मार्गदर्शक ठरतात:

अध्ययन उपपत्ती: थॉर्नडाईकची 'प्रयत्न-प्रमाद' पद्धत किंवा पॅव्हलॉव्हची 'अभिजात अभिसंधान' पद्धत शिक्षकाला सराव आणि सवयींचे महत्त्व पटवून देते.
बुद्धिमत्ता उपपत्ती: गार्डनरची 'बहुविध बुद्धिमत्ता' उपपत्ती शिक्षकाला हे समजण्यास मदत करते की, जो विद्यार्थी गणितात कच्चा आहे तो संगीतात किंवा खेळात हुशार असू शकतो.
विकास उपपत्ती: जीन पियाजे यांनी मांडलेल्या बौद्धिक विकासाच्या अवस्था शिक्षकाला हे सांगतात की, लहान मुलांकडून तर्कशुद्ध विचारांची अपेक्षा कधी करावी.

९. सारांश

शैक्षणिक मानसशास्त्र हे केवळ शिक्षकांसाठीचे पुस्तक नाही, तर तो एक दृष्टिकोन आहे. विद्यार्थ्यांच्या मनाचा ठाव घेऊन, त्यांच्या समस्या समजून घेऊन आणि त्यांच्या क्षमतांचा विकास करून एक आदर्श पिढी घडवण्यासाठी हे शास्त्र अत्यंत आवश्यक आहे. महा टीईटी परीक्षेच्या दृष्टीने विचार करता, या विषयाची मूलभूत संकल्पना स्पष्ट असल्यास 'बालमानसशास्त्र आणि अध्यापनशास्त्र' या विषयात चांगले गुण मिळवणे सोपे जाते.