१. अनुवंश : अर्थ आणि स्वरूप
अनुवंशाची व्याख्या: आई-वडील किंवा पूर्वजांकडून मुलांकडे जैविक रितीने संक्रमित होणारी शारीरिक आणि मानसिक गुणवैशिष्ट्ये म्हणजे अनुवंश होय.
बी. जे. झा (B. J. Jha) यांच्या मते: व्यक्तीला आपल्या पूर्वजांकडून वारसाहक्काने मिळालेली सर्व वैशिष्ट्ये म्हणजे अनुवंश.
वुडवर्थ (Woodworth) यांच्या मते: अनुवंशात अशा सर्व घटकांचा समावेश होतो, जे गर्भाधारणेच्या वेळी (जन्माच्या नऊ महिने आधी) व्यक्तीमध्ये उपस्थित असतात.
प्रत्येक व्यक्तीची सुरुवात एका पेशीपासून होते, ज्याला 'संयुक्त पेशी' असे म्हणतात.
२. अनुवंशाची जैविक प्रक्रिया (Biological Process)
संयुक्त पेशी (Zygote): हा पेशी आईचा 'अंडपेशी' आणि वडिलांचा 'शुक्रपेशी' यांच्या संयोगातून तयार होतो.
गुणसूत्रे (Chromosomes): मानवी पेशीमध्ये एकूण $23$ जोड्या गुणसूत्रे असतात, म्हणजेच एकूण $46$ गुणसूत्रे असतात.
या $23$ जोड्यांपैकी $23$ गुणसूत्रे आईकडून आणि $23$ गुणसूत्रे वडिलांकडून मिळतात.
जनुके (Genes): गुणसूत्रांवर मण्यांसारखी दिसणारी रचना असते, त्यांना जनुके म्हणतात. अनुवंशाचे खरे वाहक हे जनुकेच असतात.
लिंग निश्चिती:
स्त्रीमध्ये दोन्ही गुणसूत्रे $X$ प्रकारची असतात ($XX$).
पुरुषामध्ये एक गुणसूत्र $X$ आणि दुसरे $Y$ असते ($XY$).
लिंग निश्चितीची प्रक्रिया खालीलप्रमाणे असते:
$$\begin{array}{|c|c|c|} \hline \text{आईचे गुणसूत्र} & \text{वडिलांचे गुणसूत्र} & \text{अपत्य} \\ \hline X & X & \text{मुलगी} (XX) \\ \hline X & Y & \text{मुलगा} (XY) \\ \hline \end{array}$$
३. मेंडेलचे अनुवंशाचे नियम (Mendel's Laws)
ग्रेगर जोहान मेंडेल यांना 'अनुवंशशास्त्राचे जनक' मानले जाते. त्यांनी वाटाण्याच्या झाडावर प्रयोग करून खालील तीन महत्त्वाचे नियम मांडले:
साधर्म्याचा नियम (Law of Similarity):
या नियमानुसार, 'समान गुणधर्माचे जीव समान गुणधर्माच्या जिवांना जन्म देतात'.
उदाहरणार्थ: बुद्धिमान पालकांची मुले बुद्धिमान असणे किंवा उंच पालकांची मुले उंच असणे.
हा नियम नैसर्गिक सुसंगतता दर्शवतो.
वैविध्याचा नियम (Law of Variation):
मुले हुबेहूब आपल्या पालकांसारखी नसून त्यांच्यात काही प्रमाणात फरक आढळतो.
आई-वडिलांच्या जनुकांचे मिश्रण होताना विविध प्रकारे संयोग घडून येतो, त्यामुळे एकाच पालकांच्या मुलांमध्ये भिन्नता दिसते.
उदाहरणार्थ: एकाच पालकांचे एक मूल गोरे तर दुसरे सावळे असू शकते.
परागमनाचा नियम (Law of Regression):
काही वेळा मुले आपल्या पालकांच्या अगदी विरुद्ध गुणधर्माची जन्माला येतात.
याचे कारण म्हणजे जनुकांमधील सुप्त गुणधर्मांचे प्रकटीकरण होय.
उदाहरणार्थ: अत्यंत बुद्धिमान पालकांच्या पोटी मतिमंद मूल जन्माला येणे किंवा अत्यंत क्रूर व्यक्तीचे मूल अत्यंत दयाळू निघणे.
याला 'प्रतिगामी प्रवृत्ती' असेही म्हणतात.
४. परिस्थिती (Environment): अर्थ आणि महत्त्व
व्याख्या: व्यक्तीच्या आजूबाजूला असलेल्या सर्व गोष्टी, ज्यांचा प्रभाव तिच्या वाढीवर आणि विकासावर पडतो, त्याला परिस्थिती किंवा वातावरण म्हणतात.
अॅनास्टासी (Anastasi) यांच्या मते: परिस्थिती म्हणजे अशी प्रत्येक गोष्ट जी व्यक्तीला तिच्या जनुकांव्यतिरिक्त प्रभावित करते.
परिस्थितीचे दोन मुख्य प्रकार:
जन्मपूर्व परिस्थिती: आईच्या गर्भाशयातील वातावरण, आईचा आहार, तिचे मानसिक आरोग्य आणि तिला मिळणारी वैद्यकीय सुविधा.
जन्मोत्तर परिस्थिती: जन्मानंतरचे कौटुंबिक, सामाजिक, सांस्कृतिक आणि शालेय वातावरण.
वॉटसन (Watson) यांचा दृष्टिकोन:
वॉटसन हे कट्टर वर्तनवादी होते. त्यांनी परिस्थितीच्या महत्त्वाबद्दल एक प्रसिद्ध विधान केले होते:
"मला एक डझन सुदृढ बालके द्या, मी त्यांना तुम्ही म्हणाल तसे (डॉक्टर, वकील, अभियंता किंवा चोर) बनवून दाखवेन."
यावरून स्पष्ट होते की, वॉटसन यांच्या मते अनुवंशापेक्षा परिस्थिती जास्त प्रभावी असते.
५. परिस्थितीचे विविध पैलू
कौटुंबिक वातावरण: कुटुंबाचा आर्थिक स्तर, पालकांचे शिक्षण, शिस्त आणि मुलांशी असलेले संबंध विकासावर परिणाम करतात.
सामाजिक वातावरण: आजूबाजूचा समाज, शेजार आणि मित्रमंडळी यांच्याकडून मूल सामाजिक मूल्ये शिकते.
शालेय वातावरण: शिक्षकांची वागणूक, शाळेतील सोयीसुविधा आणि अभ्यासपूरक उपक्रम बुद्धिमत्तेला चालना देतात.
सांस्कृतिक वातावरण: धर्म, परंपरा आणि रूढी व्यक्तीच्या विचारसरणीला आकार देतात.
६. महत्त्वाचे अध्ययन आणि प्रयोग (Case Studies)
अनुवंश आणि परिस्थिती यांपैकी नेमके श्रेष्ठ कोण, हे तपासण्यासाठी विविध शास्त्रज्ञांनी प्रयोग केले:
फ्रान्सिस गाल्टन (Francis Galton):
त्यांनी 'प्रज्ञावंत कुळे' हा अभ्यास केला.
गाल्टन यांच्या मते, बुद्धिमत्ता आणि कर्तृत्व हे प्रामुख्याने अनुवंशावर अवलंबून असते.
त्यांनी अनेक प्रसिद्ध व्यक्तींच्या वंशवळीचा अभ्यास करून असा निष्कर्ष काढला की, थोर व्यक्तींची मुले थोरच होतात.
डगडेल (Dugdale) - ज्यूक कुटुंब (Jukes Family):
डगडेल यांनी ज्यूक नावाच्या एका गुन्हेगारी पार्श्वभूमी असलेल्या कुटुंबाचा अभ्यास केला.
त्यांना असे आढळले की, या कुटुंबातील बहुतांश पिढ्या गुन्हेगार, व्यसनी किंवा मतिमंद होत्या.
या अभ्यासातून त्यांनी अनुवंशाचे महत्त्व अधोरेखित केले.
गोडार्ड (Goddard) - कॅलिकॉक कुटुंब (Kallikak Family):
गोडार्ड यांनी 'मार्टिन कॅलिकॉक' नावाच्या सैनिकाच्या दोन वेगवेगळ्या पत्नींपासून झालेल्या मुलांचा अभ्यास केला.
एका पत्नीकडून झालेल्या मुलांची प्रगती चांगली झाली, तर दुसऱ्या (मतिमंद) पत्नीच्या मुलांची पिढी दुर्गुणी निघाली.
हा प्रयोगही अनुवंशाच्या बाजूने झुकणारा होता.
कॅलॉग आणि कॅलॉग (Kellogg and Kellogg):
त्यांनी आपल्या मुलाला (डोनाल्ड) आणि चिपांझीच्या पिल्लाला (गुआ) एकत्र वाढवले.
त्यांनी असे पाहिले की, सुरुवातीला चिपांझीने काही मानवी कृती लवकर आत्मसात केल्या, पण नंतर मानवी बुद्धिमत्तेच्या बाबतीत डोनाल्ड पुढे गेला.
यावरून सिद्ध झाले की, कितीही चांगली परिस्थिती दिली तरी प्राण्यांना मानवी बुद्धिमत्ता प्राप्त होऊ शकत नाही (अनुवंश मर्यादा).
७. अनुवंश आणि परिस्थिती यांचा परस्परसंबंध
विकास ही अनुवंश आणि परिस्थिती यांची बेरीज नसून तो त्यांचा गुणाकार आहे.
वुडवर्थ यांचे सूत्र:
$$\text{विकास (Development)} = \text{अनुवंश (Heredity)} \times \text{परिस्थिती (Environment)}$$अनुवंश हे विकासाचा 'पाया' किंवा 'मर्यादा' ठरवते, तर परिस्थिती त्या मर्यादेपर्यंत पोहोचण्याची 'संधी' देते.
बीज आणि जमीन यांचे उदाहरण:
अनुवंश म्हणजे 'बीज' आहे आणि परिस्थिती म्हणजे 'जमीन/खतपाणी' आहे.
जर बीज खराब असेल, तर कितीही चांगले खतपाणी दिले तरी पीक चांगले येणार नाही.
तसेच, जर बीज उत्तम असेल पण जमीन नापीक असेल, तरीही विकास खुंटतो.
८. शिक्षकांसाठी शैक्षणिक महत्त्व
विद्यार्थ्यांच्या व्यक्तिगत भिन्नतेचे मूळ अनुवंश आणि परिस्थितीत असते, हे शिक्षकांनी समजून घेतले पाहिजे.
ज्या विद्यार्थ्यांचा अनुवंश कमकुवत आहे, त्यांना उत्तम शैक्षणिक 'परिस्थिती' देऊन त्यांच्यातील सुप्त गुणांचा विकास करता येतो.
वर्गात लोकशाहीपूर्ण आणि प्रेरणादायी वातावरण निर्माण करणे ही शिक्षकाची जबाबदारी आहे.
मतिमंद किंवा समस्याग्रस्त बालकांच्या बाबतीत त्यांच्या कौटुंबिक पार्श्वभूमीचा विचार करून अध्यापन पद्धतीत बदल करणे आवश्यक आहे.
९. अनुवंशाचे इतर काही विशेष घटक
प्रभावी आणि सुप्त जनुके (Dominant and Recessive Genes):
काही जनुके अधिक प्रभावी असतात ($D$), तर काही दबलेली किंवा सुप्त असतात ($r$).
जर मुलाला आईकडून $D$ आणि वडिलांकडून $r$ मिळाले, तर $D$ गुणधर्मच दिसून येतो.
जुळी मुले (Twins):
समरूप जुळी (Identical Twins): एकाच संयुक्त पेशीचे दोन भाग झाल्यामुळे तयार होतात. यांचा अनुवंश $100\%$ सारखा असतो.
भिन्नरूप जुळी (Fraternal Twins): दोन वेगवेगळ्या अंडपेशी आणि शुक्रपेशींच्या संयोगातून होतात. यांचा अनुवंश सामान्य भावंडांसारखा ($50\%$) असतो.
१०. महत्त्वाचे वस्तुनिष्ठ तथ्य (Quick Revision)
अनुवंश हा स्थिर (Static) घटक आहे, तर परिस्थिती हा गतिमान (Dynamic) घटक आहे.
व्यक्तीच्या व्यक्तिमत्त्वाचा $९०\%$ भाग हा परिस्थितीने प्रभावित होतो (काही मानसशास्त्रज्ञांच्या मते).
मस्तकाधोमुखी विकास आणि समीप-दूर विकास हे अनुवंशाने ठरवलेल्या क्रमानुसारच होतात.
गुणसूत्रांच्या जोड्यांमधील २३ वी जोडी ही लिंग निश्चितीसाठी जबाबदार असते.
अनुवंश आणि परिस्थिती
Mock Test: 20 Questions | 20 Minutes
