अध्ययन ही मानवी जीवनातील एक अत्यंत महत्त्वाची आणि गुंतागुंतीची प्रक्रिया आहे. जन्मापासून ते मृत्यू पर्यंत माणूस सतत काहीतरी शिकत असतो. शिक्षणशास्त्र आणि मानसशास्त्रामध्ये 'अध्ययन' या संज्ञेला अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. शिक्षकाने विद्यार्थ्यांमध्ये अपेक्षित वर्तनबदल घडवून आणण्यासाठी अध्ययनाचे स्वरूप आणि त्याची व्याप्ती समजून घेणे अनिवार्य आहे.
अध्ययनाच्या व्याख्या
अध्ययन म्हणजे केवळ माहिती मिळवणे नव्हे, तर अनुभवांच्या जोरावर वर्तनात होणारा कायमस्वरूपी बदल होय. विविध प्रसिद्ध शिक्षणतज्ज्ञ आणि मानसशास्त्रज्ञांनी अध्ययनाच्या केलेल्या व्याख्या खालीलप्रमाणे आहेत:
गिल्फोर्ड: वर्तनामुळे वर्तनात होणारा कोणताही बदल म्हणजे अध्ययन होय.
उदाहरण: एखाद्या लहान मुलाने रागाच्या भरात दुसऱ्याला मारले आणि बदल्यात त्यालाही मार मिळाला, तर पुढच्या वेळी तो मारणे टाळतो. येथे अनुभवामुळे त्याच्या वर्तनात बदल झाला.
मर्फी: पर्यावरणातील गरजांची पूर्तता करण्यासाठी वर्तनात होणारे सर्व प्रकारचे बदल म्हणजे अध्ययन होय.
उदाहरण: बदलत्या काळानुसार शिक्षकांनी खडू-फळ्याऐवजी संगणकाचा वापर करायला शिकणे हे अध्ययनाचेच एक रूप आहे.
वुडवर्थ: नवीन ज्ञान मिळवणे आणि नवीन प्रतिसाद आत्मसात करणे या प्रक्रियेला अध्ययन म्हणतात.
उदाहरण: सायकल चालवायला शिकताना सुरुवातीला तोल सांभाळणे आणि नंतर आत्मविश्वासाने चालवणे या नवीन प्रतिसादांचा समावेश यात होतो.
स्किनर: अध्ययन ही प्रगतीशील वर्तन अनुकूलनाची प्रक्रिया आहे.
उदाहरण: एखादा विद्यार्थी गणिताची सोपी उदाहरणे सोडवता सोडवता हळूहळू कठीण उदाहरणे सोडवण्याइतपत प्रगती करतो.
कॅल्विन: आपल्या जुन्या अनुभवांच्या परिणामामुळे आपल्या नैसर्गिक प्रतिक्रियेत होणारा बदल म्हणजे अध्ययन होय.
उदाहरण: अग्नीला स्पर्श केल्यावर हात भाजतो हा अनुभव आल्यावर मूल पुन्हा आगीकडे जात नाही.
क्रोनबॅक: अनुभवाचा परिणाम म्हणून वर्तनात होणारा बदल म्हणजे अध्ययन होय.
उदाहरण: परीक्षेच्या वेळी केलेल्या अभ्यासाचा उपयोग करून उत्तरपत्रिका लिहिणे.
हिलगार्ड: एखादी कृती करण्याची क्षमता प्राप्त करणे आणि सराव किंवा अनुभवाद्वारे वर्तनात बदल घडवणे म्हणजे अध्ययन होय.
अध्ययनाचे स्वरूप आणि वैशिष्ट्ये
अध्ययन ही एक व्यापक प्रक्रिया असून तिची काही ठराविक वैशिष्ट्ये आहेत. ही वैशिष्ट्ये खालीलप्रमाणे सविस्तरपणे समजून घेता येतील:
१. अध्ययन ही एक निरंतर चालणारी प्रक्रिया आहे अध्ययन हे केवळ शाळेपुरते मर्यादित नसते. मूल जन्माला आल्यापासून ते वृद्धत्वापर्यंत व्यक्ती सतत काही ना काही शिकत असते. ही प्रक्रिया आजन्म चालते.
२. अध्ययन सहेतुक असते कोणतेही अध्ययन हे विशिष्ट उद्दिष्ट समोर ठेवून केले जाते. जेव्हा व्यक्तीसमोर एखादे ध्येय असते, तेव्हाच ती शिकण्यासाठी प्रवृत्त होते. निरुद्देश्य अध्ययन प्रभावी ठरत नाही.
उदाहरण: शिक्षक होण्यासाठी विद्यार्थी TET परीक्षेचा अभ्यास करतात. येथे 'शिक्षक होणे' हे उद्दिष्ट आहे.
३. ही एक मानसिक प्रक्रिया आहे अध्ययन ही शारीरिक क्रियेपेक्षा अधिक मानसिक प्रक्रिया आहे. यामध्ये बुद्धी, स्मृती, विचार प्रक्रिया, तर्क आणि अवधान यांसारख्या मानसिक शक्तींचा वापर होतो.
४. वर्तनात कायमस्वरूपी बदल तात्पुरते झालेले बदल म्हणजे अध्ययन नव्हे. औषधोपचार किंवा थकव्यामुळे वर्तनात जो बदल होतो, त्याला अध्ययन म्हणता येत नाही. अनुभवातून आलेला आणि टिकणारा बदल म्हणजे खरे अध्ययन होय.
५. अध्ययन ही एक क्रियाशील प्रक्रिया आहे शिकणारा जोपर्यंत स्वतःहून हालचाल करत नाही किंवा मानसिक सहभाग नोंदवत नाही, तोपर्यंत अध्ययन होत नाही. विद्यार्थ्यांची सक्रियता अध्ययनासाठी आवश्यक असते.
६. अध्ययन हे सर्वव्यापी आहे केवळ मानवच नाही, तर प्राणी, पक्षी आणि कीटक सुद्धा आपल्या अनुभवातून शिकत असतात. म्हणून ही प्रक्रिया वैश्विक किंवा सर्वव्यापी मानली जाते.
७. अध्ययन म्हणजे अनुभवांचे संघटन माणूस जेव्हा नवीन गोष्ट शिकतो, तेव्हा तो आपल्या जुन्या अनुभवांची सांगड नवीन ज्ञानाशी घालतो. यालाच 'अनुभवांचे पुनर्संघटन' असेही म्हणतात.
८. अध्ययन ही समायोजन प्रक्रिया आहे बदलत्या परिस्थितीशी जुळवून घेण्यासाठी अध्ययन मदत करते. नवीन वातावरणात राहणे, नवीन लोकांशी बोलणे यासाठी आपण आपल्या वर्तनात जे बदल करतो, ते अध्ययनामुळेच शक्य होतात.
९. अध्ययनाचे हस्तांतरण होते एका विषयात किंवा परिस्थितीत मिळवलेले ज्ञान दुसऱ्या परिस्थितीत वापरता येते. यालाच अध्ययनाचे संक्रमण म्हणतात.
उदाहरण: सायकल चालवण्याचे ज्ञान मोटारसायकल शिकताना उपयोगी पडते.
१०. प्रगतीचा दर असमान असतो अध्ययनाची गती नेहमी सारखी नसते. सुरुवातीला गती जास्त असू शकते, नंतर ती मंदावते आणि पुन्हा वाढू शकते. यालाच 'अध्ययन वक्र' असे म्हणतात.
अध्ययनाची ८ अंगे
मानसशास्त्रीय दृष्टिकोनातून अध्ययनाच्या प्रक्रियेत खालील ८ प्रमुख अंगांचा समावेश होतो. या अंगांमधून अध्ययनाचा प्रवास पूर्ण होतो:
१. उद्दिष्ट अध्ययनाची सुरुवात उद्दिष्टाने होते. शिकणाऱ्या व्यक्तीसमोर जर स्पष्ट ध्येय असेल, तर ती अधिक वेगाने शिकते. उद्दिष्ट नसेल तर अध्ययनाची दिशा भरकटते.
उदाहरण: मुलाला पोहणे शिकायचे असेल, तर 'पाण्यात तरंगणे' हे त्याचे प्राथमिक उद्दिष्ट असते.
२. प्रेरणा प्रेरणा हे अध्ययनाचे इंजिन आहे. जोपर्यंत व्यक्तीला आंतरिक किंवा बाह्य प्रेरणा मिळत नाही, तोपर्यंत ती शिकण्यासाठी सिद्ध होत नाही. भूक, तहान, यश मिळवण्याची इच्छा ही प्रेरणेची उदाहरणे आहेत.
उदाहरण: वर्गात पहिला क्रमांक मिळवण्यासाठी मुलाने मन लावून अभ्यास करणे ही एक प्रेरणा आहे.
३. शोधक हालचाली जेव्हा व्यक्तीसमोर एखादी समस्या येते, तेव्हा ती सोडवण्यासाठी ती विविध प्रकारे प्रयत्न करते. यालाच 'शोधक हालचाली' म्हणतात. यात चुका आणि सुधारणा यांचा समावेश असतो.
उदाहरण: गणिताचे कोडे सोडवताना विद्यार्थी वेगवेगळ्या सूत्रांचा वापर करून पाहतो.
४. समायोजन नवीन ज्ञान आत्मसात करताना किंवा कौशल्य शिकताना व्यक्तीला आपल्या जुन्या सवयी आणि नवीन गरजा यामध्ये मेळ घालावा लागतो. अडथळ्यांवर मात करून परिस्थितीशी जुळवून घेण्याला समायोजन म्हणतात.
५. वर्तनाची पुनर्रचना अनेक शोधक हालचाली केल्यानंतर, जी पद्धत योग्य आणि यशस्वी ठरते, त्याची निवड व्यक्ती करते. अयोग्य हालचाली सोडून देऊन योग्य हालचालींची निवड करणे म्हणजेच वर्तनाची पुनर्रचना होय.
६. आवर्तने कोणतीही गोष्ट एकदा शिकली की ती कायम लक्षात राहत नाही. ती दृढ करण्यासाठी वारंवार सराव करावा लागतो. यालाच आवर्तने किंवा उजळणी म्हणतात.
उदाहरण: पाढे पाठ करण्यासाठी ते पुन्हा पुन्हा म्हणावे लागतात.
७. परिपक्वता अध्ययन हे परिपक्वतेवर अवलंबून असते. जोपर्यंत शरीराचे अवयव आणि बुद्धी यांची योग्य वाढ होत नाही, तोपर्यंत काही गोष्टी शिकता येत नाहीत.
उदाहरण: दोन वर्षांच्या मुलाच्या हाताचे स्नायू पुरेसे परिपक्व नसतात, त्यामुळे तो लेखणी पकडून व्यवस्थित लिहू शकत नाही.
८. मर्मदृष्टी अध्ययनाच्या शेवटच्या टप्प्यावर शिकणाऱ्याला संपूर्ण परिस्थितीचे आकलन होते. समस्येतील विविध घटकांचा परस्पर संबंध लक्षात येणे आणि अचानक उपाय सुचणे म्हणजे मर्मदृष्टी होय. कोहलरने चिंपांझीवर केलेल्या प्रयोगातून हे अंग स्पष्ट केले आहे.
अध्ययनावर परिणाम करणारे घटक
अध्ययन ही प्रक्रिया सर्वांसाठी सारखी नसते. त्यावर अनेक अंतर्गत आणि बाह्य घटकांचा परिणाम होत असतो. हे घटक खालीलप्रमाणे आहेत:
अ) विद्यार्थ्याशी संबंधित घटक (Personal Factors)
१. बुद्धिमत्ता: ज्या विद्यार्थ्याची बुद्धिमत्ता जास्त असते, तो वेगाने शिकतो. मंदबुद्धी विद्यार्थ्यांना अध्ययनासाठी अधिक वेळ आणि श्रमाची गरज असते.
२. वय आणि परिपक्वता: विशिष्ट वयातच विशिष्ट गोष्टी शिकता येतात. जसे की, प्राथमिक शाळेतील मुलाला उच्च पदवीचे गणित शिकवता येत नाही.
३. शारीरिक आणि मानसिक आरोग्य: आजारी किंवा मानसिक तणावाखाली असलेला विद्यार्थी प्रभावीपणे शिकू शकत नाही. दृष्टी किंवा श्रवण दोष असल्यास अध्ययनात अडथळे येतात.
४. अभिरुची आणि आवड: ज्या विषयाची विद्यार्थ्याला आवड असते, तो विषय तो आनंदाने शिकतो. नावडत्या विषयाचा अभ्यास करताना त्याला कंटाळा येतो.
५. पूर्वानुभव: ज्या गोष्टींचे पूर्वज्ञान विद्यार्थ्याला असते, त्या गोष्टीशी संबंधित नवीन माहिती तो पटकन ग्रहण करतो.
ब) शिक्षकाशी संबंधित घटक (Teacher Factors)
१. विषयाचे ज्ञान: शिक्षकाचे आपल्या विषयावर प्रभुत्व असणे अत्यंत आवश्यक आहे. अपुऱ्या ज्ञानामुळे विद्यार्थ्यांचा गोंधळ उडू शकतो.
२. अध्यापन पद्धती: शिक्षक कोणती पद्धत वापरतात (उदा. व्याख्यान, प्रकल्प, खेळ पद्धती), यावर विद्यार्थ्यांचे अध्ययन अवलंबून असते.
३. शिक्षकाचे व्यक्तिमत्व: उत्साही आणि प्रेमळ शिक्षकाकडे मुले आवडीने शिकतात. याउलट कडक शिस्तीच्या किंवा रागीट शिक्षकांच्या तासाला मुले घाबरतात.
४. लोकशाही दृष्टिकोन: वर्गात विद्यार्थ्यांना प्रश्न विचारण्याचे स्वातंत्र्य दिल्यास अध्ययन प्रक्रिया अधिक जिवंत होते.
क) विषयाशी संबंधित घटक (Task Factors)
१. विषयाची काठिण्य पातळी: विषय जर खूप कठीण असेल, तर विद्यार्थ्यांचा उत्साह कमी होतो. विषय सोप्याकडून कठीणाकडे या क्रमाने असावा.
२. विषयाची व्याप्ती: अभ्यासक्रम जर खूप मोठा असेल, तर तो पूर्ण करण्याच्या घाईत सखोल अध्ययन होत नाही.
३. अर्थपूर्णता: जी माहिती विद्यार्थ्यांच्या जीवनाशी संबंधित किंवा अर्थपूर्ण असते, ती लवकर लक्षात राहते.
ड) वातावरणाशी संबंधित घटक (Environmental Factors)
१. कौटुंबिक वातावरण: घराचे वातावरण शांत आणि अभ्यासासाठी पोषक असेल, तर अध्ययन चांगले होते. सततची भांडणे किंवा गरिबी यामुळे अध्ययनावर विपरीत परिणाम होऊ शकतो.
२. शाळेतील भौतिक सुविधा: वर्गातील प्रकाश व्यवस्था, बसण्याची सोय, पिण्याचे पाणी आणि स्वच्छतागृह यांसारख्या सुविधांचा अध्ययनावर परिणाम होतो.
३. नैसर्गिक वातावरण: खूप उष्णता किंवा खूप थंडी असल्यास एकाग्रता करणे कठीण जाते. हवामान उत्साहवर्धक असणे गरजेचे आहे.
४. सामाजिक आणि सांस्कृतिक वातावरण: समाजातील चालीरीती आणि मूल्ये यांचाही विद्यार्थ्याच्या शिकण्याच्या पद्धतीवर प्रभाव पडतो.
अध्ययन वक्र (Learning Curve)
अध्ययनाच्या गतीचा आलेख काढल्यास जो वक्र मिळतो, त्याला 'अध्ययन वक्र' म्हणतात. याची प्रामुख्याने चार अंगे असतात:
१. आरंभाचा टप्पा: नवीन विषय असल्यामुळे सुरुवातीला गती थोडी मंद असू शकते किंवा कुतूहलामुळे ती जास्तही असू शकते. २. प्रगतीचा टप्पा: सराव वाढल्यामुळे अध्ययनाची गती वाढते. ३. अध्ययन पठार: एका विशिष्ट काळानंतर कितीही सराव केला तरी प्रगती थांबल्यासारखी वाटते. यालाच 'पठार अवस्था' म्हणतात. थकवा, कंटाळा किंवा चुकीच्या पद्धतीमुळे ही अवस्था येते. ४. अंतिम टप्पा: पुन्हा प्रयत्न केल्यास किंवा नवीन प्रेरणा मिळाल्यास पठार अवस्था संपून प्रगती पुन्हा सुरू होते.
शिक्षकाची भूमिका
१. विद्यार्थ्यांना अध्ययनासाठी योग्य प्रेरणा देणे. २. त्यांच्या परिपक्वतेनुसार अध्यापन करणे. ३. विद्यार्थ्यांच्या पूर्वज्ञानाचा उपयोग करून नवीन विषय शिकवणे. ४. अध्ययनातील अडथळे (पठार अवस्था) ओळखून ते दूर करण्याचा प्रयत्न करणे. ५. वर्गात खेळीमेळीचे आणि लोकशाही वातावरण राखणे.
महत्वाचे मुद्दे (Maha TET Revision)
अध्ययन ही निरंतर आणि आजन्म चालणारी प्रक्रिया आहे.
अध्ययनामुळे वर्तनात कायमस्वरूपी बदल होतो.
प्रेरणा हे अध्ययनाचे महत्त्वाचे अंग आहे.
अध्ययनावर परिपक्वता (Maturation) आणि अनुभव (Experience) या दोघांचा प्रभाव असतो.
पठार अवस्था (Plateau) ही अध्ययनातील प्रगती तात्पुरती थांबलेली स्थिती दर्शवते.
मर्मदृष्टी (Insight) म्हणजे परिस्थितीचे अचानक झालेले आकलन होय.
अध्ययन प्रक्रिया : स्वरूप व व्याप्ती
Mock Test: 20 Questions | 20 Minutes
