विकासाचे सिद्धांत

1. जीन पियाजे: बोधात्मक विकासाचा सिद्धांत

जीन पियाजे हे स्विस मानसशास्त्रज्ञ होते. त्यांनी बालकांच्या बुद्धीचा विकास कसा होतो, यावर सखोल संशोधन केले. त्यांना 'विकासवादी मानसशास्त्राचे जनक' मानले जाते.

पार्श्वभूमी आणि महत्त्वाच्या संकल्पना

अनुवंशिकता आणि वातावरण: बालकाच्या बुद्धीचा विकास हा केवळ शिकवण्यावर अवलंबून नसून तो बालकाच्या परिपक्वतेवर आणि सभोवतालच्या अनुभवांवर अवलंबून असतो.
बालक एक लहान शास्त्रज्ञ: पियाजे यांच्या मते, मुले ही 'Active Builders of Knowledge' असतात. ती जगाचा अनुभव घेताना स्वतःचे ज्ञान स्वतः रचतात.
स्कीमा (Schema): माहितीचे लहान लहान साठे किंवा पाकिटे म्हणजे स्कीमा होय. एखादी गोष्ट पाहिल्यानंतर आपल्या मेंदूत जी प्रतिमा तयार होते, त्याला स्कीमा म्हणतात.
आत्मीकरण (Assimilation): नवीन माहिती जुन्या माहितीत समाविष्ट करणे.
- उदाहरण: मुलाला 'कुत्रा' माहित आहे. जेव्हा तो 'मांजर' पाहतो आणि त्यालाही प्राणी म्हणतो, तेव्हा तो आत्मीकरण करतो.
समायोजन (Accommodation): नवीन अनुभवामुळे जुन्या माहितीमध्ये बदल करणे किंवा नवीन स्कीमा तयार करणे.
- उदाहरण: मुलाला समजते की कुत्र्याला चार पाय असतात पण तो भुंकतो आणि मांजर म्याव-म्याव करते. येथे तो जुन्या माहितीत बदल करतो.
समतोलन (Equilibration): आत्मीकरण आणि समायोजन यामधील संतुलन राखण्याची प्रक्रिया.

पियाजे यांच्या विकासाच्या 4 अवस्था

पियाजे यांनी वयानुसार विकासाच्या चार मुख्य अवस्था सांगितल्या आहेत:

अ) संवेदी-कारक अवस्था (Sensory-Motor Stage): $0$ ते $2$ वर्षे

ज्ञानेंद्रियांद्वारे शिक्षण: या काळात मुले बघणे, स्पर्श करणे, चघळणे या क्रियांतून शिकतात.
वस्तु-स्थैर्य (Object Permanence): एखादी वस्तू डोळ्यासमोरून दूर झाली तरी तिचे अस्तित्व असते, हे मुलाला या अवस्थेच्या शेवटी समजते (साधारण $8$ ते $9$ महिने).
प्रतिक्षिप्त क्रिया: सुरुवातीला मूल केवळ रडणे, चोखणे अशा नैसर्गिक क्रिया करते.
साध्य-साधन संबंध: मूल आपले ध्येय गाठण्यासाठी हालचाली करू लागते.

ब) पूर्व-संक्रियात्मक अवस्था (Pre-operational Stage): $2$ ते $7$ वर्षे

प्रतीकात्मक विचार: मुले वस्तूंच्या ऐवजी शब्द किंवा प्रतिमा वापरू लागतात. खेळताना लाकडाच्या तुकड्याला 'गाडी' समजणे हे याचे उदाहरण आहे.
अहं-केंद्रितपणा (Egocentrism): मुलाला वाटते की जग फक्त त्याच्याच दृष्टिकोनातून चालते. दुसऱ्याचा विचार करणे त्याला जमत नाही.
सजीवभ्रम (Animism): निर्जीव वस्तूंमध्ये जीव आहे असे मानणे. बाहुलीला भूक लागली आहे असे समजून तिला भरवणे.
अपरिवर्तनीयता (Irreversibility): मूल क्रियेचा उलट विचार करू शकत नाही. $2 + 3 = 5$ हे कळते, पण $5 - 3 = 2$ हे सांगता येत नाही.
केंद्रीकरण (Centration): मूल एका वेळी वस्तूच्या एकाच वैशिष्ट्यावर लक्ष केंद्रित करते.

क) मूर्त-संक्रियात्मक अवस्था (Concrete Operational Stage): $7$ ते $11$ वर्षे

तार्किक विचार: मूल समोर असलेल्या (मूर्त) गोष्टींवर तर्क करू लागते.
वर्गीकरण: वस्तूंचे गट करणे, आकारानुसार किंवा रंगानुसार लावणे त्याला जमते.
संरक्षण (Conservation): वस्तूचा आकार बदलला तरी तिचे प्रमाण किंवा वजन बदलत नाही, हे मुलाला कळते.
- उदाहरण: उंच अरुंद पेला आणि पसरट भांडे यांत समान पाणी असल्यास, दोन्हीत पाणी सारखेच आहे हे मूल ओळखते.
परिवर्तनीयता (Reversability): उलट क्रियेचा विचार करण्याची क्षमता विकसित होते.

ड) अमूर्त-संक्रियात्मक अवस्था (Formal Operational Stage): $11$ वर्षांच्या पुढे

अमूर्त विचार: ज्या गोष्टी डोळ्यासमोर नाहीत, त्यावरही मूल विचार करू शकते.
परिकल्पनात्मक तर्क (Hypothetical Reasoning): 'जर-तर' च्या स्वरूपात विचार करणे.
समस्या निराकरण: मूल शास्त्रज्ञाप्रमाणे समस्या सोडवण्याचे विविध मार्ग शोधते.
आदर्शांचा विचार: मुले सामाजिक, नैतिक आणि राजकीय प्रश्नांवर विचार करू लागतात.

2. लॉरेन्स कोहलबर्ग: नैतिक विकास सिद्धांत

कोहलबर्ग यांनी पियाजे यांच्या सिद्धांताचा विस्तार करून नैतिक विकास कसा होतो, हे स्पष्ट केले. त्यांनी मुलांसमोर 'हिंझची द्विधा अवस्था' (Heinz Dilemma) मांडून त्यांच्या उत्तरांवरून निष्कर्ष काढले.

नैतिक विकासाच्या 3 अवस्था आणि 6 उप-अवस्था

अवस्था 1: पूर्व-पारंपारिक पातळी (Pre-conventional Level)

या पातळीवर मुलाची नैतिकता बाह्य घटकांवर अवलंबून असते. स्वतःचे नियम नसतात.

पहिली उप-अवस्था: आज्ञापालन आणि शिक्षा: मूल शिक्षेच्या भीतीपोटी नियम पाळते.
- उदाहरण: "मी चोरी करणार नाही कारण पोलीस मला पकडतील."
दुसरी उप-अवस्था: वैयक्तिक मोबदला (साधनात्मक सापेक्षता): 'जशास तसे' वृत्ती. स्वतःचा फायदा बघणे.
- उदाहरण: "तू मला तुझी पेन्सिल दे, मगच मी तुला माझे चित्र दाखवेन."

अवस्था 2: पारंपारिक पातळी (Conventional Level)

या पातळीवर मूल समाजाचे नियम आणि इतरांच्या अपेक्षांचा विचार करते.

तिसरी उप-अवस्था: चांगला मुलगा/चांगली मुलगी: इतरांच्या नजरेत चांगले दिसण्यासाठी आणि मान्यता मिळवण्यासाठी वागणे.
- उदाहरण: "मी अभ्यास करेन कारण आईला आवडेल."
चौथी उप-अवस्था: कायदा आणि सुव्यवस्था: समाजातील नियम आणि कायदे पाळणे हे आपले कर्तव्य आहे असे मानणे.
- उदाहरण: "चोरी करणे चुकीचे आहे कारण ते कायद्याच्या विरुद्ध आहे, मग परिस्थिती काहीही असो."

अवस्था 3: उत्तर-पारंपारिक पातळी (Post-conventional Level)

येथे नैतिकता स्वतःच्या विवेकावर आणि तत्त्वांवर आधारित असते.

पाचवी उप-अवस्था: सामाजिक करार: समाजाच्या हितासाठी नियम बदलले जाऊ शकतात, असा विचार करणे. लोकशाही मूल्यांना महत्त्व देणे.
सहावी उप-अवस्था: वैश्विक नैतिक तत्त्वे: मानवी हक्क आणि न्यायासाठी स्वतःचे नियम पाळणे, मग ते कायद्याच्या विरोधात का असेनात. (उदा. महात्मा गांधी, नेल्सन मंडेला).

3. लेव्ह वायगोट्सकी: सामाजिक-सांस्कृतिक विकास सिद्धांत

रशियन मानसशास्त्रज्ञ वायगोट्सकी यांच्या मते, बालकाचा विकास हा समाज आणि संस्कृती यांच्याशी होणाऱ्या आंतरक्रियेतून होतो.

महत्त्वाच्या संकल्पना

सामाजिक आंतरक्रिया: मुले मोठी माणसे आणि समवयस्क यांच्याशी बोलून शिकतात.
MKO (More Knowledgeable Other): ज्या व्यक्तीला शिकणाऱ्या व्यक्तीपेक्षा जास्त ज्ञान आहे, अशी व्यक्ती (शिक्षक, आई-वडील, मित्र किंवा संगणक).
ZPD (Zone of Proximal Development): 'संभाव्य विकासाचा टप्पा'. बालक स्वतःहून काय करू शकते आणि मदतीनंतर काय करू शकते, यातील अंतर म्हणजे ZPD.
Scaffolding (मचान/आधार देणे): बालक एखादे काम करत असताना त्याला सुरुवातीला दिलेली तात्पुरती मदत. मूल स्वतः करू लागल्यावर ही मदत काढून घेतली जाते.
- उदाहरण: सायकल शिकवताना मागे पकडणे आणि मूल तोल सांभाळू लागल्यावर सोडून देणे.
भाषा आणि विचार: वायगोट्सकी यांच्या मते, सुरुवातीला भाषा आणि विचार स्वतंत्र असतात, पण नंतर ते एकत्र येतात.
- Private Speech (खाजगी भाषण): मुले स्वतःला मार्गदशन करण्यासाठी स्वतःशीच मोठ्याने बोलतात.

4. पियाजे विरुद्ध वायगोट्सकी: तुलनात्मक तक्ता

वैशिष्ट्य	जीन पियाजे	लेव्ह वायगोट्सकी
विकासाचा मुख्य घटक	परिपक्वता आणि जैविक घटक	सामाजिक आंतरक्रिया आणि संस्कृती
विकासाचा टप्पा	विकास अवस्थांमध्ये होतो (खंडित)	विकास निरंतर चालणारी प्रक्रिया आहे
भाषा आणि विचार	आधी विचार, मग भाषा	आधी भाषा, मग विचार
शिक्षकाची भूमिका	मार्गदर्शक (Facilitator)	सह-प्रशिक्षक आणि मदतनीस
शिकण्याची पद्धत	शोध आणि स्वतःचे अनुभव	सहकार्य आणि सामूहिक शिक्षण

5. एरिक एरिक्सन: मनोसामाजिक विकास सिद्धांत

एरिक्सन यांनी मानवी जीवनाचे एकूण 8 टप्पे सांगितले आहेत. प्रत्येक टप्प्यावर एक मानसिक संघर्ष असतो.

विश्वास विरुद्ध अविश्वास ( $0$ ते $1$ वर्ष): जर मुलाला प्रेम आणि काळजी मिळाली तर विश्वास निर्माण होतो, अन्यथा भीती आणि अविश्वास.
स्वायत्तता विरुद्ध शंका/लाज ( $1$ ते $3$ वर्षे): मुलाला स्वतःची कामे (उदा. चालणे, खाणे) करू दिल्यास आत्मविश्वास येतो. सतत टोकल्यास शंका निर्माण होते.
पुढाकार विरुद्ध गंड/दोष ( $3$ ते $6$ वर्षे): नवीन खेळ खेळणे किंवा प्रश्न विचारणे. पालकांनी दटावल्यास मुलाला अपराधी वाटते.
कर्तृत्व विरुद्ध न्यूनगंड ( $6$ ते $12$ वर्षे): शाळेतील प्रगती आणि कौशल्यांवरून मुलामध्ये कष्टाची वृत्ती किंवा न्यूनगंड तयार होतो.
ओळख विरुद्ध संभ्रम (किशोरी अवस्था): "मी कोण आहे?" या प्रश्नाचे उत्तर शोधणे. स्वतःची वेगळी ओळख निर्माण करण्याचा प्रयत्न करणे.
आत्मीयता विरुद्ध एकाकीपणा (तरुणपण): नातेसंबंध आणि मैत्री प्रस्थापित करणे.
उत्पादकता विरुद्ध साचलेपण (प्रौढावस्था): पुढच्या पिढीला मार्गदर्शन करणे किंवा कारकीर्दीत प्रगती करणे.
अखंडता विरुद्ध निराशा (वृद्धावस्था): आपल्या आयुष्याकडे समाधानाने पाहणे किंवा संधी गमावल्याचे दुःख करणे.

6. सिगमंड फ्राईड: मनो-लैंगिक विकास सिद्धांत

फ्राईड यांनी व्यक्तिमत्त्वाचे तीन भाग सांगितले आहेत:

Id (अहं): तातडीने इच्छा पूर्ण करण्याची प्रवृत्ती (सुखवाद).
Ego (स्व): वास्तववादी विचार. Id आणि Superego मध्ये समतोल राखणे.
Superego (अति-अहं): नैतिकता, आदर्श आणि समाजाचे नियम.

विकासाच्या अवस्था (Psychosexual Stages)

मुखीय अवस्था (Oral Stage - $0$ ते $1$ वर्ष): आनंदाचे केंद्र मुख (तोंड) असते. बाळ वस्तू तोंडात घालते.
गुद अवस्था (Anal Stage - $1$ ते $3$ वर्षे): शौच नियंत्रणाच्या प्रशिक्षणातून आनंद मिळवणे.
लिंगीय अवस्था (Phallic Stage - $3$ ते $6$ वर्षे): मुले त्यांच्या शरीरातील फरकांबद्दल जागरूक होतात. (ओडिपस आणि इलेक्ट्रा कॉम्प्लेक्स).
सुप्त अवस्था (Latency Stage - $6$ ते $12$ वर्षे): लैंगिक भावना सुप्त असतात आणि लक्ष सामाजिक/शैक्षणिक कौशल्यांकडे असते.
जननेंद्रिय अवस्था (Genital Stage - $12$ वर्षांपुढे): प्रौढ लैंगिक संबंधांची सुरुवात.