संधी व संधीचे प्रकार

मराठी व्याकरणात 'संधी' हा अत्यंत महत्त्वाचा आणि पायाभूत घटक आहे. महा टीईटी (Maha TET), सीटीईटी (CTET) आणि इतर स्पर्धा परीक्षांमध्ये या घटकावर नेहमीच फिरवून-फिरवून काठिण्य पातळी वाढवून प्रश्न विचारले जातात. संधी हा केवळ पाठांतराचा भाग नसून त्यामागील शास्त्रीय नियम समजून घेणे अत्यंत आवश्यक आहे. चला तर मग, अगदी सोप्या भाषेत, वर्गातील अध्यापनाप्रमाणे आपण या संपूर्ण प्रकरणाचा सखोल अभ्यास करूया.

संधी म्हणजे काय? (संकल्पना व व्याख्या)

आपण जेव्हा भाषेत बोलतो किंवा लिहितो, तेव्हा अनेक शब्द एकापाठोपाठ एक वेगाने उच्चारत असतो. अशा वेळी पहिल्या शब्दातील शेवटचा वर्ण आणि दुसऱ्या शब्दातील पहिला वर्ण हे एकमेकांमध्ये मिसळतात आणि त्या दोन्ही वर्णांबद्दल एकच वर्ण तयार होतो. या प्रक्रियेला व्याकरणामध्ये संधी असे म्हणतात.

'संधी' या शब्दाचा मूळ अर्थ सांधणे किंवा सांधा जोडणे असा होतो. जोडशब्द तयार करण्याची ही एक नैसर्गिक आणि उच्चारसौकर्याची प्रक्रिया आहे.

संधीची शास्त्रीय व्याख्या:
जोडशब्द तयार करताना पहिल्या शब्दातील शेवटचा वर्ण आणि दुसऱ्या शब्दातील पहिला वर्ण हे एकमेकांत मिसळून त्या दोघांबद्दल एकच वर्ण तयार होण्याच्या रचनेला 'संधी' म्हणतात.

संधी आणि विग्रह यातील फरक: संधीच्या अगदी उलट प्रक्रियेला 'विग्रह' म्हणतात. विग्रह म्हणजे वेगळे करणे. संधी झालेला जोडशब्द कोणत्या मूळ शब्दांपासून तयार झाला आहे, हे स्पष्ट करण्यासाठी ते शब्द फोडून दाखवण्याच्या पद्धतीला संधीचा विग्रह म्हणतात.

उदाहरण १: $\text{सूर्य} + \text{अस्त} = \text{सूर्यास्त}$
- या उदाहरणात 'सूर्य' या पहिल्या शब्दाचा शेवटचा वर्ण $\text{'अ'}$ (कारण $\text{र्य} = \text{र्} + \text{य्} + \text{अ}$ ) हा आहे.
- दुसऱ्या 'अस्त' या शब्दातील पहिला वर्ण $\text{'अ'}$ आहे.
- नियम: $\text{अ} + \text{अ} = \text{आ}$ . त्यामुळे जोडशब्द 'सूर्यास्त' असा तयार झाला. ही संधी आहे.
उदाहरण २: $\text{कवी} + \text{ईश्वर} = \text{कवीश्वर}$
- पहिल्या शब्दाचा शेवटचा वर्ण $\text{'ई'}$ (दीर्घ) किंवा $\text{'इ'}$ (ऱ्हस्व)? इथे 'कवी' मध्ये $\text{'इ'}$ (ऱ्हस्व) आहे: $\text{व्} + \text{इ}$ .
- दुसऱ्या शब्दाचा पहिला वर्ण $\text{'ई'}$ (दीर्घ) आहे.
- नियम: $\text{इ} + \text{ई} = \text{ई}$ . म्हणून 'कवीश्वर' हा जोडशब्द बनला.

मराठीत वर्णमालेतील वर्णांच्या स्वरूपावरून संधीचे मुख्य तीन प्रकार पडतात. जर एकत्र येणारे वर्ण स्वर असतील तर स्वरसंधी, व्यंजन असेल तर व्यंजनसंधी आणि विसर्ग असेल तर विसर्गसंधी होते. या व्यतिरिक्त मराठी भाषेच्या स्वतःच्या काही विशेष संधी आहेत, ज्यांना पूर्वरूप आणि पररूप संधी म्हणतात. आपण या सर्व प्रकारांचा आणि त्यांच्या उपनियमांचा सविस्तर अभ्यास करूया.

१. स्वरसंधी (Vowel Conjunction)

जेव्हा एकत्र येणाऱ्या दोन वर्णांपैकी पहिला वर्णही स्वर असतो आणि दुसरा वर्णही स्वर असतो, तेव्हा त्या संधीला स्वरसंधी असे म्हणतात. स्वरसंधी ही प्रामुख्याने संस्कृतमधून मराठीत आलेल्या तत्सम शब्दांमध्ये पाहायला मिळते.

स्वरसंधीची व्याख्या:
एकमेकांच्या शेजारी येणाऱ्या दोन स्वरांच्या एकत्र येण्याने होणाऱ्या संधीला स्वरसंधी म्हणतात. म्हणजेच: $\text{स्वर} + \text{स्वर} = \text{स्वरसंधी}$ .

स्वरसंधीचे चार प्रमुख उपप्रकार किंवा नियम परीक्षेच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाचे आहेत: १. दीर्घत्व संधी (सजातीय संधी) २. गुणादेश ३. यणादेश ४. वृद्ध्यादेश

अ) दीर्घत्व संधी (सजातीय स्वरसंधी)

हा स्वरसंधीचा पहिला आणि अत्यंत साधा नियम आहे. याला 'सजातीय संधी' असेही म्हणतात. सजातीय म्हणजे एकाच उच्चारस्थानातून निघणारे स्वर (जसे की $\text{अ}-\text{आ}$ , $\text{इ}-\text{ई}$ , $\text{उ}-\text{ऊ}$ ).

नियम: दोन सजातीय स्वर (ऱ्हस्व किंवा दीर्घ) एकमेकांसमोर आल्यास, त्या दोन्ही बद्दल त्याच जातीतील एकच दीर्घ स्वर तयार होतो. यालाच 'दीर्घत्व संधी' म्हणतात.

या नियमाचे चार मुख्य गट पडतात:

गट १: $\text{अ/आ} + \text{अ/आ} = \text{आ}$

$\text{अ} + \text{अ} = \text{आ} \rightarrow \text{देव} + \text{आलय} = \text{देवालय}$ (इथे 'देव' मधील $\text{'अ'}$ आणि 'आलय' मधील $\text{'आ'}$ एकत्र येऊन $\text{'आ'}$ झाला).
$\text{अ} + \text{अ} = \text{आ} \rightarrow \text{शश} + \text{अंक} = \text{शशांक}$ (शश मधील $\text{'अ'} + \text{'अ'} = \text{'आ'}$ ).
$\text{आ} + \text{अ} = \text{आ} \rightarrow \text{विद्या} + \text{अर्थी} = \text{विद्यार्थी}$ (विद्या मधील $\text{'आ'} + \text{'अ'} = \text{'आ'}$ ).
$\text{आ} + \text{आ} = \text{आ} \rightarrow \text{राजा} + \text{आज्ञा} = \text{राजाज्ञा}$ (राजा मधील $\text{'आ'} + \text{'आ'} = \text{'आ'}$ ).

गट २: $\text{इ/ई} + \text{इ/ई} = \text{ई}$

$\text{इ} + \text{इ} = \text{ई} \rightarrow \text{हरि} + \text{इच्छा} = \text{हरीच्छा}$ (इथे पहिल्या शब्दातील 'रि' मधील $\text{'इ'}$ ऱ्हस्व आहे आणि दुसऱ्या शब्दातील $\text{'इ'}$ देखील ऱ्हस्व आहे. दोघे मिळून दीर्घ $\text{'ई'}$ बनतात, म्हणून 'री' दीर्घ होतो).
$\text{इ} + \text{ई} = \text{ई} \rightarrow \text{गिरी} + \text{ईश} = \text{गिरीश}$ ( $\text{गिरि} + \text{ईश}$ चा विग्रह करताना $\text{रि}$ ऱ्हस्व असतो, संधी झाल्यावर तो दीर्घ होतो).
$\text{ई} + \text{इ} = \text{ई} \rightarrow \text{मही} + \text{इंद्र} = \text{महींद्र}$ .
$\text{ई} + \text{ई} = \text{ई} \rightarrow \text{सती} + \text{ईश} = \text{सतीश}$ .

गट ३: $\text{उ/ऊ} + \text{उ/ऊ} = \text{ऊ}$

$\text{उ} + \text{उ} = \text{ऊ} \rightarrow \text{भानू} + \text{उदय} = \text{भानूदय}$ (विग्रहात $\text{भानु} + \text{उदय}$ असे असते, संधी होताना 'नु' चा 'नू' होतो).
$\text{उ} + \text{ऊ} = \text{ऊ} \rightarrow \text{सिंधू} + \text{ऊर्मी} = \text{सिंधूमी}$ ( $\text{सिंधु} + \text{ऊर्मी}$ ).
$\text{ऊ} + \text{उ} = \text{ऊ} \rightarrow \text{भू} + \text{उद्धार} = \text{भूद्धार}$ .
$\text{ऊ} + \text{ऊ} = \text{ऊ} \rightarrow \text{सू} + \text{उक्ती} = \text{सूक्ती}$ .

ब) गुणादेश स्वरसंधी

'गुणादेश' हा शब्द दोन शब्दांपासून बनला आहे: गुण + आदेश. व्याकरणात $\text{'ए'}$ , $\text{'ओ'}$ , आणि $\text{'अर्'}$ यांना 'गुण' म्हटले जाते. जेव्हा मूळ स्वरांच्या जागी हे नवीन स्वर आदेश म्हणून येतात, तेव्हा त्याला गुणादेश म्हणतात.

नियम: जब $\text{अ}$ किंवा $\text{आ}$ यांच्यापुढे $\text{इ}$ किंवा $\text{ई}$ आल्यास दोघांबद्दल $\text{'ए'}$ होतो; $\text{उ}$ किंवा $\text{ऊ}$ आल्यास दोघांबद्दल $\text{'ओ'}$ होतो आणि $\text{ऋ}$ आल्यास दोघांबद्दल $\text{'अर्'}$ असा आदेश होतो.

चला हे सूत्राच्या रूपात समजून घेऊया जेणेकरून लक्षात ठेवणे सोपे जाईल: १. $\text{अ/आ} + \text{इ/ई} = \text{ए}$ (एक मात्रा) २. $\text{अ/आ} + \text{उ/ऊ} = \text{ओ}$ (एक काना एक मात्रा) ३. $\text{अ/आ} + \text{ऋ} = \text{अर्}$

सविस्तर उदाहरणे व विग्रह:

उदाहरण १ (ए चा नियम): $\text{गण} + \text{ईश} = \text{गणेश}$
- 'गण' या शब्दाच्या शेवटी $\text{'ण'}$ मध्ये $\text{'अ'}$ हा स्वर आहे.
- 'ईश' या शब्दाच्या सुरुवातीला $\text{'ई'}$ हा दीर्घ स्वर आहे.
- नियमानुसार: $\text{अ} + \text{ई} = \text{ए}$ . हा $\text{'ए'}$ जेव्हा $\text{'ण'}$ मध्ये मिसळतो तेव्हा $\text{'णे'}$ तयार होतो. म्हणून जोडशब्द बनला: गणेश.
उदाहरण २: $\text{महा} + \text{ईश्वर} = \text{महेश्वर}$
- $\text{हा} (\text{आ}) + \text{ई} = \text{ए} \rightarrow \text{हे}$ .
उदाहरण ३ (ओ चा नियम): $\text{चंद्र} + \text{उदय} = \text{चंद्रोदय}$
- 'चंद्र' च्या शेवटी $\text{'अ'}$ स्वर आहे. 'उदय' च्या सुरुवातीला $\text{'उ'}$ स्वर आहे.
- नियमानुसार: $\text{अ} + \text{उ} = \text{ओ}$ . हा $\text{'ओ'}$ जोडशब्दात 'द्रो' असा दिसतो. म्हणून जोडशब्द: चंद्रोदय.
उदाहरण ४: $\text{महा} + \text{उत्सव} = \text{महोत्सव}$
- $\text{आ} + \text{उ} = \text{ओ} \rightarrow \text{महोत्सव}$ .
उदाहरण ५ (अर् चा नियम): $\text{देव} + \text{ऋषी} = \text{देवर्षी}$
- 'देव' मधील $\text{'अ'}$ $+$ 'ऋषी' मधील $\text{'ऋ'} = \text{अर्}$ .
- हा $\text{'अर्'}$ उच्चारताना 'व' वर रफारच्या रूपात जातो ( $\text{देवर्षी}$ ).
उदाहरण ६: महा + ऋषी = महर्षी
- $\text{आ} + \text{ऋ} = \text{अर्}$ . म्हणून 'महर्षी' (इथे म्हाचा मह होतो कारण 'आ' निघून जातो).

क) यणादेश स्वरसंधी

'यणादेश' म्हणजेच $\text{'यण'}$ (व्यंजने $\text{य्}$ , $\text{व्}$ , $\text{र्}$ ) यांचा आदेश होणे. हा नियम अतिशय महत्त्वाचा आहे कारण यात स्वरांचा बदल व्यंजनात होतो आणि पुढे पुन्हा स्वर येतो.

नियम: $\text{इ}$ , $\text{उ}$ , $\text{ऋ}$ या (ऱ्हस्व किंवा दीर्घ) स्वरांपुढे जर एखादा विजातीय स्वर (त्यांच्या जातीचा नसलेला इतर कोणताही स्वर) आल्यास:

$\text{इ/ई}$ बद्दल $\text{'य्'}$ होतो.
$\text{उ/ऊ}$ बद्दल $\text{'व्'}$ होतो.
$\text{ऋ}$ बद्दल $\text{'र्'}$ होतो. आणि त्या तयार झालेल्या व्यंजनात पुढील विजातीय स्वर मिसळून संधी होते.

सूत्रात्मक मांडणी:

$\text{इ/ई} + \text{विजातीय स्वर} = \text{य्} + \text{तो स्वर}$
$\text{उ/ऊ} + \text{विजातीय स्वर} = \text{व्} + \text{तो स्वर}$
$\text{ऋ} + \text{विजातीय स्वर} = \text{र्} + \text{तो स्वर}$

सविस्तर उदाहरणे व विग्रह:

उदाहरण १: $\text{अति} + \text{आनंद} = \text{अत्यानंद}$
- 'अति' चा शेवटचा वर्ण $\text{'इ'}$ (ऱ्हस्व) आहे.
- 'आनंद' चा पहिला वर्ण $\text{'आ'}$ हा विजातीय स्वर आहे.
- नियमानुसार: $\text{इ}$ बद्दल झाला $\text{'य्'}$ . आता $(\text{त्} + \text{य्}) + \text{आ} = \text{त्या}$ .
- म्हणून जोडशब्द बनला: अत्यानंद.
उदाहरण २: $\text{इती} + \text{आदी} = \text{इत्यादी}$
- $\text{इ} + \text{आ} = \text{या} \rightarrow \text{इत्यादी}$ .
उदाहरण ३: $\text{सु} + \text{अल्प} = \text{स्वल्प}$
- 'सु' चा शेवटचा वर्ण $\text{'उ'}$ आहे. त्याच्यापुढे 'अल्प' मधील $\text{'अ'}$ हा विजातीय स्वर आला.
- नियमानुसार: $\text{उ}$ बद्दल झाला $\text{'व्'}$ . आता $(\text{स्} + \text{व्}) + \text{अ} = \text{स्व}$ .
- म्हणून जोडशब्द बनला: स्वल्प.
उदाहरण ४: $\text{पित्रू} + \text{आज्ञा} = \text{पित्राज्ञा}$
- 'पितृ' मधील शेवटचा वर्ण $\text{'ऋ'}$ आहे. त्याच्यापुढे $\text{'आ'}$ हा विजातीय स्वर आला.
- नियमानुसार: $\text{ऋ}$ बद्दल $\text{'र्'}$ झाला. $(\text{त्} + \text{र्}) + \text{आ} = \text{त्रा}$ .
- म्हणून जोडशब्द बनला: पित्राज्ञा.

ड) वृद्ध्यादेश स्वरसंधी

'वृद्ध्यादेश' म्हणजे वृद्धी झालेला आदेश. व्याकरणात $\text{'ऐ'}$ आणि $\text{'औ'}$ यांना वृद्ध स्वर मानतात. जेव्हा संधी होताना हे वर्ण येतात, तेव्हा त्यास वृद्ध्यादेश म्हणतात.

नियम: $\text{अ}$ किंवा $\text{आ}$ या स्वरांच्या पुढे जर $\text{'ए'}$ किंवा $\text{'ऐ'}$ आल्यास त्या दोन्हींबद्दल $\text{'ऐ'}$ (दोन मात्रे) होतो; आणि $\text{'ओ'}$ किंवा $\text{'औ'}$ आल्यास त्या दोन्हींबद्दल $\text{'औ'}$ (एक काना दोन मात्रे) होतो.

सूत्रात्मक मांडणी:

$\text{अ/आ} + \text{ए/ऐ} = \text{ऐ}$
$\text{अ/आ} + \text{ओ/औ} = \text{औ}$

सविस्तर उदाहरणे व विग्रह:

उदाहरण १: $\text{एक} + \text{एक} = \text{एकैक}$
- 'एक' चा शेवटचा वर्ण $\text{'क'}$ मधील $\text{'अ'}$ आहे. दुसऱ्या 'एक' चा पहिला वर्ण $\text{'ए'}$ आहे.
- नियमानुसार: $\text{अ} + \text{ए} = \text{ऐ}$ . हा $\text{'ऐ'}$ जेव्हा पहिल्या 'क' मध्ये मिसळतो तेव्हा $\text{'कै'}$ होतो.
- म्हणून जोडशब्द बनला: एकैक.
उदाहरण २: $\text{सदा} + \text{एव} = \text{सदैव}$
- $\text{आ} + \text{ए} = \text{ऐ} \rightarrow \text{द} + \text{ऐ} = \text{दै}$ म्हणून सदैव.
उदाहरण ३: $\text{जल} + \text{ओघ} = \text{जलौघ}$
- 'जल' मधील $\text{'अ'} +$ 'ओघ' मधील $\text{'ओ'} = \text{औ}$ .
- $\text{ल} + \text{औ} = \text{लौ}$ . म्हणून जोडशब्द बनला: जलौघ.
उदाहरण ४: $\text{गंगा} + \text{ओघ} = \text{गंगौघ}$
- $\text{आ} + \text{ओ} = \text{औ} \rightarrow \text{गंगौघ}$ .

२. व्यंजनसंधी (Consonant Conjunction)

जेव्हा एकत्र येणाऱ्या दोन वर्णांपैकी पहिला वर्ण व्यंजन असतो आणि दुसरा वर्ण व्यंजन किंवा स्वर असतो, तेव्हा होणाऱ्या संधीला व्यंजनसंधी म्हणतात.

व्यंजनसंधी समजून घेण्यासाठी मराठी वर्णमालेतील 'स्पर्श व्यंजनांचे तक्ते' (क-वर्ग, च-वर्ग, ट-वर्ग, त-वर्ग, प-वर्ग) माहित असणे अत्यंत आवश्यक आहे, कारण या वर्गांतील कठोर आणि मृदू व्यंजनांवरच व्यंजनसंधीचे नियम आधारलेले असतात.

व्यंजनसंधीची व्याख्या:
जवळ येणाऱ्या दोन वर्णांपैकी पहिला वर्ण व्यंजन व दुसरा वर्ण स्वर किंवा व्यंजन असल्यास त्याला व्यंजनसंधी म्हणतात. म्हणजेच: $\text{व्यंजन} + \text{व्यंजन/स्वर} = \text{व्यंजनसंधी}$ .

टीईटी परीक्षेच्या दृष्टीने व्यंजनसंधीचे खालील पाच नियम अत्यंत महत्त्वाचे आहेत.

अ) प्रथम व्यंजन संधी

हा नियम कठोर व्यंजनांच्या निर्मितीशी संबंधित आहे. जेव्हा एखादे मृदू व्यंजन बदलून त्याच्या जागी त्याच वर्गातील पहिले कठोर व्यंजन येते, तेव्हा त्याला 'प्रथम व्यंजन संधी' म्हणतात.

नियम: स्पर्श व्यंजनांमधील (अनुनासिकांशिवाय) पहिल्या पाच वर्गांतील कोणत्याही मृदू व्यंजनापुढे किंवा संवादापुढे जर कठोर व्यंजन आल्यास, त्या पहिल्या मृदू व्यंजनाच्या जागी त्याच्याच वर्गातील पहिले कठोर व्यंजन येऊन संधी होते.

सविस्तर उदाहरणे व विग्रह:

उदाहरण १: $\text{वाक्त्ताडन} = \text{वाग्} + \text{ताडन}$
- मूळ विग्रह: $\text{वाग्} + \text{ताडन}$ . यात पहिल्या शब्दाचा शेवटचा वर्ण $\text{'ग्'}$ हा मृदू व्यंजन आहे.
- दुसऱ्या शब्दाचा पहिला वर्ण $\text{'त्'}$ हा कठोर व्यंजन आहे.
- नियमानुसार: $\text{'ग्'}$ च्या जागी त्याच्याच वर्गातील (क-वर्ग: क, ख, ग, घ, ङ) पहिले कठोर व्यंजन $\text{'क्'}$ येईल.
- आता $\text{क्} + \text{त्} = \text{क्त्}$ . म्हणून जोडशब्द बनला: वाक्त्ताडन.
उदाहरण २: $\text{विपत्काल} = \text{विपद्} + \text{काल}$
- 'विपद्' मधील शेवटचा वर्ण $\text{'द्'}$ हा मृदू आहे. समोर $\text{'क्'}$ हा कठोर वर्ण आला.
- नियमानुसार: $\text{'द्'}$ च्या जागी त-वर्गातील (त, थ, द, ध, न) पहिले कठोर व्यंजन $\text{'त्'}$ येईल.
- $\text{त्} + \text{क} = \text{त्क}$ . म्हणून जोडशब्द बनला: विपत्काल.
उदाहरण ३: $\text{शरत्काल} = \text{शरद्} + \text{काल}$
- $\text{द्} \rightarrow \text{त्}$ होऊन $\text{त्} + \text{क} = \text{त्क}$ , म्हणून शरत्काल.
उदाहरण ४: $\text{आपत्काळ} = \text{आपद्} + \text{काळ}$
- $\text{द्}$ चा $\text{त्}$ बनतो.

ब) तृतीय व्यंजन संधी

हा नियम प्रथम व्यंजन संधीच्या अगदी उलट आहे. यात कठोर व्यंजनाच्या जागी मृदू व्यंजन (तिसरे व्यंजन) येते.

नियम: पहिल्या पाच वर्गांतील कोणत्याही कठोर व्यंजनापुढे जर स्वर किंवा मृदू व्यंजन आल्यास, त्या पहिल्या कठोर व्यंजनाच्या जागी त्याच्याच वर्गातील तिसरे मृदू व्यंजन येते व संधी होते.

सविस्तर उदाहरणे व विग्रह:

उदाहरण १: $\text{वागीश} = \text{वाक्} + \text{ईश}$
- पहिला वर्ण $\text{'क्'}$ (कठोर व्यंजन) आहे. समोर $\text{'ई'}$ हा स्वर (जो नेहमी मृदू असतो) आला आहे.
- नियमानुसार: $\text{'क्'}$ च्या जागी त्याच्याच वर्गातील तिसरे व्यंजन $\text{'ग्'}$ येईल.
- आता $\text{ग्} + \text{ई} = \text{गी}$ . म्हणून जोडशब्द बनला: वागीश.
उदाहरण २: $\text{सदाचार} = \text{सत्} + \text{आचार}$
- पहिला वर्ण $\text{'त्'}$ (कठोर) आहे. समोर $\text{'आ'}$ हा स्वर आला.
- नियमानुसार: $\text{'त्'}$ च्या जागी त-वर्गातील तिसरे व्यंजन $\text{'द्'}$ येईल.
- $\text{द्} + \text{आ} = \text{दा}$ . म्हणून जोडशब्द बनला: सदाचार.
उदाहरण ३: $\text{षडानन} = \text{षट्} + \text{आनन}$
- पहिला वर्ण $\text{'ट्'}$ आहे. ट-वर्गातील (ट, ठ, ड, ढ, ण) तिसरे वर्ण $\text{'ड'}$ आहे.
- $\text{ड} + \text{आ} = \text{डा}$ . म्हणून जोडशब्द बनला: षडानन.
उदाहरण ४: $\text{दिग्गज} = \text{दिक्} + \text{गज}$
- पहिला वर्ण $\text{'क्'}$ . समोर $\text{'ग्'}$ हे मृदू व्यंजन आले.
- $\text{'क्'}$ चा झाला $\text{'ग्'}$ . आता $\text{ग्} + \text{ग} = \text{ग्ग}$ . म्हणून जोडशब्द बनला: दिग्गज.

क) अनुनासिक संधी

अनुनासिक म्हणजे ज्या वर्णांचा उच्चार नाकातून केला जातो (जसे की $\text{ङ}$ , $\text{ञ}$ , $\text{ण}$ , न, $\text{म}$ ).

नियम: पहिल्या पाच वर्गांतील कोणत्याही कठोर किंवा मृदू व्यंजनापुढे जर अनुनासिक आल्यास, त्या पहिल्या व्यंजनाच्या जागी त्याच्याच वर्गातील अनुनासिक व्यंजन येऊन संधी होते.

सविस्तर उदाहरणे व विग्रह:

उदाहरण १: $\text{वाङ्मय} = \text{वाक्} + \text{मय}$
- 첫 वर्ण $\text{'क्'}$ आहे. समोर $\text{'म'}$ हे अनुनासिक आले आहे.
- नियमानुसार: $\text{'क्'}$ च्या जागी क-वर्गातील अनुनासिक $\text{'ङ'}$ (ड सारखा दिसणारा वाङ्मयीन वर्ण) येईल.
- $\text{ङ} + \text{म} = \text{ङ्म}$ . म्हणून जोडशब्द बनला: वाङ्मय (याचा उच्चार 'वांग्मय' असा केला जातो).
उदाहरण २: सन्मती = सत् + मती
- पहिला वर्ण $\text{'त्'}$ . समोर $\text{'म'}$ हे अनुनासिक आले.
- नियमानुसार: $\text{'त्'}$ च्या जागी त-वर्गातील अनुनासिक $\text{'न'}$ येईल.
- $\text{न} + \text{म} = \text{न्म}$ . म्हणून जोडशब्द बनला: सन्मती.
उदाहरण ३: $\text{जगन्नाथ} = \text{जगत्} + \text{नाथ}$
- $\text{त्}$ च्या पुढे $\text{'न'}$ हे अनुनासिक आले. $\text{'त्'}$ चा बदल $\text{'न'}$ मध्ये झाला.
- $\text{न} + \text{न} = \text{न्न}$ . म्हणून जोडशब्द बनला: जगन्नाथ.
उदाहरण ४: $\text{षण्मास} = \text{षट्} + \text{मास}$
- $\text{'ट्'}$ च्या पुढे $\text{'म'}$ आले. $\text{'ट्'}$ चा बदल ट-वर्गातील अनुनासिक $\text{'ण'}$ मध्ये झाला.
- $\text{ण} + \text{म} = \text{ण्म}$ . म्हणून जोडशब्द बनला: षण्मास.

ड) 'त' विषयक विशेष नियम

व्यंजनसंधीमध्ये $\text{'त'}$ या व्यंजनाचे काही अतिशय विशिष्ट नियम आहेत, ज्यावर परीक्षेत वारंवार काठिण्य पातळी वाढवून प्रश्न विचारले जातात. जर पहिल्या शब्दाच्या शेवटी $\text{'त'}$ हे व्यंजन असेल, तर पुढील वर्णानुसार त्यात खालील बदल होतात:

नियम १ ( $\text{त} + \text{च/छ} = \text{च्}$ ): $\text{'त'}$ या व्यंजनापुढे जर $\text{'च'}$ किंवा $\text{'छ'}$ आल्यास, $\text{'त'}$ बद्दल $\text{'च'}$ होतो.
- उदाहरण: $\text{उत्} + \text{चार} = \text{उच्चार}$ (इथे $\text{त्}$ चा $\text{च्}$ झाला आणि तो पुढील 'चा' ला जोडला गेला).
- उदाहरण: $\text{सत्} + \text{चरित्र} = \text{सच्चरित्र}$ .
नियम २ ( $\text{त} + \text{ज/झ} = \text{ज्}$ ): $\text{'त'}$ या व्यंजनापुढे जर $\text{'ज'}$ किंवा $\text{'झ'}$ आल्यास, $\text{'त'}$ बद्दल $\text{'ज'}$ होतो.
- उदाहरण: सत् + जन = सज्जन (इथे $\text{त्}$ चा $\text{ज्}$ झाला आणि $\text{ज्} + \text{ज} = \text{ज्जन}$ ).
- उदाहरण: $\text{उत्} + \text{ज्वल} = \text{उज्ज्वल}$ (हा शब्द शुद्धलेखनासाठी अत्यंत महत्त्वाचा आहे, दोन्ही 'ज' अर्धे असतात).
नियम ३ ( $\text{त} + \text{ट/ठ} = \text{ट्}$ ): $\text{'त'}$ च्या पुढे $\text{'ट'}$ किंवा $\text{'ठ'}$ आल्यास, $\text{'त'}$ बद्दल $\text{'ट'}$ होतो.
- उदाहरण: $\text{तत} + \text{टीका} = \text{तट्टीका}$ ( $\text{तत्} + \text{टीका}$ ).
नियम ४ ( $\text{त} + \text{ल} = \text{ल्}$ ): $\text{'त'}$ च्या पुढे $\text{'ल'}$ आल्यास, $\text{'त'}$ बद्दल $\text{'ल'}$ होतो.
- उदाहरण: $\text{उत्} + \text{ल्लंघन} = \text{उल्लंघन}$ .
- उदाहरण: $\text{विद्युत्} + \text{लता} = \text{विद्युल्लता}$ .
नियम ५ ( $\text{त} + \text{श} = \text{च्}$ आणि $\text{श} \rightarrow \text{छ}$ ): $\text{'त'}$ च्या पुढे जर $\text{'श'}$ आला, तर $\text{'त'}$ बद्दल $\text{'च'}$ होतो आणि पुढील $\text{'श'}$ बद्दल $\text{'छ'}$ होतो. हे दोन्ही मिळून $\text{'च्छ'}$ बनतात.
- उदाहरण: $\text{उत्} + \text{शृंखल} = \text{उच्छृंखल}$ .
- उदाहरण: $\text{सत्} + \text{शिश्य} = \text{सच्छिष्य}$ ( $\text{सत्} + \text{शिष्य}$ ).

इ) 'छ' विषयक नियम

हा नियम अगदी छोटा आणि सोपा आहे, पण जोडशब्द तयार करताना बऱ्याचदा विद्यार्थी यात चूक करतात.

नियम: कोणत्याही स्वराच्या पुढे जर $\text{'छ'}$ हा वर्ण आला, तर त्या दोघांच्या दरम्यान $\text{'च'}$ हे व्यंजन नव्याने सुगम (दाखल) होते. म्हणजेच तो वर्ण 'च्छ' असा होतो.

सविस्तर उदाहरणे व विग्रह:

उदाहरण १: $\text{रत्नच्छाया} = \text{रत्न} + \text{छाया}$
- 'रत्न' या शब्दाच्या शेवटी $\text{'न'}$ मध्ये $\text{'अ'}$ हा स्वर आहे. समोर 'छाया' मधील $\text{'छ'}$ आला आहे.
- नियमानुसार दोघांच्या मध्ये $\text{'च'}$ येईल. म्हणून शब्द बनला: रत्नच्छाया.
उदाहरण २: $\text{शब्दच्छाया} = \text{शब्द} + \text{छाया}$
- $\text{अ} + \text{छ} = \text{च्छ}$ म्हणून शब्दच्छाया.
उदाहरण ३: $\text{मातृच्छाया} = \text{मातृ} + \text{छाया}$
- 'मातृ' मध्ये शेवटचा स्वर $\text{'ऋ'}$ आहे. पुढे $\text{'छ'}$ आल्याने मधे $\text{'च'}$ आला, म्हणून मातृच्छाया.

३. विसर्गसंधी (Visarga Conjunction)

विसर्गसंधी ही मराठी व्याकरणातील सर्वात कठीण वाटणारी पण नियमाने चालणारी संधी आहे. विसर्ग ( $\text{:}$ ) म्हणजे हवेचे उत्सर्जन. जेव्हा विसर्गाच्या शेजारी दुसरा एखादा वर्ण येतो आणि बदल घडतो, तेव्हा त्यास विसर्गसंधी म्हणतात.

विसर्गसंधीची व्याख्या:
एकत्र येणाऱ्या वर्णांतील पहिला वर्ण विसर्ग आणि दुसरा वर्ण स्वर किंवा व्यंजन असल्यास होणाऱ्या संधीला विसर्गसंधी म्हणतात. म्हणजेच: $\text{विसर्ग} + \text{स्वर/व्यंजन} = \text{विसर्गसंधी}$ .

परीक्षेच्या दृष्टीने विसर्गसंधीचे तीन प्रमुख उपप्रकार वारंवार विचारले जातात: १. विसर्ग उकार संधी २. विसर्ग रफार (र-त्व) संधी ३. विसर्ग स-त्व, श-त्व व ष-त्व संधी

अ) विसर्ग उकार संधी

या संधीमध्ये विसर्गाचा लोप होऊन शेवटी 'ओ' हा स्वर तयार होतो.

नियम: जर विसर्गाच्या पूर्वी 'अ' हा स्वर असेल आणि विसर्गाच्या पुढे कोणताही मृदू वर्ण (मृदू व्यंजन किंवा स्वर) आल्यास, त्या विसर्गाचा बदल 'उ' मध्ये होतो. हा नवीन आलेला $\text{'उ'}$ पूर्वीच्या $\text{'अ'}$ मध्ये मिसळून गुणादेश नियमाने त्याचा 'ओ' होतो.

सविस्तर उदाहरणे व विग्रह:

उदाहरण १: $\text{यशोधन} = \text{यशः} + \text{धन}$
- 'यशः' या शब्दात विसर्गाच्या आधी $\text{'श'}$ मध्ये $\text{'अ'}$ हा स्वर आहे ( $\text{श} = \text{श्} + \text{अ}$ ).
- विसर्गाच्या पुढे 'धन' मधील $\text{'ध'}$ हा मृदू वर्ण आहे.
- नियमानुसार: विसर्गाचा बदल झाला $\text{'उ'}$ मध्ये.
- आता आधीचा $\text{अ} + \text{उ} = \text{ओ}$ . हा $\text{'ओ'}$ जेव्हा $\text{'श्'}$ मध्ये मिसळतो तेव्हा तो $\text{'शो'}$ बनतो.
- म्हणून जोडशब्द तयार झाला: यशोधन.
उदाहरण २: $\text{मनोरथ} = \text{मनः} + \text{रथ}$
- $\text{न} (\text{अ}) + \text{विसर्ग} + \text{र} (\text{मृदू}) \rightarrow \text{विसर्गाचा} \text{उ} \rightarrow \text{अ} + \text{उ} = \text{ओ} \rightarrow \text{नो}$ . म्हणून मनोरथ.
उदाहरण ३: $\text{अधोमुख} = \text{अधः} + \text{मुख}$
- $\text{ध} (\text{अ}) + \text{विसर्ग} + \text{मु} \rightarrow \text{धो}$ . म्हणून अधोमुख.
उदाहरण ४: $\text{तेजोनिधी} = \text{तेजः} + \text{निधी}$
- $\text{तेजः} + \text{निधी} = \text{तेजोनिधी}$ .

ब) विसर्ग रफार (र-त्व) संधी

या नियमामध्ये विसर्गाचा थेट 'र' बनतो आणि तो पुढील वर्णावर रफारच्या स्वरूपात किंवा स्वतंत्र लिहिला जातो.

नियम: जर विसर्गाच्या पूर्वी 'अ' किंवा 'आ' शिवाय इतर कोणताही स्वर (जसे की $\text{इ}$ , $\text{ई}$ , $\text{उ}$ , ऊ) असेल आणि विसर्गाच्या पुढे मृदू वर्ण आल्यास, विसर्गाचा बदल 'र्' मध्ये होतो. यालाच 'विसर्ग र-त्व संधी' म्हणतात.

सविस्तर उदाहरणे व विग्रह:

उदाहरण १: $\text{निरंतर} = \text{निः} + \text{अंतर}$
- 'निः' मध्ये विसर्गाच्या आधी $\text{'न'}$ ला $\text{'इ'}$ (ऱ्हस्व ई) जोडलेली आहे, म्हणजेच 'अ/आ' सोडून वेगळा स्वर आहे.
- विसर्गाच्या पुढे 'अंतर' मधील $\text{'अ'}$ हा स्वर (मृदू वर्ण) आला आहे.
- नियमानुसार: विसर्गाचा बदल $\text{'र्'}$ मध्ये झाला.
- आता $\text{र्} + \text{अ} = \text{र}$ (पूर्ण र). म्हणून जोडशब्द बनला: निरंतर.
उदाहरण २: $\text{दुर्जन} = \text{दुः} + \text{जन}$
- 'दुः' मध्ये विसर्गाच्या आधी $\text{'उ'}$ हा स्वर आहे. पुढे $\text{'ज'}$ हे मृदू व्यंजन आले.
- नियमानुसार: विसर्गाचा झाला $\text{'र्'}$ . पुढे व्यंजन असल्यामुळे हा 'र्' रफार बनून ज वर बसेल ( $\text{र्ज}$ ).
- म्हणून जोडशब्द बनला: दुर्जन.
उदाहरण ३: $\text{बहिर्द्वार} = \text{बहिः} + \text{द्वार}$
- विसर्गाच्या आधी $\text{'इ'}$ . पुढे $\text{'द्'}$ मृदू व्यंजन. विसर्गाचा $\text{'र्'}$ होऊन द वर रफार गेला, म्हणून बहिर्द्वार.
उदाहरण ४: $\text{निराधार} = \text{निः} + \text{आधार}$
- $\text{र्} + \text{आ} = \text{रा}$ . म्हणून निराधार.

क) विसर्ग स-त्व, श-त्व व ष-त्व संधी

विसर्गाच्या पुढे येणाऱ्या कठोर व्यंजनानुसार विसर्गाचे रूपांतर $\text{'स'} / \text{'श'} / \text{'ष'}$ या उष्म्यांमध्ये (घर्षकांमध्ये) होते. परीक्षेसाठी हे तीन नियम अतिशय कळीचे आहेत.

१. विसर्ग श-त्व नियम:

विसर्गाच्या पुढे जर $\text{'च'}$ किंवा $\text{'छ'}$ आल्यास, विसर्गाचा बदल 'श्' मध्ये होतो.

उदाहरण: $\text{निश्चय} = \text{निः} + \text{चय}$
- विग्रह: $\text{निः} + \text{चय}$ . विसर्गाच्या पुढे $\text{'च'}$ आला, म्हणून विसर्गाचा $\text{'श्'}$ झाला. $\text{श्} + \text{च} = \text{श्च}$ . जोडशब्द बनला: निश्चय.
उदाहरण: $\text{दुश्चिन्ह} = \text{दुः} + \text{चिन्ह}$ ( $\text{दुः} + \text{चिन्ह} = \text{दुश्चिन्ह}$ ).

२. विसर्ग ष-त्व नियम:

विसर्गाच्या पूर्वी जर $\text{'इ'}$ किंवा $\text{'उ'}$ हा स्वर असेल आणि विसर्गाच्या पुढे $\text{'क'}$ , $\text{'ख'}$ , $\text{'ट'}$ , $\text{'ठ'}$ , $\text{'प'}$ , $\text{'फ'}$ यांपैकी कोणताही वर्ण आल्यास, विसर्गाचा बदल 'ष्' मध्ये होतो.

उदाहरण: $\text{निष्फळ} = \text{निः} + \text{फळ}$
- विसर्गाच्या आधी $\text{'इ'}$ . पुढे $\text{'फ'}$ आला. विसर्गाचा $\text{'ष्'}$ होऊन तो 'फ' ला जोडला गेला, म्हणून निष्फळ.
उदाहरण: $\text{दुष्काळ} = \text{दुः} + \text{काळ}$
- विसर्गाच्या आधी $\text{'उ'}$ . पुढे $\text{'क'}$ आला. विसर्गाचा $\text{'ष्'}$ होऊन दुष्काळ बनला.
उदाहरण: $\text{धनुर्विद्या}$ हा अपवाद किंवा र-त्व चा नियम आहे. परंतु $\text{धनुष्टंकार} = \text{धनुः} + \text{टंकार}$ हा ष-त्व चा नियम आहे.

३. विसर्ग स-त्व नियम:

विसर्गाच्या पुढे जर $\text{'त'}$ किंवा $\text{'थ'}$ आल्यास, विसर्गाचा बदल 'स्' मध्ये होतो.

उदाहरण: $\text{नमस्ते} = \text{नमः} + \text{ते}$
- विसर्गाच्या पुढे $\text{'त'}$ आला. विसर्गाचा $\text{'स्'}$ झाला. $\text{स्} + \text{ते} = \text{स्ते}$ . जोडशब्द बनला: नमस्ते.
उदाहरण: $\text{मनस्ताप} = \text{मनः} + \text{ताप}$
- विसर्गाच्या पुढे $\text{'त'}$ आल्यामुळे विसर्गाचा $\text{'स्'}$ झाला, म्हणून मनस्ताप.

४. मराठीच्या विशेष संधी

मराठी भाषेत केवळ संस्कृतमधून आलेले तत्सम शब्दच नाहीत, तर अस्सल मराठी शब्दांच्या उच्चार पद्धतीनुसार जोडशब्द तयार होतात. संस्कृत संधींचे नियम या शब्दांना लागू पडत नाहीत. म्हणून मराठी भाषेच्या दोन विशेष संधी मानल्या जातात: पूर्वरूप संधी आणि पररूप संधी.

अ) पूर्वरूप संधी

'पूर्वरूप' म्हणजे पूर्वीचे रूप (पहिला वर्ण) जसेच्या तसे राहणे आणि नंतरचा वर्ण लोप पावणे.

नियम: जेव्हा दोन मराठी शब्द एकमेकांजवळ येतात, तेव्हा पहिल्या शब्दातील शेवटचा स्वर तसाच राहतो आणि दुसऱ्या शब्दातील पहिला स्वर लोप पावतो (नाहीसा होतो). या प्रक्रियेला 'पूर्वरूप संधी' म्हणतात.

सविस्तर उदाहरणे व विग्रह:

उदाहरण १: $\text{खिडकीत} = \text{खिडकी} + \text{आत}$
- पहिल्या शब्दाच्या शेवटी 'खिडकी' मध्ये $\text{'ई'}$ (दीर्घ) हा स्वर आहे.
- दुसऱ्या शब्दाच्या सुरुवातीला 'आत' मध्ये $\text{'आ'}$ हा स्वर आहे.
- संधी होताना: पहिला स्वर $\text{'ई'}$ तसाच राहिला आणि दुसऱ्या शब्दातील $\text{'आ'}$ चा लोप झाला.
- म्हणून जोडशब्द बनला: खिडकीत.
उदाहरण २: $\text{काहीसा} = \text{काही} + \text{असा}$
- 'काही' मधील $\text{'ई'}$ कायम राहिला आणि 'असा' मधील $\text{'अ'}$ चा लोप झाला, म्हणून काहीसा.
उदाहरण ३: $\text{नदीत} = \text{नदी} + \text{आत}$
- $\text{ई} + \text{आ} \rightarrow \text{ई}$ कायम, $\text{आ}$ लोप $\rightarrow$ नदीत.
उदाहरण ४: $\text{लाडूच} = \text{लाडू} + \text{च}$ (किंवा $\text{लाडू} + \text{ऊच}$ )
- $\text{लाडू} + \text{अच} = \text{लाडूच}$ ('अ' चा लोप झाला).

ब) पररूप संधी

'पररूप' म्हणजे परकीय किंवा नंतरचे रूप (दुसरा वर्ण) जसेच्या तसे राहणे आणि पहिला वर्ण लोप पावणे. हा पूर्वरूप संधीच्या अगदी उलट नियम आहे.

नियम: जेव्हा दोन मराठी शब्द एकत्र येतात, तेव्हा पहिल्या शब्दातील शेवटचा स्वर लोप पावतो आणि दुसऱ्या शब्दातील पहिला स्वर तसाच राहून पहिल्या व्यंजनात मिसळतो. याला 'पररूप संधी' म्हणतात.

सविस्तर उदाहरणे व विग्रह:

उदाहरण १: $\text{घरी} = \text{घर} + \text{ई}$
- पहिल्या शब्दाच्या शेवटी 'घर' मध्ये $\text{'र'}$ च्या आत $\text{'अ'}$ हा स्वर लपलेला आहे.
- दुसऱ्या शब्दाच्या सुरुवातीला $\text{'ई'}$ हा स्वर आहे.
- संधी होताना: पहिला स्वर $\text{'अ'}$ लोप पावला आणि दुसरा स्वर $\text{'ई'}$ तसाच राहून 'र्' मध्ये मिसळला ( $\text{र्} + \text{ई} = \text{री}$ ).
- म्हणून जोडशब्द बनला: घरी.
उदाहरण २: $\text{करून} = \text{कर} + \text{ऊन}$
- 'कर' मधील $\text{'अ'}$ चा लोप झाला. 'ऊन' मधील $\text{'ऊ'}$ तसाच राहून 'र' ला जोडला गेला, म्हणून करून.
उदाहरण ३: $\text{एकदा} \rightarrow \text{एक} + \text{दा}$ (हे वेगळे आहे). पररूपचे अचूक उदाहरण: $\text{एकैक}$ हे संस्कृत आहे. मराठीत: $\text{सांगेन} = \text{सांग} + \text{ईन}$ .
- 'सांग' मधील $\text{'अ'}$ लोप पावला, $\text{'ई'}$ राहिला $\rightarrow$ सांगेन (किंवा $\text{सांग} + \text{एन}$ ).
उदाहरण ४: $\text{घामोळे} = \text{घाम} + \text{ओळे}$
- 'घाम' मधील $\text{'अ'}$ लोप पावला, $\text{'ओ'}$ तसाच राहिला ( $\text{म्} + \text{ओ} = \text{मो}$ ). म्हणून जोडशब्द बनला: घामोळे.

अत्यंत महत्त्वाचे सारांश कोष्टक (Quick Revision Matrix)

टीईटी परीक्षेच्या आदल्या दिवशी झटपट पुनरावृत्ती करण्यासाठी खालील तक्ता अत्यंत उपयुक्त ठरेल:

संधीचा मुख्य प्रकार	प्रमुख उपनियम / ओळख	मुख्य सूत्र / बदल	परीक्षेसाठीचे महत्त्वाचे उदाहरण
स्वरसंधी	दीर्घत्व (सजातीय)	$\text{स्वर} + \text{स्वर} = \text{दीर्घ स्वर}$	$\text{विद्या} + \text{अर्थी} = \text{विद्यार्थी}$
	गुणादेश	$\text{अ/आ} + \text{इ/उ/ऋ} = \text{ए/ओ/अर्}$	$\text{गण} + \text{ईश} = \text{गणेश}$ , $\text{देवर्षी}$
	यणादेश	$\text{इ/उ/ऋ} + \text{विजातीय} = \text{य्/व्/र्} + \text{स्वर}$	$\text{अति} + \text{आनंद} = \text{अत्यानंद}$ , स्वल्प
	वृद्ध्यादेश	$\text{अ/आ} + \text{ए/ओ} = \text{ऐ/औ}$	एक + एक = एकैक, $\text{क्षणैक}$
व्यंजनसंधी	प्रथम व्यंजन	$\text{मृदू व्यंजन} + \text{कठोर} = \text{पहिले कठोर व्यंजन}$	$\text{विपद्} + \text{काल} = \text{विपत्काल}$
	तृतीय व्यंजन	$\text{कठोर व्यंजन} + \text{मृदू/स्वर} = \text{तिसरे मृदू व्यंजन}$	$\text{वाक्} + \text{ईश} = \text{वागीश}$ , $\text{सदाचार}$
	अनुनासिक	$\text{व्यंजन} + \text{अनुनासिक} = \text{त्याच वर्गातील अनुनासिक}$	$\text{वाक्} + \text{मय} = \text{वाङ्मय}$ , $\text{जगन्नाथ}$
	'त' चे नियम	$\text{त} + \text{च/ज/ल} = \text{च्च/ज्ज/ल्ल}$	$\text{सत्} + \text{जन} = \text{सज्जन}$ , $\text{उच्चार}$
विसर्गसंधी	विसर्ग उकार	$\text{अ} + \text{विसर्ग} + \text{मृदू} = \text{ओ}$	$\text{यशः} + \text{धन} = \text{यशोधन}$ , $\text{मनोरथ}$
	विसर्ग र-त्व	$\text{इ/उ} + \text{विसर्ग} + \text{मृदू} = \text{र्}$	$\text{निः} + \text{अंतर} = \text{निरंतर}$ , $\text{दुर्जन}$
	विसर्ग श/ष/स	$\text{विसर्ग} + \text{कठोर} = \text{श्/ष्/स्}$	$\text{निश्चय}$ , $\text{दुष्काळ}$ , $\text{नमस्ते}$
मराठी विशेष	पूर्वरूप	$\text{पहिला स्वर कायम} + \text{दुसरा स्वर लोप}$	$\text{खिडकी} + \text{आत} = \text{खिडकीत}$
	पररूप	$\text{पहिला स्वर लोप} + \text{दुसरा स्वर कायम}$	$\text{घर} + \text{ई} = \text{घरी}$ , $\text{घामोळे}$

परीक्षेत यश मिळवण्यासाठी केवळ नियम पाठ करू नका, तर विग्रह करून वर्ण वेगळे करण्याची सवय ठेवा. यामुळे संधीचा कोणताही प्रश्न चुकणार नाही.