या लेखामध्ये आपण 'Sentence Synthesis' (वाक्यसंयोजन) आणि 'Degrees of Comparison' (तुलनेच्या पायऱ्या) या दोन अत्यंत महत्त्वपूर्ण घटकांचा सखोल आणि सविस्तर अभ्यास करणार आहोत. शिक्षक पात्रता परीक्षेच्या दृष्टीने प्रत्येक नियमाचा 'का' आणि 'कसा' या दृष्टीने विचार करून सोप्या उदाहरणांसह आपण हे संकल्पना समजून घेऊया.
१. वाक्यसंयोजन (Synthesis of Sentences)
Synthesis म्हणजे एकत्र करणे. दोन किंवा दोनपेक्षा जास्त साधी वाक्ये (Simple Sentences) एकत्र करून एक नवीन अर्थपूर्ण वाक्य तयार करण्याच्या प्रक्रियेला इंग्रजी व्याकरणात Synthesis असे म्हणतात. हे नवीन तयार झालेले वाक्य तीन प्रकारचे असू शकते:
१. Simple Sentence (साधे वाक्य)
२. Compound Sentence (संयुक्त वाक्य)
३. Complex Sentence (मिश्र वाक्य)
स्पर्धा परीक्षेमध्ये आपल्याला दोन स्वतंत्र वाक्ये दिली जातात आणि ती जोडण्यासाठी योग्य पर्याय निवडण्यास सांगितले जाते, किंवा एका प्रकारच्या वाक्याचे दुसऱ्या प्रकारात रूपांतर करण्यास सांगितले जाते. हे करताना मूळ वाक्यांचा अर्थ बदलू नये ही सर्वात महत्त्वाची अट असते. आता आपण या तिन्ही प्रकारच्या वाक्यरचना कशा तयार होतात आणि त्यांचे नियम काय आहेत ते सविस्तर पाहूया.
अ) साध्या वाक्यांचे संयोजन (Forming a Simple Sentence)
Simple Sentence म्हणजे असे वाक्य ज्यामध्ये केवळ एकच Subject (उद्देश) आणि एकच Finite Verb (मुख्य क्रियापद) असते. म्हणजेच, दोन किंवा अधिक वाक्ये जोडताना आपल्याला केवळ एकाच वाक्यातील क्रियापद मुख्य क्रियापद म्हणून ठेवावे लागते आणि इतर वाक्यांतील क्रियापदांचे रूपांतर Non-finite verbs (अमुख्य क्रियापदे) मध्ये करावे लागते. हे करण्यासाठी खालील पद्धतींचा वापर केला जातो:
१. कृदंतांचा वापर (Using Participles)
जेव्हा दोन क्रिया एकाच कर्त्याकडून एकापाठोपाठ एक घडतात किंवा एकाच वेळी घडतात, तेव्हा पहिल्या घडणाऱ्या क्रियेच्या क्रियापदाचे रूपांतर आपण Participle (कृदंत) मध्ये करतो. हे प्रामुख्याने तीन प्रकारे होते:
Present Participle ($V + \text{ing}$): जर एक क्रिया घडल्याबरोबर दुसरी क्रिया लगेच घडत असेल, तर पहिल्या क्रियेला $\text{ing}$ प्रत्यय लावतात.
Example 1: He saw the snake. He ran away. (त्याने साप पाहिला. तो पळून गेला.)
Synthesis: Seeing the snake, he ran away. (साप पाहिल्यावर, तो पळून गेला.)
Explanation: येथे 'saw' चे रूपांतर 'Seeing' या Present Participle मध्ये केले गेले, ज्यामुळे नवीन वाक्यात केवळ 'ran' हे एकच Finite Verb शिल्लक राहिले.
Past Participle ($V_3$): जेव्हा एखादी क्रिया आधीच पूर्ण झालेली असते आणि ती विशेषणासारखे काम करते, तेव्हा याचा वापर होतो.
Example 2: I found my watch. It was lost. (मला माझे घड्याळ सापडले. ते हरवले होते.)
Synthesis: I found my lost watch. (मला माझे हरवलेले घड्याळ सापडले.)
Perfect Participle ($\text{Having} + V_3$): जेव्हा पहिली क्रिया पूर्णपणे संपल्यानंतर काही कालावधीने दुसरी क्रिया घडते, तेव्हा 'Having + तिसरे रूप' वापरतात.
Example 3: She finished her homework. She went to sleep. (तिने तिचा गृहपाठ पूर्ण केला. ती झोपायला गेली.)
Synthesis: Having finished her homework, she went to sleep. (गृहपाठ पूर्ण केलेला असल्यामुळे, ती झोपायला गेली.)
२. अपूर्ण क्रियापद किंवा हेतूवाचक रूप (Using Infinitives)
Infinitive म्हणजे क्रियापदाचे मूळ रूप ज्याच्या आधी 'to' वापरले जाते ($\text{to} + V_1$). जेव्हा एका वाक्यात एखादी क्रिया आणि दुसऱ्या वाक्यात त्या क्रियेचा हेतू (Purpose) किंवा कारण दर्शवलेले असते, तेव्हा हेतू दर्शवणाऱ्या क्रियापदाचे रूपांतर Infinitives मध्ये केले जाते.
Example 1: He went to London. He wanted to pursue higher studies. (तो लंडनला गेला. त्याला उच्च शिक्षण घ्यायचे होते.)
Synthesis: He went to London to pursue higher studies. (तो उच्च शिक्षण घेण्यासाठी लंडनला गेला.)
Explanation: येथे लंडनला जाण्याचा हेतू 'higher studies pursue करणे' हा होता, म्हणून आपण 'wanted' काढून टाकून थेट 'to pursue' चा वापर केला.
Example 2: She is very weak. She cannot walk. (ती खूप अशक्त आहे. ती चालू शकत नाही.)
Synthesis: She is too weak to walk. (ती चालण्यासाठी खूपच अशक्त आहे.)
Explanation: या रचनेत 'too...to' चा वापर करून आपण वाक्य साधे बनवले आहे. 'too' हे अतिरेक दर्शवते आणि 'to walk' हे परिणामात्मक हेतू दर्शवते.
३. शब्दयोगी अव्ययांसह नाम किंवा कृदंत (Using Preposition with Noun or Gerund)
दोन वाक्यांमधील संबंध दर्शवण्यासाठी आपण योग्य Preposition (शब्दयोगी अव्यय) च्या पुढे एखादे Noun किंवा Gerund ($V+\text{ing}$ जे नामाचे काम करते) वापरून वाक्य एकत्र करू शकतो.
Example 1: He failed many times. He still hopes to succeed. (तो अनेकदा अपयशी ठरला. तरीही त्याला यशस्वी होण्याची आशा आहे.)
Synthesis: In spite of failing many times, he hopes to succeed. (अनेकदा अपयशी ठरूनही, त्याला यशस्वी होण्याची आशा आहे.)
Explanation: येथे आपण 'In spite of' (च्या व्यतिरिक्त/असूनही) या Preposition चा वापर केला आणि 'failed' चे रूपांतर 'failing' या Gerund मध्ये केले.
ब) संयुक्त वाक्यांचे संयोजन (Forming a Compound Sentence)
Compound Sentence (संयुक्त वाक्य) म्हणजे असे वाक्य ज्यामध्ये दोन किंवा दोनपेक्षा अधिक स्वतंत्र वाक्ये (Independent Clauses) असतात, जी एकमेकांवर अवलंबून नसतात. ही वाक्ये जोडण्यासाठी Co-ordinating Conjunctions (समानत्व सूचक उभयान्वयी अव्यय) चा वापर केला जातो. हे लक्षात ठेवण्यासाठी FANBOYS (For, And, Nor, But, Or, Yet, So) हा संक्षेप वापरला जातो.
Co-ordinating Conjunctions चे मुख्य चार प्रकार पडतात आणि वाक्यांच्या अर्थानुसार ते वापरावे लागतात:
१. Cumulative / Copulative Conjunctions (समुच्चयबोधक)
जेव्हा एका विधानात दुसरे विधान केवळ जोडायचे असते (Addition करायचे असते), तेव्हा यांचा वापर होतो. यामध्ये and, both...and, not only...but also, as well as यांचा समावेश होतो.
Example 1: He is a teacher. He is a writer. (तो एक शिक्षक आहे. तो एक लेखक आहे.)
Synthesis (And): He is a teacher and a writer.
Synthesis (Not only...but also): He is not only a teacher but also a writer. (तो केवळ शिक्षकच नाही तर लेखकही आहे.)
Explanation: दोन्ही वाक्ये समान महत्त्वाची माहिती देतात, म्हणून आपण 'not only' पहिल्या नामाच्या आधी आणि 'but also' दुसऱ्या नामाच्या आधी वापरले.
२. Adversative Conjunctions (विरोधबोधक)
जेव्हा दोन वाक्यांमध्ये परस्परांच्या विरोधी कल्पना किंवा विसंगती दर्शवायची असते, तेव्हा but, yet, still, nevertheless, whereas यांचा वापर केला जातो.
Example 1: He ran fast. He missed the train. (तो वेगाने धावला. त्याची ट्रेन चुकली.)
Synthesis (But): He ran fast but he missed the train. (तो वेगाने धावला पण त्याची ट्रेन चुकली.)
Synthesis (Yet): He ran fast, yet he missed the train. (तो वेगाने धावला, तरीही त्याची ट्रेन चुकली.)
३. Alternative / Disjunctive Conjunctions (पर्यायबोधक)
जेव्हा दोन पर्यायांपैकी एकाची निवड करायची असते किंवा दोन्ही पर्याय नाकारायचे असतात, तेव्हा or, either...or, neither...nor, otherwise, else यांचा वापर केला जातो.
Example 1: Work hard. You will fail. (कष्ट करा. तुम्ही अपयशी व्हाल.)
Synthesis: Work hard or you will fail. (कष्ट करा किंवा तुम्ही अपयशी व्हाल.)
Synthesis: Either work hard or you will fail.
Example 2: He does not smoke. He does not drink. (तो धूम्रपान करत नाही. तो मद्यपान करत नाही.)
Synthesis: He neither smokes nor drinks. (तो धूम्रपानही करत नाही आणि मद्यपानही करत नाही.)
Explanation: दोन्ही वाक्ये नकारात्मक असल्याने 'neither...nor' चा वापर करताना मूळ क्रियापदांमधील 'does not' काढून टाकले जाते आणि क्रियापदाला योग्य प्रत्यय लावला जातो.
४. Illative Conjunctions (परिणामबोधक)
जेव्हा एका वाक्यात कारण आणि दुसऱ्या वाक्यात त्याचा परिणाम (Effect) दिलेला असतो, तेव्हा परिणाम दर्शवणाऱ्या वाक्याच्या आधी so, therefore, for चा वापर केला जातो.
Example 1: He was proved guilty. He was punished. (तो दोषी सिद्ध झाला. त्याला शिक्षा झाली.)
Synthesis: He was proved guilty, therefore he was punished. (तो दोषी सिद्ध झाला, म्हणून त्याला शिक्षा झाली.)
क) मिश्र वाक्यांचे संयोजन (Forming a Complex Sentence)
Complex Sentence (मिश्र वाक्य) मध्ये एक Main Clause (मुख्य वाक्य) आणि किमान एक किंवा अधिक Subordinating Clause (गौण वाक्य) असतात. गौण वाक्य हे मुख्य वाक्यावर आपल्या अर्थासाठी पूर्णपणे अवलंबून असते. Subordinating Clauses हे तीन प्रकारचे असतात आणि त्यानुसार वाक्यसंयोजन केले जाते:
१. Noun Clause (नाम वाक्य)
जेव्हा एखादे गौण वाक्य मुख्य वाक्यातील नामाचे किंवा सर्वनामाचे काम करते, तेव्हा त्याला Noun Clause म्हणतात. हे वाक्य सामान्यतः that, if, whether, what, why, how या Subordinators ने सुरू होते. मुख्य क्रियापदाला 'What' (काय) ने प्रश्न विचारल्यास Noun Clause उत्तर म्हणून मिळतो.
Example 1: He will succeed. It is certain. (तो यशस्वी होईल. हे निश्चित आहे.)
Synthesis: That he will succeed is certain. किंवा It is certain that he will succeed. (तो यशस्वी होईल हे निश्चित आहे.)
Explanation: येथे 'that he will succeed' हे पूर्ण गौण वाक्य 'is' या क्रियापदाचा Subject म्हणून काम करत आहे.
२. Adjective Clause (विशेषण वाक्य)
जेव्हा एखादे गौण वाक्य मुख्य वाक्यातील एखाद्या नामाबद्दल किंवा सर्वनामाबद्दल विशेष माहिती सांगते, तेव्हा त्याला Adjective Clause म्हणतात. हे जोडण्यासाठी Relative Pronouns (who, whom, whose, which, that) किंवा Relative Adverbs (where, when, why) चा वापर केला जातो.
Example 1: I met a man. He was blind. (मी एका माणसाला भेटलो. तो अंध होता.)
Synthesis: I met a man who was blind. (मी एका माणसाला भेटलो जो अंध होता.)
Explanation: 'who was blind' हे वाक्य 'man' या नामाबद्दल माहिती सांगत असल्याने ते Adjective Clause आहे. व्यक्तीसाठी 'who' वापरतात.
Example 2: This is the house. Jack built it. (हे ते घर आहे. जॅकने ते बांधले.)
Synthesis: This is the house which Jack built. (हे ते घर आहे जे जॅकने बांधले.)
Explanation: वस्तू किंवा वास्तूसाठी 'which' किंवा 'that' चा वापर केला जातो.
३. Adverb Clause (क्रियाविशेषण वाक्य)
जेव्हा एखादे गौण वाक्य मुख्य वाक्यातील क्रियापदाबद्दल अधिक माहिती सांगते (जसे की वेळ, ठिकाण, कारण, अट, प्रमाण इत्यादी), तेव्हा त्याला Adverb Clause म्हणतात. याचे अनेक उपप्रकार आहेत, जे परीक्षेसाठी अत्यंत महत्त्वाचे आहेत:
Adverb Clause of Time: (when, whenever, before, after, as soon as, while, till, until)
Example: The thief saw the police. He ran away.
Synthesis: As soon as the thief saw the police, he ran away. (चोराने पोलिसांना पाहिल्याबरोबर तो पळून गेला.)
Adverb Clause of Cause/Reason: (because, as, since)
Example: He was late. He missed the bus.
Synthesis: He missed the bus because he was late. (त्याची बस चुकली कारण त्याला उशीर झाला होता.)
Adverb Clause of Condition: (if, unless, provided that)
Example: Work hard. You will pass.
Synthesis: If you work hard, you will pass. (जर तुम्ही कष्ट केले, तर तुम्ही पास व्हाल.)
Synthesis (Using unless): Unless you work hard, you will fail. (जर तुम्ही कष्ट केले नाहीत, तर तुम्ही अपयशी व्हाल. 'Unless' म्हणजे 'If...not'.)
Adverb Clause of Concession/Contrast: (though, although, even if)
Example: He is poor. He is honest.
Synthesis: Although he is poor, he is honest. (जरी तो गरीब असला, तरी तो प्रामाणिक आहे.)
२. तुलनेच्या पायऱ्या (Degrees of Comparison)
इंग्रजी व्याकरणात, विशेषणे (Adjectives) आणि क्रियाविशेषणे (Adverbs) यांच्या गुणांची तुलना करण्यासाठी त्यांच्या रूपामध्ये जे बदल होतात, त्यांना Degrees of Comparison म्हणतात. याच्या एकूण तीन पायऱ्या आहेत:
१. Positive Degree (प्रथमावस्था): यामध्ये कोणत्याही वस्तूची किंवा व्यक्तीची थेट तुलना न करता केवळ तिच्या अंगी असलेल्या गुणांचा साधा उल्लेख असतो. किंवा दोन घटकांमध्ये समान पातळीवर तुलना असते.
२. Comparative Degree (द्वितीयावस्था): यामध्ये दोन व्यक्ती, वस्तू किंवा गटांमधील गुणांची तुलना केली जाते आणि एक घटक दुसऱ्यापेक्षा सरस किंवा कमी आहे हे दाखवले जाते.
३. Superlative Degree (तृतीयावस्था): यामध्ये एका घटकाची तुलना संपूर्ण गटाशी केली जाते आणि तो घटक सर्वोत्तम किंवा सर्वोच्च पातळीवर आहे हे दर्शवले जाते.
विशेषणांचे रूप बदलण्याचे सामान्य नियम (Forming Degrees)
नियम १: एका अवयवाच्या (One-syllable) लहान विशेषणांना 'er' आणि 'est' प्रत्यय लावतात.
$\text{Tall} \rightarrow \text{Taller} \rightarrow \text{Tallest}$
$\text{Small} \rightarrow \text{Smaller} \rightarrow \text{Smallest}$
नियम २: जर विशेषणाच्या शेवटी 'y' असेल आणि त्यापूर्वी व्यंजन असेल, तर 'y' चा 'i' करून 'er' आणि 'est' लावतात.
$\text{Happy} \rightarrow \text{Happier} \rightarrow \text{Happiest}$
$\text{Heavy} \rightarrow \text{Heavier} \rightarrow \text{Heaviest}$
नियम ३: दोन किंवा अधिक अवयवांच्या (Multi-syllable) मोठ्या विशेषणांच्या मागे 'more' आणि 'most' लावतात.
$\text{Beautiful} \rightarrow \text{More beautiful} \rightarrow \text{Most beautiful}$
$\text{Difficult} \rightarrow \text{More difficult} \rightarrow \text{Most difficult}$
नियम ४: काही विशेषणांची रूपे पूर्णपणे अनियमित बदलतात.
$\text{Good/Well} \rightarrow \text{Better} \rightarrow \text{Best}$
$\text{Bad/Ill} \rightarrow \text{Worse} \rightarrow \text{Worst}$
$\text{Much/Many} \rightarrow \text{More} \rightarrow \text{Most}$
परस्पर रूपांतर करण्याचे नियम (Interchanging Rules)
परीक्षेमध्ये वाक्याचा मूळ अर्थ न बदलता डिग्री बदलण्यास सांगितले जाते. या रूपांतराचे प्रामुख्याने दोन मुख्य प्रकार पडतात, जे खालील सूत्रांच्या आणि रचनेच्या आधारे आपण समजून घेऊ.
प्रकार १: जेव्हा तुलना केवळ दोनच व्यक्ती किंवा वस्तूंमध्ये असते
लक्षात ठेवा, जेव्हा तुलना फक्त दोन घटकांमध्ये असते, तेव्हा त्याचे Superlative Degree मध्ये रूपांतर करता येत नाही. तसेच, जर मूळ वाक्य होकारार्थी (Affirmative) असेल तर रूपांतर करताना ते नकारार्थी (Negative) करावे लागते आणि उलट.
वाक्यरचना सूत्र:
Positive: $\text{Subject 2} + \text{Verb} + \text{not} + \text{as/so} + \text{Positive Adjective} + \text{as} + \text{Subject 1}$
Comparative: $\text{Subject 1} + \text{Verb} + \text{Comparative Adjective} + \text{than} + \text{Subject 2}$
Example 1:
Comparative: John is taller than Sam. (जॉन सॅमपेक्षा उंच आहे.)
Positive: Sam is not so tall as John. (सॅम जॉनइतका उंच नाही.)
Why this rule? जर जॉन सॅमपेक्षा उंच आहे, याचाच अर्थ असा की सॅम जॉनच्या इतका उंच नाही. अर्थ समान ठेवण्यासाठी वाक्य नकारार्थी करावे लागले.
Example 2:
Positive: Mango is as sweet as Apple. (आंबा सफरचंदासारखाच गोड आहे.)
Comparative: Apple is not sweeter than Mango. (सफरचंद आंब्यापेक्षा जास्त गोड नाही.)
प्रकार २: जेव्हा एका घटकाची तुलना संपूर्ण समूहाशी असते (सर्वोच्च तुलना)
या प्रकारच्या वाक्यांचे रूपांतर तिन्ही डिग्रीमध्ये करता येते. यात पुन्हा दोन उपप्रकार पडतात:
उपप्रकार अ) जेव्हा एक घटक सर्वांमध्ये 'सर्वोत्तम' (The Best) असतो:
या प्रकारात Superlative वाक्यात 'the + $V_3$' ची रचना असते.
| Degree | Structure / Key Words | Example |
| Superlative | $\text{Subject} + \text{Verb} + \textbf{the} + \text{Superlative Adj.} + \text{Noun (Singular)}$ | Lead is the heaviest metal. |
| Comparative | $\text{Subject} + \text{Verb} + \text{Comparative Adj.} + \textbf{than any other} + \text{Noun (Singular)}$ | Lead is heavier than any other metal. |
| Positive | $\textbf{No other} + \text{Noun (Singular)} + \text{Verb} + \text{so/as} + \text{Positive Adj.} + \text{as} + \text{Subject}$ | No other metal is so heavy as lead. |
Explanation of Rules:
'Lead is the heaviest metal' याचा अर्थ असा की इतर कोणतेही धातू लीड इतके जड नाहीत. म्हणून Positive ची सुरुवात No other ने होते आणि यानंतर येणारे नाम नेहमी Singular (एकवचनी) असते.
Comparative मध्ये Lead ची तुलना इतर कोणत्याही एका धातूशी स्वतंत्रपणे करायची असल्याने than any other वापरले जाते.
उपप्रकार ब) जेव्हा एक घटक सर्वोत्तम असणाऱ्या 'अनेक घटकांपैकी एक' (One of the best) असतो:
या प्रकारात Superlative वाक्यात 'one of the + $V_3$' ची रचना असते, आणि त्यापुढे येणारे नाम नेहमी Plural (अनेकवचनी) असते.
| Degree | Structure / Key Words | Example |
| Superlative | $\text{Subject} + \text{Verb} + \textbf{one of the} + \text{Superlative Adj.} + \text{Noun (Plural)}$ | Kolkata is one of the biggest cities in India. |
| Comparative | $\text{Subject} + \text{Verb} + \text{Comparative Adj.} + \textbf{than most other} + \text{Noun (Plural)}$ | Kolkata is bigger than most other cities in India. |
| Positive | $\textbf{Very few} + \text{Noun (Plural)} + \textbf{Plural Verb} + \text{as} + \text{Positive Adj.} + \text{as} + \text{Subject}$ | Very few cities in India are as big as Kolkata. |
Explanation of Rules (Very Important for Maha TET):
'Kolkata is one of the biggest cities' चा अर्थ असा होतो की भारतात इतरही काही शहरे कोलकात्याएवढीच मोठी आहेत, कोलकाता एकटाच मोठा नाही.
म्हणून, Positive वाक्याची सुरुवात Very few (खूपच कमी) ने होते. जे शहरे मोजकी आहेत हे दर्शवते.
Very few च्या पुढे येणारे नाम (cities) अनेकवचनी असल्याने क्रियापद सुद्धा Plural (are/were) वापरावे लागते. हा नियम परीक्षेमध्ये अनेकदा 'Spot the Error' मध्ये विचारला जातो.
Comparative मध्ये 'than any other' च्या ऐवजी than most other (इतर बहुतांश पेक्षा) किंवा than many other वापरले जाते, कारण कोलकाता सर्वांपेक्षा मोठा नसून बहुतेकांपेक्षा मोठा आहे.
Maha TET Revision Tip: परीक्षेमध्ये वाक्याचे रूपांतर करताना खालील तक्ता मनात पक्का ठेवा:
the + est $\rightarrow$ than any other $\rightarrow$ No other (नाम नेहमी एकवचनी)
one of the + est $\rightarrow$ than most other $\rightarrow$ Very few (नाम आणि क्रियापद नेहमी अनेकवचनी)
वाक्यांचे प्रकार (Sentence Synthesis)
Mock Test: 20 Questions | 20 Minutes
