Clause Elements: Main & Subordinate Clause (मुख्य वाक्य आणि गौण वाक्य)
सर्वात आधी 'Clause' (वाक्यखंड) म्हणजे काय हे समजून घेऊया.
Clause हा शब्दांचा असा समूह असतो ज्यामध्ये स्वतःचा एक Subject (कर्ता) आणि एक Predicate (आख्यात/विधेय) असतो. Predicate मध्ये किमान एक Finite Verb (मर्यादित क्रियापद) असणे बंधनकारक आहे.
वाक्यातील महत्त्वाच्या रचनेनुसार आणि अर्थाच्या स्वतंत्रतेनुसार क्लॉजचे दोन मुख्य भाग पडतात:
Main / Principal / Independent Clause (मुख्य वाक्य)
Subordinate / Dependent Clause (गौण वाक्य)
1. Main / Principal Clause (मुख्य वाक्य)
जो वाक्यखंड स्वतःचा अर्थ पूर्ण करण्यासाठी इतर कोणत्याही वाक्यखंडावर अवलंबून नसतो, त्याला Main Clause असे म्हणतात. याला स्वतंत्र अस्तित्व असते आणि जर याला वाक्यातून वेगळे केले, तरीही यामधून एक पूर्ण आणि अर्थपूर्ण विचार व्यक्त होतो.
Properties (वैशिष्ट्ये):
यामध्ये एक Subject आणि एक Finite Verb असते.
याचा अर्थ पूर्ण आणि स्वतंत्र असतो.
हे वाक्य कोणत्याही Subordinating Conjunction (गौणत्वसूचक उभयान्वयी अव्यय) ने सुरू होत नाही.
Example:
He failed the exam because he did not study.
या वाक्यामध्ये He failed the exam (तो परीक्षेत नापास झाला) हा भाग स्वतःचा अर्थ पूर्णपणे व्यक्त करतो. त्याला आपला अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी पुढील भागाची गरज नाही. म्हणून हा Main Clause आहे.
2. Subordinate Clause (गौण वाक्य)
जो वाक्यखंड स्वतःचा अर्थ पूर्ण करण्यासाठी मुख्य वाक्यावर (Main Clause) अवलंबून असतो, त्याला Subordinate Clause असे म्हणतात. हे वाक्य स्वतंत्रपणे उभे राहू शकत नाही. जर आपण हे वाक्य एकटेच लिहिले, तर अर्थ अपूर्ण राहतो आणि मनात जिज्ञासा निर्माण होते.
Properties (वैशिष्ट्ये):
यामध्येही Subject आणि Finite Verb असतो, परंतु अर्थ अपूर्ण असतो.
हे वाक्य नेहमी एका Subordinating Conjunction (उदा. because, if, that, who, which, although, when) ने सुरू होते.
मुख्य वाक्याशिवाय याला अर्थाची पूर्णता येत नाही.
Example:
He failed the exam because he did not study.
या वाक्यातील because he did not study (कारण त्याने अभ्यास केला नव्हता) हा भाग जर आपण स्वतंत्रपणे वाचला, तर 'त्यामुळे काय झाले?' हा प्रश्न उभा राहतो. याचा अर्थ पूर्ण करण्यासाठी He failed the exam या मुख्य वाक्याची जोड द्यावी लागते. म्हणून हा Subordinate Clause आहे.
शिक्षक म्हणून विद्यार्थ्यांनी हे लक्षात ठेवले पाहिजे की स्पर्धा परीक्षेत वाक्य ओळखताना जोडणारे शब्द (Connectors/Conjunctions) खूप महत्त्वाची भूमिका बजावतात. खालील तक्त्यावरून ही संकल्पना अधिक स्पष्ट होईल:
| Clause Type | Subject + Finite Verb? | Independent Meaning? | Started by Subordinator? |
| Main Clause | होय | होय | नाही |
| Subordinate Clause | होय | नाही | होय |
Noun Clause (नाम वाक्यखंड)
जेव्हा एखादा Subordinate Clause (गौण वाक्य) मुख्य वाक्यामध्ये Noun (नाम) सारखे काम करतो, तेव्हा त्याला Noun Clause असे म्हणतात. नामाचे मुख्य काम काय असते? वाक्यात कर्ता (Subject) किंवा कर्म (Object) होणे. अगदी तसेच काम हा क्लॉज करतो.
Noun Clause ओळखण्याची सोपी ट्रिक: मुख्य वाक्यातील क्रियापदाला "What" (काय) असा प्रश्न विचारल्यास जे उत्तर मिळते, तो संपूर्ण भाग Noun Clause असतो.
Noun Clause जोडण्यासाठी सहसा that, if, whether, what, why, how, who, whom, where या Conjunctions चा वापर केला जातो. वाक्यातील त्याच्या स्थानावरून आणि कार्यावरून Noun Clause चे खालील उपप्रकार पडतात:
1. Subject to a Verb (क्रियापदाचा कर्ता म्हणून)
जेव्हा एखादा गौण वाक्यखंड मुख्य वाक्यातील क्रियापदाच्या आधी येऊन त्या क्रियापदाचा कर्ता (Subject) म्हणून काम करतो, तेव्हा त्याला Noun Clause (Subject to a verb) म्हणतात.
Example 1: What he said was true.
Parsing: या वाक्यात was हे मुख्य क्रियापद आहे. या क्रियापदाला जर आपण प्रश्न विचारला: What was true? (काय खरे होते?) तर उत्तर मिळते: What he said (तो जे म्हणाला ते). म्हणजेच हा क्लॉज was या क्रियापदाचा कर्ता आहे.
Main Clause: It was true. (काल्पनिक रचना)
Subordinate Noun Clause: What he said (Subject to the verb 'was').
Example 2: That she will win the prize is certain.
Parsing: is या क्रियापदाचा कर्ता म्हणून That she will win the prize हा संपूर्ण वाक्यखंड काम करत आहे.
2. Object to a Transitive Verb (सकर्मक क्रियापदाचे कर्म म्हणून)
जेव्हा गौण वाक्यखंड मुख्य वाक्यातील Transitive Verb (सकर्मक क्रियापद) नंतर येतो आणि त्याचे कर्म (Object) म्हणून कार्य करतो, तेव्हा त्याला Noun Clause (Object to a verb) म्हणतात. हा प्रकार परीक्षेत सर्वात जास्त विचारला जातो.
Example 1: I know that he is honest.
Parsing: मुख्य वाक्य आहे I know (मला माहित आहे). क्रियापदाला प्रश्न विचारा: I know what? (मला काय माहित आहे?). उत्तर मिळते: that he is honest (की तो प्रामाणिक आहे). हे उत्तर म्हणजेच क्रियापदाचे कर्म आहे.
Main Clause: I know
Subordinate Noun Clause: that he is honest (Object to the verb 'know').
Example 2: She asked if I was coming.
Parsing: asked या क्रियापदाचे कर्म म्हणून if I was coming हा क्लॉज काम करतो.
3. Object to a Preposition (शब्दयोगी अव्ययाचे कर्म म्हणून)
इंग्रजी व्याकरणात नामाचा वापर Preposition (उदा. to, for, about, in, at, on, with) च्या नंतर त्याचे ऑब्जेक्ट म्हणून केला जातो. जेव्हा नाम ऐवजी संपूर्ण क्लॉज Preposition च्या नंतर येतो, तेव्हा त्याला Noun Clause (Object to a preposition) म्हणतात.
Example 1: Pay attention to what the teacher says.
Parsing: या वाक्यात to हे Preposition आहे. या Preposition च्या पुढे what the teacher says हा क्लॉज आला आहे, जो नामासारखे काम करून to चे ऑब्जेक्ट बनला आहे.
Main Clause: Pay attention to it.
Subordinate Noun Clause: what the teacher says (Object to the preposition 'to').
Example 2: Your success depends on how you work.
Parsing: on या Preposition चे कर्म म्हणून how you work हा वाक्यखंड आला आहे.
4. Complement to a Verb (क्रियापदाचे पूरक म्हणून)
काही क्रियापदे (विशेषतः 'To be' ची रूपे जसे की am, is, are, was, were) स्वतःचा अर्थ पूर्ण करू शकत नाहीत. त्यांच्या नंतर वाक्याचा अर्थ पूर्ण करण्यासाठी जे शब्द येतात त्यांना Complement (पूरक) म्हणतात. जेव्हा एखादा क्लॉज हे पूरक म्हणून येतो, तेव्हा त्याला Noun Clause (Complement to a verb) म्हणतात.
Example 1: Life is what we make it.
Parsing: या वाक्यात Life is (जीवन आहे...) एवढेच म्हटले तर अर्थ अपूर्ण राहतो. is या क्रियापदाचा अर्थ पूर्ण करण्यासाठी what we make it हा क्लॉज वापरावा लागला.
Main Clause: Life is this.
Subordinate Noun Clause: what we make it (Complement to the verb 'is').
Example 2: My belief is that he will refuse.
Parsing: is या अपूर्ण विधान क्रियापदाचे पूरक म्हणून that he will refuse हा क्लॉज कार्य करत आहे.
5. Case in Apposition to a Noun or Pronoun (नामाच्या किंवा सर्वनामाच्या समानाधिकरण रूपात)
'Case in Apposition' म्हणजे एका नामाबद्दल किंवा सर्वनामाबद्दल अधिक स्पष्टीकरण देण्यासाठी त्याच्या शेजारीच दुसरा नामवाचक शब्द किंवा वाक्यखंड ठेवणे. जेव्हा एखादा क्लॉज एखाद्या नामाचे/सर्वनामाचे स्पष्टीकरण देण्यासाठी त्याच्या नंतर लगेच येतो, तेव्हा त्याला Noun Clause (Case in Apposition) म्हणतात. हे वाक्य बहुधा that ने सुरू होते.
Example 1: The news that he died shocked everyone.
Parsing: या वाक्यात The news (बातम्या) हे नाम आहे. ती बातमी कोणती होती? याचे स्पष्टीकरण that he died (तो मरण पावला की) या क्लॉजने दिले आहे. हा क्लॉज The news या नामाचेच दुसरे रूप आहे.
Main Clause: The news shocked everyone.
Subordinate Noun Clause: that he died (In apposition to the noun 'The news').
Example 2: The rumor that the school will close is false.
Parsing: The rumor या नामाचे स्पष्टीकरण देणारा क्लॉज that the school will close हा आहे.
Adjective / Relative Clause (विशेषण वाक्यखंड)
मुख्य वाक्यातील एखाद्या Noun (नाम) किंवा Pronoun (सर्वनाम) बद्दल विशेष माहिती सांगणाऱ्या Subordinate Clause ला Adjective Clause किंवा Relative Clause असे म्हणतात. सामान्य विशेषण (Adjective) जसे नामाची माहिती सांगते, अगदी तसेच काम हा संपूर्ण वाक्यखंड करतो.
Adjective Clause ओळखण्याची सोपी ट्रिक: मुख्य वाक्यातील नामाला "Which" (कोणता/कोणती/कोणते) किंवा "Who" (कोण) असा प्रश्न विचारल्यास जे उत्तर मिळते, तो संपूर्ण भाग Adjective Clause असतो. हा क्लॉज नेहमी त्या नामाच्या किंवा सर्वनामाच्या लगेच नंतर येतो ज्याची तो माहिती सांगत असतो.
Adjective Clause जोडण्यासाठी Relative Pronouns (who, whom, whose, which, that) किंवा Relative Adverbs (where, when, why) चा वापर केला जातो.
Relative Pronouns चा वापर आणि उदाहरणे:
Who / Whom / Whose (व्यक्तींसाठी):
Example: The man who coordinates the event is my uncle.
Parsing: मुख्य वाक्य आहे The man is my uncle (तो माणूस माझा काका आहे). तो माणूस कोणता? who coordinates the event (जो कार्यक्रमाचे संयोजन करतो). हा क्लॉज The man या नामाबद्दल अधिक माहिती देतो.
Main Clause: The man is my uncle.
Subordinate Adjective Clause: who coordinates the event.
Which / That (वस्तु आणि प्राण्यांसाठी):
Example: The book which you gifted me is very interesting.
Parsing: The book या नामाबद्दल which you gifted me (जे तू मला भेट दिले) हा क्लॉज विशेष माहिती सांगतो. म्हणून हा Adjective Clause आहे.
Main Clause: The book is very interesting.
Subordinate Adjective Clause: which you gifted me.
Where / When (स्थळ आणि वेळेसाठी Relative Adverbs म्हणून):
Example: This is the house where I was born.
Parsing: the house या नामानंतर where I was born हा क्लॉज आला असून तो त्या घराविषयी विशेष माहिती देत आहे.
Main Clause: This is the house.
Subordinate Adjective Clause: where I was born.
टीप (Maha TET Special): Noun Clause आणि Adjective Clause मधील that/where चा फरक समजून घ्या. जर that च्या आधी एखादे नाम असेल आणि तो क्लॉज त्या नामाचे वर्णन करत असेल तर तो Adjective Clause असतो. पण जर that च्या आधी क्रियापद असेल तर तो Noun Clause असतो.
I know the place where he lives. (place = नाम, म्हणून Adjective Clause)
I know where he lives. (know = क्रियापद, म्हणून Noun Clause)
Adverb Clause (क्रियाविशेषण वाक्यखंड)
जो Subordinate Clause मुख्य वाक्यातील Verb (क्रियापद), Adjective (विशेषण) किंवा दुसऱ्या एखाद्या Adverb (क्रियाविशेषण) बद्दल अधिक माहिती सांगतो, त्याला Adverb Clause असे म्हणतात. हा क्लॉज वाक्यात क्रियाविशेषणाचे कार्य करतो, म्हणजेच क्रिया केव्हा झाली, कोठे झाली, कशी झाली, कोणत्या कारणाने झाली इत्यादी गोष्टी स्पष्ट करतो.
स्पर्धा परीक्षांच्या दृष्टीने Adverb Clause चे वर्गीकरण अत्यंत महत्त्वाचे आहे. अर्थानुसार याचे एकूण 9 प्रकार पडतात. प्रत्येक प्रकार, त्याचे Connectors आणि उदाहरणे आपण तपशीलवार पाहूया:
1. Adverb Clause of Time (वेळ दर्शवणारे क्रियाविशेषण वाक्य)
हा क्लॉज मुख्य वाक्यातील क्रिया केव्हा (When) घडली किंवा घडते, याचा काळ दर्शवतो.
Connectors: when, whenever, before, after, since, as, as soon as, while, until, till, no sooner...than, scarcely...when.
Example 1: When the bell rang, the students left the classroom.
Parsing: विद्यार्थ्यांनी वर्ग कधी सोडला? When the bell rang (जेव्हा घंटा वाजली). हा क्लॉज वेळ दाखवतो.
Main Clause: The students left the classroom.
Subordinate Adverb Clause of Time: When the bell rang.
Example 2: Do not cross the line until I tell you.
Parsing: क्रिया कधीपर्यंत करायची नाही? until I tell you (जोपर्यंत मी तुला सांगत नाही).
2. Adverb Clause of Place (स्थळ दर्शवणारे क्रियाविशेषण वाक्य)
हा क्लॉज मुख्य वाक्यातील क्रिया कोठे (Where) घडली, याचे ठिकाण किंवा स्थळ दर्शवतो.
Connectors: where, wherever, whence, whither.
Example 1: You can sit wherever you like.
Parsing: तू कुठे बसू शकतोस? wherever you like (तुला जिथे आवडेल तिथे). हा क्लॉज जागा दर्शवतो.
Main Clause: You can sit.
Subordinate Adverb Clause of Place: wherever you like.
Example 2: Where there is a will, there is a way.
Parsing: रस्ता कुठे असतो? Where there is a will (जिथे इच्छा असते तिथे).
3. Adverb Clause of Reason / Cause (कारण दर्शवणारे क्रियाविशेषण वाक्य)
हा क्लॉज मुख्य वाक्यातील क्रिया घडण्यामागचे कारण (Why) स्पष्ट करतो.
Connectors: because, as, since, that.
Example 1: He did not come to school because he was ill.
Parsing: तो शाळेत का आला नाही? याचे कारण because he was ill (कारण तो आजारी होता) या क्लॉजने दिले आहे.
Main Clause: He did not come to school.
Subordinate Adverb Clause of Reason: because he was ill.
Example 2: Since you are tired, you should rest.
Parsing: तू विश्रांती का घ्यावी? Since you are tired (तू थकलेला असल्यामुळे).
4. Adverb Clause of Condition (अट दर्शवणारे क्रियाविशेषण वाक्य)
हा क्लॉज मुख्य वाक्यातील क्रिया घडण्यासाठी कोणती अट (Condition) आहे, हे दर्शवतो.
Connectors: if, unless, provided that, in case, whether...or.
Example 1: If it rains, we will cancel the picnic.
Parsing: सहल रद्द होण्याची अट कोणती आहे? If it rains (जर पाऊस पडला तर).
Main Clause: We will cancel the picnic.
Subordinate Adverb Clause of Condition: If it rains.
Example 2: You will fail unless you work hard.
Parsing: unless चा अर्थ 'जर नाही' (if not) असा होतो. अभ्यास न करण्याची अट अपयशाला कारणीभूत ठरेल.
5. Adverb Clause of Purpose (उद्देश दर्शवणारे क्रियाविशेषण वाक्य)
मुख्य वाक्यातील क्रिया करण्यामागे काय उद्देश (Purpose/Aim) आहे, हे हा क्लॉज दर्शवतो.
Connectors: so that, in order that, lest (यासोबत नेहमी should येते), that.
Example 1: We eat so that we may live.
Parsing: आपण जेवतो ते कोणत्या उद्देशाने? so that we may live (जेणेकरून आपण जिवंत राहू शकू).
Main Clause: We eat.
Subordinate Adverb Clause of Purpose: so that we may live.
Example 2: Walk carefully lest you should fall.
Parsing: lest चा अर्थ 'असे होऊ नये म्हणून' असा होतो. काळजीपूर्वक चालण्याचा उद्देश पडणे टाळणे हा आहे.
6. Adverb Clause of Result / Consequence (परिणाम दर्शवणारे क्रियाविशेषण वाक्य)
मुख्य वाक्यातील क्रियेचा किंवा विशेषणाचा काय परिणाम (Result) झाला, हे हा क्लॉज सांगतो. यामध्ये सहसा so...that किंवा such...that ची जोडी असते.
Connectors: so...that, such...that.
Example 1: He was so weak that he could not walk.
Parsing: तो खूप अशक्त होता, त्याचा परिणाम काय झाला? that he could not walk (की तो चालू शकत नव्हता).
Main Clause: He was so weak.
Subordinate Adverb Clause of Result: that he could not walk.
Example 2: It was such a cold night that we stayed indoors.
Parsing: रात्र खूप थंड असल्याचा परिणाम म्हणजे आम्ही घरातच थांबलो.
7. Adverb Clause of Manner (रीती/पद्धत दर्शवणारे क्रियाविशेषण वाक्य)
मुख्य वाक्यातील क्रिया कोणत्या पद्धतीने किंवा रीतीने (How) घडते, हे हा क्लॉज दर्शवतो.
Connectors: as, as if, as though, according as.
Example 1: You should do as I tell you.
Parsing: तू काम कसे केले पाहिजे? as I tell you (जसे मी तुला सांगतो तसे). ही क्रिया करण्याची पद्धत आहे.
Main Clause: You should do.
Subordinate Adverb Clause of Manner: as I tell you.
Example 2: He talks as if he knew everything.
Parsing: तो अशा रीतीने बोलतो जणू त्याला सर्व काही माहित आहे (as if नंतर भूतकाळी क्रियापद वापरतात).
8. Adverb Clause of Concession / Contrast (विरोधाभास दर्शवणारे क्रियाविशेषण वाक्य)
जेव्हा दोन परस्पर विरोधी विधाने जोडली जातात, आणि एका विधानात सवलत किंवा विरोध (Contrast) दर्शवला जातो, तेव्हा या क्लॉजचा वापर होतो.
Connectors: though, although, even if, even though, however, while.
Example 1: Although he worked hard, he could not score good marks.
Parsing: त्याने कठोर परिश्रम घेतले, तरीही त्याला चांगले गुण मिळाले नाहीत. या दोन गोष्टींमध्ये विरोधाभास आहे.
Main Clause: He could not score good marks.
Subordinate Adverb Clause of Concession: Although he worked hard.
Example 2: However fast you run, you cannot catch the train.
Parsing: तू कितीही वेगाने धावलास तरी ट्रेन पकडू शकत नाहीस.
9. Adverb Clause of Comparison / Degree (तुलना दर्शवणारे क्रियाविशेषण वाक्य)
हा क्लॉज मुख्य वाक्यातील व्यक्ती, वस्तू किंवा गुणांची तुलना (Comparison) करण्यासाठी वापरला जातो. हा प्रकार आपण Degree of Comparison मध्ये शिकतो.
Connectors: as...as, so...as, than.
Example 1: Amit is taller than Rohit is.
Parsing: अमितची तुलना रोहितसोबत केली आहे. than Rohit is (किंवा फक्त than Rohit) हा तुलना करणारा भाग आहे.
Main Clause: Amit is taller.
Subordinate Adverb Clause of Comparison: than Rohit is.
Example 2: She is as clever as her sister is.
Parsing: ती तिच्या बहिणीइतकीच हुशार आहे, ही समतादर्शक तुलना आहे.
सराव आणि अचूकतेसाठी, हे नऊही प्रकार कोणत्या प्रश्नाचे उत्तर देतात, याचा संक्षेप खालीलप्रमाणे लक्षात ठेवावा:
Time: When? (कधी?)
Place: Where? (कुठे?)
Reason: Why? (का?)
Condition: Under what condition? (कोणत्या अटीवर?)
Purpose: With what aim? (कोणत्या उद्देशाने?)
Result: What effect? (काय परिणाम झाला?)
Manner: In what way? (कशा प्रकारे?)
Concession: In spite of what? (काय असूनही?)
Comparison: Compared to what? (कोणाशी तुलना?)
Syntactic Parsing (वाक्याचे व्याकरणिक विश्लेषण करण्याची पद्धत)
स्पर्धा परीक्षेत जेव्हा एखादे मोठे वाक्य दिले जाते आणि क्लॉज ओळखायला सांगितला जातो, तेव्हा गोंधळून न जाता 'Syntactic Parsing' म्हणजेच वाक्याचे टप्प्याटप्प्याने विश्लेषण करावे. यासाठी खालील पायऱ्यांचा (Steps) वापर करावा:
Finite Verbs शोधा: वाक्यात किती Finite Verbs (मर्यादित क्रियापदे) आहेत ते मोजा. जेवढी क्रियापदे असतील, तेवढे क्लॉज त्या वाक्यात असतात.
Conjunction ओळखा: वाक्य जोडणारा शब्द (Subordinator) कोणता आहे ते शोधा. Conjunction ने सुरू होणारा भाग हाच Subordinate Clause असतो आणि उरलेला भाग Main Clause असतो.
मुख्य क्रियापदाला प्रश्न विचारा:
जर मुख्य क्रियापदाला "What" ने प्रश्न विचारून उत्तर मिळत असेल, तर तो Noun Clause असेल.
जर तो क्लॉज एखाद्या नामाच्या शेजारी असून त्या नामाबद्दल "Which" चे उत्तर देत असेल, तर तो Adjective Clause असेल.
जर तो क्लॉज क्रिया केव्हा, कुठे, का, कशी झाली हे सांगत असेल, तर तो Adverb Clause असेल.
उदाहरणाचे विश्लेषण:
वाक्य: The doctor arrived after the patient had died.
पायरी 1: क्रियापदे आहेत arrived आणि had died. (दोन क्लॉज आहेत).
पायरी 2: Conjunction आहे after. म्हणून after the patient had died हा Subordinate Clause आहे. The doctor arrived हा Main Clause आहे.
पायरी 3: डॉक्टर कधी आले? after the patient had died (वेळ दर्शवली आहे).
निष्कर्ष: हा Subordinate Adverb Clause of Time आहे.
या वैज्ञानिक आणि पद्धतशीर अभ्यासाच्या जोडीने विद्यार्थी Maha TET परीक्षेतील क्लॉजवरील कोणतेही प्रश्न अत्यंत आत्मविश्वासाने आणि अचूकपणे सोडवू शकतात.
वाक्यखंड व त्याचे प्रकार (Clauses)
Mock Test: 20 Questions | 20 Minutes
