इंग्रजी व्याकरणामध्ये 'Noun' (नाम) हा शब्दांच्या जातींमधील (Parts of Speech) सर्वात पहिला आणि अत्यंत महत्त्वाचा घटक आहे. सोप्या भाषेत सांगायचे तर, या विश्वातील कोणत्याही दृश्य किंवा अदृश्य सजीव अथवा निर्जीव वस्तूला, व्यक्तीला, ठिकाणाला, प्राण्याला, गुणाला, भावनेला किंवा संकल्पनेला ओळखण्यासाठी जे नाव दिले जाते, त्याला 'Noun' असे म्हणतात. परीक्षेत नामाचे प्रकार ओळखणे, त्यांचे वाक्यातील कार्य समजणे आणि त्यावरील आधारित नियमांवर अनेक प्रश्न विचारले जातात.
वर्गामध्ये विद्यार्थ्यांना शिकवताना आपण जसे सभोवतालच्या वस्तूंची उदाहरणे देतो, तसेच नामाचे वर्गीकरण आपण अत्यंत सोप्या पद्धतीने आणि सविस्तरपणे समजून घेणार आहोत. मुख्यत्वे नामाचे ५ प्रमुख प्रकार पडतात.
Kinds of Nouns (नामाचे प्रकार)
नामाचे वर्गीकरण त्यांच्या गुणधर्मांनुसार आणि उपयोगांनुसार खालील ५ प्रकारांत केले जाते:
A. Proper Noun (विशेषनाम)
Proper Noun म्हणजे एखाद्या विशिष्ट (particular) व्यक्तीचे, ठिकाणाचे, ग्रहाचे, नदीचे किंवा वस्तूचे स्वतःचे नाव. हे नाव केवळ त्याच घटकापुरते मर्यादित असते, त्यामुळे त्याला विशेषनाम म्हणतात.
Properties (गुणधर्म):
Proper Noun चे पहिले अक्षर नेहमी 'Capital' (अपरकेस) लिहिले जाते, मग ते वाक्याच्या सुरुवातीला असो, मध्ये असो किंवा शेवटी असो.
सामान्यतः Proper Noun च्या आधी 'A', 'An' किंवा 'The' या Articles (उपपदांचा) वापर केला जात नाही (अपवाद वगळता, जसे की प्रसिद्ध नद्या, पर्वत किंवा महासागरांच्या नावांपूवी 'The' लावतात).
Proper Noun हे सामान्यतः नेहमी एकवचनी (Singular) असते.
Examples:
Ramesh is an intelligent boy. (येथे Ramesh हे एका विशिष्ट मुलाचे नाव आहे.)
Mumbai is the financial capital of India. (येथे Mumbai हे विशिष्ट शहराचे आणि India हे विशिष्ट देशाचे नाव आहे.)
The Ganges is a sacred river. (येथे Ganges हे एका विशिष्ट नदीचे नाव आहे.)
B. Common Noun (सामान्यनाम)
Common Noun म्हणजे एकाच जातीच्या, वर्गाच्या किंवा प्रकारच्या सर्व वस्तूंना, व्यक्तींना किंवा प्राण्यांना जे समान नाव दिले जाते, त्याला सामान्यनाम म्हणतात. हे नाव कोणत्याही एका विशिष्ट घटकाचे नसून त्या संपूर्ण गटाचे प्रतिनिधित्व करते.
Properties (गुणधर्म):
Common Noun चे पहिले अक्षर वाक्याच्या सुरुवातीला असेल तरच Capital लिहिले जाते, अन्यथा ते लहान लिपीत (Lowercase) लिहिले जाते.
Common Noun चे एकवचन (Singular) आणि अनेकवचन (Plural) दोन्ही करता येते.
एकवचनी Common Noun च्या आधी गरजेनुसार 'A', 'An' किंवा 'The' चा वापर केला जातो.
Examples:
The boy is playing in the garden. (येथे boy हे कोणत्याही विशिष्ट मुलाचे नाव नसून सर्व मुलांसाठी वापरता येणारे सामान्यनाम आहे.)
There are many beautiful cities in India. (cities हे सामान्यनाम आहे, कारण ते अनेक शहरांना लागू होते.)
A dog is a faithful animal. (dog आणि animal हे दोन्ही संपूर्ण जातीचा बोध करून देणारे सामान्यनाम आहेत.)
C. Collective Noun (समुहवाचक नाम)
जेव्हा समान वस्तूंच्या, व्यक्तींच्या किंवा प्राण्यांच्या एकत्रित समूहाचा (group/collection) एक संच म्हणून उल्लेख करण्यासाठी एका विशिष्ट शब्दाचा वापर केला जातो, तेव्हा त्या शब्दाला Collective Noun असे म्हणतात.
Properties (गुणधर्म):
Collective Noun चा वापर सामान्यतः एकवचनी (Singular) नाम म्हणून केला जातो आणि त्यासोबत एकवचनी क्रियापद (Singular Verb) वापरले जाते, कारण तो संपूर्ण समूह एक घटक मानला जातो.
परंतु, जर समूहातील सदस्यांमध्ये मतभेद असतील किंवा ते वेगवेगळे काम करत असतील (Noun of Multitude), तर त्यांच्यासोबत अनेकवचनी क्रियापद (Plural Verb) वापरले जाते.
Examples:
The class is quiet today. (class हा विद्यार्थ्यांचा समूह आहे.)
A flock of sheep was grazing in the valley. (flock हा मेंढ्यांचा समूह आहे. येथे 'was' हे एकवचनी क्रियापद वापरले आहे.)
The jury were divided in their opinions. (येथे jury या न्यायाधीशांच्या समूहातील सदस्यांमध्ये मतभेद असल्याने 'were' हे अनेकवचनी क्रियापद वापरले आहे.)
मघा टीईटी परीक्षेसाठी काही महत्त्वाचे Collective Nouns खालीलप्रमाणे आहेत:
A herd of cattle (गुरेढोरांचा कळप)
A bouquet of flowers (फुलांचा गुच्छ)
A crew of sailors (नाविकांचा गट)
A swarm of bees (मधामाश्यांचा थवा)
A pack of wolves (लांडग्यांचा कळप)
D. Material Noun (पदार्थवाचक नाम)
ज्या पदार्थांपासून किंवा द्रव्यांपासून इतर वस्तू बनवल्या जातात, किंवा ज्या गोष्टी मोजताना संख्येमध्ये (1, 2, 3) न मोजता परिमाणांमध्ये (लीटर, ग्रॅम, मीटर) मोजल्या जातात, अशा कच्च्या पदार्थांच्या किंवा द्रव्यांच्या नावांना Material Noun म्हणतात.
Properties (गुणधर्म):
Material Nouns हे नेहमी एकवचनी असतात आणि त्यांच्यासोबत एकवचनी क्रियापद वापरतात.
सर्वसाधारणपणे Material Noun च्या आधी 'A' किंवा 'An' चा वापर केला जात नाही. विशिष्ट संदर्भात 'The' वापरता येते.
Examples:
Gold is a precious metal. (gold हा एक धातू आहे, ज्यापासून दागिने बनतात.)
Water is essential for life. (water हे द्रव्य आहे.)
This table is made of wood. (wood हा पदार्थ आहे.)
E. Abstract Noun (भाववाचक नाम)
ज्या गोष्टींना आपण आपल्या ५ ज्ञानेंद्रियांनी (डोळे, कान, नाक, जीभ, त्वचा) स्पर्श करू शकत नाही, पाहू शकत नाही, चव घेऊ शकत नाही किंवा ऐकू शकत नाही, परंतु ज्या केवळ कल्पनेने, बुद्धीने किंवा भावनेने समजून घेता येतात, अशा गुण (quality), स्थिती (state) किंवा कृती (action) यांच्या नावांना Abstract Noun म्हणतात.
Properties (गुणधर्म):
हे पूर्णपणे अमूर्त (intangible) असतात.
हे नेहमी एकवचनी स्वरूपात वापरले जातात आणि त्यांच्यासोबत एकवचनी क्रियापद येते.
यांच्या आधी सामान्यतः कोणतेही Article वापरले जात नाही.
Examples:
Honesty is the best policy. (Honesty हा एक गुण आहे, तो डोळ्यांनी दिसत नाही.)
Poverty is a curse. (Poverty ही एक स्थिती आहे.)
Laughter is good for health. (Laughter ही एक कृती/भाव आहे.)
Abstract Noun Formation (भाववाचक नामे तयार करणे)
परीक्षेच्या दृष्टीने हा अत्यंत महत्त्वाचा उपघटक आहे. अनेकदा परीक्षेत "खालील शब्दाचे Abstract Noun ओळखा" असा प्रश्न येतो. Abstract Nouns हे प्रामुख्याने Common Nouns (सामान्यनामे), Adjectives (विशेषणे) आणि Verbs (क्रियापदे) यांना विशिष्ट प्रत्यय (Suffixes) जोडून तयार केले जातात.
चला तर मग, हे प्रत्यय कसे जोडले जातात आणि शब्द कसे बदलतात ते आपण काही सोप्या नियमांसह आणि तक्त्यांच्या माध्यमातून पाहूया.
१. Common Noun पासून Abstract Noun तयार करणे
सामान्यनामाच्या शेवटी सहसा -hood, -ship, -cracy, -ism यांसारखे प्रत्यय जोडून भाववाचक नाम बनवले जाते.
| Common Noun (सामान्यनाम) | Suffix (प्रत्यय) | Abstract Noun (भाववाचक नाम) | अर्थ |
| Child (मुलगा/मुलगी) | -hood | Childhood | बालपण |
| Friend (मित्र) | -ship | Friendship | मैत्री |
| King (राजा) | -ship | Kingship | राजपद |
| Brother (भाऊ) | -hood | Brotherhood | बंधुभाव |
| Man (माणूस) | -hood | Manhood | मनुष्यत्व |
| Hero (नायक) | -ism | Heroism | शौर्य |
| Thief (चोर) | -ft | Theft | चोरी |
२. Adjective पासून Abstract Noun तयार करणे
विशेषणांच्या शेवटी सामान्यतः -ness, -ity, -ty, -ce, -dom हे प्रत्यय लागतात. काही वेळा मूळ शब्दातील स्वरांमध्ये बदल होतो (उदा. 'y' चा 'i' होतो).
| Adjective (विशेषण) | Suffix (प्रत्यय) | Abstract Noun (भाववाचक नाम) | अर्थ |
| Kind (दयाळू) | -ness | Kindness | दयाळूपणा |
| Honest (प्रामाणिक) | -y | Honesty | प्रामाणिकपणा |
| Cruel (क्रूर) | -ty | Cruelty | क्रूरता |
| Happy (आनंदी) | -ness ('y'चा 'i' होतो) | Happiness | आनंद |
| Beautiful (सुंदर) | -y | Beauty | सौंदर्य |
| Brave (शूर) | -ry | Bravery | शौर्य |
| Wise (शहाणा) | -dom | Wisdom | शहाणपण |
| Long (लांब) | (स्वर बदलून) | Length | लांबी |
| High (उंच) | (स्वर बदलून) | Height | उंची |
३. Verb पासून Abstract Noun तयार करणे
क्रियापदांपासून भाववाचक नामे बनवताना -tion, -ment, -ance, -ence, -al, -age हे प्रत्यय मोठ्या प्रमाणावर वापरले जातात.
| Verb (क्रियापद) | Suffix (प्रत्यय) | Abstract Noun (भाववाचक नाम) | अर्थ |
| Act (कृती करणे) | -ion | Action | कृती |
| Move (हिलचाल करणे) | -ment | Movement | चळवळ/हिलचाल |
| Grow (वाढणे) | -th | Growth | वाढ |
| Know (माहित असणे) | -ledge | Knowledge | ज्ञान |
| Laugh (हसणे) | -ter | Laughter | हास्य |
| Die (मरणे) | (पूर्ण बदल) | Death | मृत्यू |
| Choose (निवडणे) | (पूर्ण बदल) | Choice | निवड |
| Permit (परवानगी देणे) | -ssion | Permission | परवानगी |
| See (पाहणे) | (पूर्ण बदल) | Sight | दृष्टी |
Countable and Uncountable Nouns (मोजता येणारी आणि न मोजता येणारी नामे)
नामाचे आणखी एक महत्त्वाचे वर्गीकरण म्हणजे ते संख्येमध्ये मोजता येतात की नाही. यावरून त्यांचे दोन मुख्य प्रकार पडतात जे स्पर्धा परीक्षांच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वपूर्ण आहेत, कारण यावरच 'Subject-Verb Agreement' (कर्ता व क्रियापदाचे परस्पर नाते) आणि 'Articles' चा वापर अवलंबून असतो.
Countable Nouns (मोजता येणारी नामे)
ज्या नामांना आपण १, २, ३, ४ अशा संख्येच्या स्वरूपात मोजू शकतो, त्यांना Countable Nouns म्हणतात. यामध्ये प्रामुख्याने Common Nouns आणि Collective Nouns चा समावेश होतो.
Rules & Properties (नियम व गुणधर्मा):
यांचे एकवचन आणि अनेकवचन दोन्ही रूपे शक्य असतात. (उदा. book - books).
यांच्या एकवचनी रूपापूर्वी 'A' किंवा 'An' हे उपपद सहज वापरता येते.
संख्या दर्शवण्यासाठी यांच्यासोबत many, few, a few, several यांसारखे शब्द वापरले जातात.
Examples:
I have three pens. (येथे pens मोजता येतात.)
She bought an apple. (apple संख्येने मोजता येते.)
There are few students in the class. (students मोजता येतात.)
Uncountable Nouns (न मोजता येणारी नामे)
ज्या नामांना आपण संख्येमध्ये (१, २, ३) मोजू शकत नाही, तर फक्त त्यांचे परिमाण किंवा वजन मोजू शकतो किंवा केवळ अनुभवू शकतो, त्यांना Uncountable Nouns म्हणतात. यात प्रामुख्याने Material Nouns आणि Abstract Nouns चा समावेश होतो.
Rules & Properties (नियम व गुणधर्मा - अत्यंत महत्त्वाचे):
नियम १: Uncountable nouns चे कधीही अनेकवचन (Plural) होत नाही. त्यांना 's' किंवा 'es' प्रत्यय लावून अनेकवचनी बनवण्याचा प्रयत्न केल्यास ते व्याकरणदृष्ट्या चुकीचे ठरते. (उदा. Waters, Advices, Informations असे शब्द इंग्रजीत चुकीचे आहेत.)
नियम २: हे नेहमी एकवचनी (Singular) मानले जातात, त्यामुळे यांच्यासोबत नेहमी Singular Verb (एकवचनी क्रियापद) वापरले जाते.
नियम ३: यांच्या आधी कधीही थेट 'A' किंवा 'An' चा वापर केला जात नाही. जर आपल्याला त्यांचे प्रमाण दाखवायचे असेल, तर 'a piece of', 'a glass of', 'a loaf of' असे शब्दसमूह वापरावे लागतात.
नियम ४: यांचे प्रमाण दर्शवण्यासाठी संख्यावाचक शब्दांऐवजी much, little, a little, some, any हे शब्द वापरतात.
Examples:
The information provided by him is correct. (Information हे Uncountable आहे, म्हणून क्रियापद 'is' आले, 'are' नाही.)
Give me some milk. (Milk मोजता येत नाही, म्हणून संख्येऐवजी some वापरले.)
He gave me a piece of advice. (An advice असे लिहिता येत नाही, म्हणून a piece of चा वापर केला.)
मघा टीईटी परीक्षेमध्ये वारंवार विचारले जाणारे काही महत्त्वाचे Uncountable Nouns:
Advice, Information, Luggage, Baggage, Furniture, Hair, Money, Work, Paper, Scenery, Poetry.
Compound Nouns (संयुक्त नामे)
जेव्हा दोन किंवा दोनपेक्षा अधिक शब्द एकत्र येऊन एका नवीन नामाची निर्मिती करतात, तेव्हा त्याला Compound Noun (संयुक्त नाम) असे म्हणतात. हे शब्द एकत्र येताना कधी दोन वेगवेगळ्या शब्दांच्या स्वरूपात राहतात, कधी त्यांच्यामध्ये हायफन (Hyphen - छोटा डॅश) असतो, तर कधी ते पूर्णपणे एकजीव होऊन एकच शब्द बनतात.
Compound Nouns चे प्रकार:
Spaced or Open: दोन स्वतंत्र शब्द जे एकत्र येऊन एकच अर्थ व्यक्त करतात. (उदा. bus stop, swimming pool)
Hyphenated: शब्दांच्या मध्ये हायफन (-) असतो. (उदा. mother-in-law, pass-by)
Closed or Solid: दोन शब्द पूर्णपणे एकत्र जोडून लिहितात. (उदा. classroom, toothbrush)
Compound Nouns चे अनेकवचन करण्याचे नियम (Pluralization Rules):
परीक्षेत हमखास यावर प्रश्न येतो. विद्यार्थ्यांचा गोंधळ उडतो की अनेकवचन करताना 's' प्रत्यय नेमका कोणत्या शब्दाला लावावा.
नियम: Compound Noun चे अनेकवचन करताना नेहमी त्यातील 'Principal Word' किंवा 'Root Word' (मुख्य किंवा मूळ शब्द) यालाच 's' किंवा 'es' प्रत्यय लावावा, उपशब्दाला नाही.
चला काही उदाहरणे पाहूया ज्यामुळे हा संकल्पना स्पष्ट होईल:
| Singular (एकवचन) | Plural (अनेकवचन) | चुकीचे रूप (का टाळावे) |
| Mother-in-law | Mothers-in-law | Mother-in-laws (चुकीचे, कारण मुख्य शब्द 'Mother' आहे.) |
| Pass-by (रस्त्याने जाणारा) | Passers-by | Passer-bys (चुकीचे, कारण मुख्य शब्द 'Passer' आहे.) |
| Commander-in-chief | Commanders-in-chief | Commander-in-chiefs (चुकीचे) |
| Step-son (सावत्र मुलगा) | Step-sons | Steps-son (चुकीचे, कारण मुख्य शब्द 'son' आहे.) |
| Maid-servant | Maid-servants | Maids-servant (चुकीचे, कारण मुख्य शब्द 'servant' आहे.) |
अपवाद (Exception): जर संयुक्त नामामध्ये 'Man' किंवा 'Woman' हा शब्द सुरुवातीला असेल आणि तो संपूर्ण घटकाचे लिंग दर्शवत असेल, तर दोन्ही शब्दांचे अनेकवचन करावे लागते.
Man-servant $\rightarrow$ Men-servants
Woman-doctor $\rightarrow$ Women-doctors
Noun : Types
Mock Test: 20 Questions | 20 Minutes
