चुंबकत्व आणि विद्युतचुंबकत्व

लोखंड, निकेल, कोबाल्ट यांसारख्या पदार्थांना स्वतःकडे आकर्षित करून घेण्याची एका विशिष्ट पदार्थाची क्षमता म्हणजे चुंबकत्व होय. निसर्गात आढळणाऱ्या काही दगडांमध्ये हा गुणधर्म उपजतच असतो, तर काही विशिष्ट पद्धतीने आपण कृत्रिम चुंबक देखील तयार करू शकतो. आधुनिक विज्ञानात चुंबकत्व केवळ आकर्षण-प्रतिकर्षणापुरते मर्यादित नसून त्याचा थेट संबंध विद्युतधारेशी (Electricity) जोडलेला आहे. जेव्हा एखाद्या वाहकातून विद्युत प्रवाह जातो, तेव्हा त्याच्याभोवती चुंबकीय क्षेत्र निर्माण होते. या परस्पर संबंधालाच आपण विद्युतचुंबकत्व असे म्हणतो. चला तर मग, या प्रकरणातील प्रत्येक संकल्पनेचा सखोल, मुद्दाभिंदू आणि वर्गातील अध्यापनाच्या सोप्या शैलीत अभ्यास करूया.

चुंबकाचे गुणधर्म (Properties of Magnets)

चुंबक समजून घेताना सर्वप्रथम त्याचे अंगभूत गुणधर्म समजून घेणे आवश्यक आहे. निसर्गातील किंवा प्रयोगशाळेतील प्रत्येक चुंबक काही विशिष्ट नियमांचे काटेकोरपणे पालन करतो.

चुंबकीय ध्रुव (Magnetic Poles): प्रत्येक चुंबकाला स्पष्टपणे दोन टोक असतात, ज्यांना आपण चुंबकीय ध्रुव म्हणतो. एक असतो उत्तर ध्रुव (North Pole - $N$ ) आणि दुसरा असतो दक्षिण ध्रुव (South Pole - $S$ ). चुंबकाची आकर्षण शक्ती त्याच्या मध्यभागापेक्षा या दोन्ही ध्रुवांवर सर्वात जास्त केंद्रित झालेली असते. जर आपण एखादा पट्टी चुंबक लोखंडाच्या किसात बुडवला, तर जास्तीत जास्त किस दोन्ही टोकांना चिकटलेला दिसेल, तर मधोमध तो नगण्य असेल.
दिशादर्शक गुणधर्म (Directive Property): जर एक पट्टी चुंबक मध्यभागी दोऱ्याने बांधून हवेत मुक्तपणे फिरत ठेवला, तर तो नेहमी उत्तर-दक्षिण (North-South) दिशेमध्येच स्थिर होतो. त्याचे जे टोक पृथ्वीच्या भौगोलिक उत्तर दिशेला निर्देश करते, त्याला उत्तर ध्रुव ( $N$ ) म्हणतात आणि जे टोक भौगोलिक दक्षिण दिशेला निर्देश करते, त्याला दक्षिण ध्रुव ( $S$ ) म्हणतात.
ध्रुवांचे अविभाज्यत्व (Inseparability of Poles): चुंबकीय ध्रुव कधीही एकमेकांपासून वेगळे करता येत नाहीत. म्हणजेच, जगात एकाकी ध्रुव (Monopole) अस्तित्वात असू शकत नाही. जर आपण एका पट्टी चुंबकाला मधोमध तोडले, तर त्याचे दोन स्वतंत्र तुकडे तयार होतात आणि प्रत्येक तुकड्याला स्वतःचा नवीन उत्तर व दक्षिण ध्रुव आपोआप प्राप्त होतो. आपण एका चुंबकाचे कितीही सूक्ष्म तुकडे केले, तरी प्रत्येक सूक्ष्म कण हा एक पूर्ण चुंबकच असतो ज्याला $N$ आणि $S$ हे दोन्ही ध्रुव असतात.
आकर्षण आणि प्रतिकर्षण (Attraction and Repulsion): चुंबकीय ध्रुवांमध्ये एक निश्चित सामाजिक नियम चालतो. सजातीय ध्रुवांमध्ये (Like Poles - म्हणजेच $N-N$ किंवा $S-S$ ) नेहमी प्रतिकर्षण (Repulsion) होते, म्हणजेच ते एकमेकांना दूर ढकलतात. याउलट, विजातीय ध्रुवांमध्ये (Unlike Poles - म्हणजेच $N-S$ किंवा $S-N$ ) नेहमी आकर्षण (Attraction) होते, म्हणजेच ते एकमेकांकडे ओढले जातात.
चुंबकीय प्रेरण (Magnetic Induction): जेव्हा एखादा शक्तिशाली चुंबक एखाद्या साध्या लोखंडी पट्टीजवळ आणला जातो (स्पर्श न करताही), तेव्हा त्या साध्या लोखंडी पट्टीत तात्पुरते चुंबकत्व निर्माण होते. या प्रक्रियेला चुंबकीय प्रेरण म्हणतात. अशा वेळी साध्या पट्टीच्या जवळच्या टोकावर विजातीय ध्रुव आणि दूरच्या टोकावर सजातीय ध्रुव तयार होतो. चुंबक दूर नेताच हे प्रेरित चुंबकत्व नष्ट होते.

चुंबकीय क्षेत्र (Magnetic Field)

चुंबकाच्या प्रभावाचे एक विशिष्ट वर्तुळ असते, ज्याला आपण वैज्ञानिक भाषेत चुंबकीय क्षेत्र म्हणतो.

चुंबकाभोवतीचा असा त्रिमितीय अवकाश (Space) ज्या भागामध्ये चुंबकाचे चुंबकीय बल (Magnetic Force) जाणवू शकते आणि शोधता येते, त्याला चुंबकीय क्षेत्र म्हणतात. चुंबकीय क्षेत्राची तीव्रता चुंबकाच्या जवळ सर्वाधिक असते आणि जसे जसे आपण चुंबकापासून दूर जाऊ, तशी ती कमी होत जाते. चुंबकीय क्षेत्र ही एक सदिश राशी (Vector Quantity) आहे, कारण त्याला ठराविक परिमाण आणि दिशा दोन्ही असतात. चुंबकीय क्षेत्राची तीव्रता मोजण्यासाठी आंतरराष्ट्रीय पद्धतीत (SI Unit) टेस्ला ( $\mathrm{Tesla} - \mathrm{T}$ ) हे एकक वापरतात, तर सी. जी. एस. (CGS) पद्धतीत गॉस ( $\mathrm{Gauss} - \mathrm{G}$ ) हे एकक वापरले जाते. यांच्यातील संबंध पुढीलप्रमाणे आहे:

1 \text{ Tesla} = 10^4 \text{ Gauss}

चुंबकीय बलरेषा (Magnetic Lines of Force)

चुंबकीय क्षेत्र दृश्यास्पदात समजून घेण्यासाठी मायकेल फॅरेडे या शास्त्रज्ञाने 'चुंबकीय बलरेषा' ही संकल्पना मांडली. या काल्पनिक रेषा चुंबकीय क्षेत्राची दिशा आणि तीव्रता दर्शवतात. या बलरेषांचे खालील वैशिष्ट्ये परीक्षेसाठी अत्यंत महत्त्वाचे आहेत:

चुंबकीय बलरेषा नेहमी चुंबकाच्या बाहेरील भागातून उत्तर ध्रुवाकडून ( $N$ ) निघतात आणि दक्षिण ध्रुवाकडे ( $S$ ) प्रवेश करतात. मात्र, चुंबकाच्या आतून या रेषांचा प्रवास दक्षिण ध्रुवाकडून ( $S$ ) उत्तर ध्रुवाकडे ( $N$ ) असा असतो. म्हणजेच या रेषा एक अखंड बंदिस्त वक्र (Closed Continuous Loops) तयार करतात.
चुंबकीय बलरेषा कधीही एकमेकांना छेदत नाहीत (Never Intersect). जर त्यांनी एकमेकांना छेदले, तर छेदनबिंदूवर चुंबकीय क्षेत्राला दोन वेगवेगळ्या दिशा मिळतील, जे भौतिकदृष्ट्या अशक्य आहे.
ज्या ठिकाणी चुंबकीय बलरेषा एकमेकांच्या अगदी जवळ (दाट) असतात, तिथे चुंबकीय क्षेत्राची तीव्रता प्रचंड जास्त असते (उदा. ध्रुवांच्या जवळ). ज्या ठिकाणी या रेषा विरळ (एकमेकांपासून दूर) असतात, तिथे चुंबकीय क्षेत्राची तीव्रता कमी असते.
या रेषा एखाद्या ताणलेल्या लवचिक स्प्रिंगसारख्या काम करतात. त्या लांबीच्या दिशेने आकुंचन पावण्याचा प्रयत्न करतात, ज्यामुळे विजातीय ध्रुवांमध्ये आकर्षण निर्माण होते. तसेच त्या एकमेकांना बाजूला ढकलतात (पार्श्व बाजूस प्रसरण), ज्यामुळे सजातीय ध्रुवांमध्ये प्रतिकर्षण निर्माण होते.

विद्युतचुंबक (Electromagnet)

१८२० मध्ये हान्स ख्रिश्चन ओर्स्टेड या शास्त्रज्ञाच्या असे लक्षात आले की, जेव्हा एखाद्या वाहक तारेमधून विद्युत प्रवाह वाहतो, तेव्हा त्या तारेच्या भोवती चुंबकीय क्षेत्र तयार होते. याच तत्त्वाचा वापर करून 'विद्युतचुंबक' बनवला जातो.

रचना आणि कार्यपद्धती

एक मऊ लोखंडाचा गाभा (Soft Iron Core) घेतला जातो. या गाभ्याभोवती तांब्याची वेढलेली नळकांडीसारखी कुंडलिका (Insulated Copper Wire Coil) गुंडाळली जाते, ज्याला वैज्ञानिक परिभाषेत सोलेनॉइड (Solenoid) म्हणतात. जेव्हा या तांब्याच्या तारेची दोन्ही टोके एका विद्युत घटाला (Battery) जोडून त्यातून विद्युत प्रवाह ( $\mathrm{I}$ ) सुरू केला जातो, तेव्हा त्या कुंडलीमधून वाहणाऱ्या विद्युत प्रवाहामुळे चुंबकीय क्षेत्र निर्माण होते. हे क्षेत्र मऊ लोखंडाच्या गाभ्याला चुंबकीय बनवते. परिणामी, तो लोखंडाचा तुकडा एका शक्तिशाली चुंबकाप्रमाणे वागू लागतो.

जेव्हा आपण परिपथातील (Circuit) की बंद करतो, म्हणजेच विद्युत प्रवाह खंडित करतो, तेव्हा त्या लोखंडी गाभ्यातील चुंबकत्व त्वरित नाहीसे होते. यावरून हे स्पष्ट होते की विद्युतचुंबक हा एक तात्पुरता चुंबक (Temporary Magnet) आहे. त्याचे चुंबकत्व केवळ विद्युत प्रवाह चालू असेपर्यंतच टिकून राहते.

विद्युतचुंबकाची शक्ती ठरवणारे घटक

विद्युतचुंबकाची चुंबकीय तीव्रता खालील सूत्राच्या संकल्पनेवर आणि घटकांवर अवलंबून असते:

विद्युत प्रवाहाचे परिमाण ( $\mathrm{I}$ ): तारेमधून वाहणारा विद्युत प्रवाह जेवढा जास्त असेल, तेवढी निर्माण होणाऱ्या चुंबकत्वाची शक्ती अधिक असते. म्हणजेच चुंबकीय क्षेत्र $B \propto \mathrm{I}$ .
फेऱ्यांची संख्या ( $\mathrm{n}$ ): लोखंडी गाभ्याभोवती गुंडाळलेल्या तांब्याच्या तारेचे फेरे (Turns) जितके जास्त असतील, तितके चुंबकीय क्षेत्र अधिक मजबूत होते. म्हणजेच $B \propto \mathrm{n}$ .
गाभ्याचा पदार्थ: विद्युतचुंबक बनवण्यासाठी नेहमी 'मऊ लोखंड' (Soft Iron) वापरतात, कारण ते लवकर चुंबकत्व धारण करते आणि विद्युत प्रवाह थांबताच ते लगेच गमावते. जर आपण येथे पोलाद (Steel) वापरले, तर विद्युत प्रवाह थांबवूनही पोलाद आपले चुंबकत्व कायम ठेवते, जे तात्पुरत्या चुंबकासाठी अयोग्य आहे.

'Fact Box' (महत्त्वाचे वैज्ञानिक तथ्य)

पृथ्वी हा स्वतः एक प्रचंड मोठा नैसर्गिक चुंबक आहे. पृथ्वीच्या केंद्रात असलेल्या वितळलेल्या लोखंड आणि निकेलच्या प्रवाहामुळे (ज्याला भू-विद्युतप्रवाह म्हणतात) पृथ्वीभोवती एक विस्तीर्ण चुंबकीय क्षेत्र तयार होते, ज्याला मॅग्नेटोस्फिअर म्हणतात. पृथ्वीचा चुंबकीय दक्षिण ध्रुव हा भौगोलिक उत्तर ध्रुवाजवळ (कॅनडाच्या उत्तरेला) स्थित आहे, तर पृथ्वीचा चुंबकीय उत्तर ध्रुव हा भौगोलिक दक्षिण ध्रुवाजवळ (अंटार्क्टिकामध्ये) स्थित आहे. याच कारणामुळे, जेव्हा आपण एखादा होकायंत्र किंवा पट्टी चुंबक मुक्तपणे टांगतो, तेव्हा चुंबकाचा उत्तर ध्रुव हा पृथ्वीच्या भौगोलिक उत्तर ध्रुवाकडे (जो प्रत्यक्षात चुंबकीय दक्षिण ध्रुव आहे) आकर्षित होऊन स्थिर होतो.

उपयोजनात्मक विश्लेषण (Practical Applications)

चुंबकत्व आणि विद्युतचुंबकत्व या संकल्पनांचा दैनंदिन जीवनात आणि आधुनिक तंत्रज्ञानात मोठ्या प्रमाणावर वापर केला जातो.

होकायंत्राचा (Compass) वापर: जहाजे, विमाने आणि गिर्यारोहक दिशा शोधण्यासाठी चुंबकीय होकायंत्राचा वापर करतात. याचे मुख्य कारण म्हणजे पृथ्वीच्या चुंबकीय क्षेत्रामुळे होकायंत्राची चुंबकीय सुई नेहमी भौगोलिक उत्तर-दक्षिण दिशेलाच समांतर स्थिर होते. यामुळे दुर्गम भागातही अचूक दिशा समजणे सोपे जाते.
इलेक्ट्रिक बेल (Electric Bell): घराबाहेर असणाऱ्या विजेच्या घंटीमध्ये विद्युतचुंबकाचा थेट वापर होतो. जेव्हा आपण बेलचे बटण दाबतो, तेव्हा परिपथ पूर्ण होऊन विद्युतप्रवाह सुरू होतो. घंटीमधील विद्युतचुंबक कार्यान्वित होऊन तो समोर असलेल्या लोखंडी पट्टीला (Armature) स्वतःकडे ओढतो. या पट्टीला जोडलेला हातोडा धातूच्या वाटीवर (Gong) आपटतो आणि आवाज येतो. परंतु, पट्टी पुढे गेल्यामुळे परिपथ खंडित होतो, चुंबकत्व नष्ट होते आणि पट्टी पुन्हा मूळ जागी येते. ही प्रक्रिया एका सेकंदात अनेकदा घडते, ज्यामुळे घंटी सतत वाजत राहते.
मॅग्लेव्ह ट्रेन (Maglev Train): या आधुनिक ट्रेन रुळावरून धावत नसून चुंबकीय प्रतिकर्षण आणि आकर्षणाच्या जोरावर रुळापासून काही सेंटीमीटर हवेत तरंगतात. चुंबकीय प्रतिकर्षणामुळे घर्षण (Friction) पूर्णपणे शून्यावर येते, ज्यामुळे या ट्रेन्स $500 \text{ km/h}$ पेक्षा जास्त वेगाने धावू शकतात.
वैद्यकीय क्षेत्र (MRI Scan): रुग्णालयांमध्ये अंतर्गत अवयवांची अत्यंत स्पष्ट चित्रे घेण्यासाठी $\mathrm{MRI}$ (Magnetic Resonance Imaging) मशीन वापरली जाते. यामध्ये अतिशय शक्तिशाली विद्युतचुंबकांचा वापर करून शरीरातील हायड्रोजन अणूंच्या दिशा रेषीय केल्या जातात, ज्यातून अंतर्गत रचनेचे स्कॅनिंग केले जाते.

चुंबकीय पदार्थांचे वर्गीकरण (Classification of Magnetic Materials)

सर्वच पदार्थ चुंबकाला सारखाच प्रतिसाद देत नाहीत. त्यांच्या चुंबकीय गुणधर्मांवरून आणि बाह्य चुंबकीय क्षेत्रातील त्यांच्या वर्तनावरून मायकेल फॅरेडे यांनी पदार्थांचे तीन मुख्य गटांत वर्गीकरण केले:

१. फेरोमॅग्नेटिक पदार्थ (Ferromagnetic Materials)

हे असे पदार्थ आहेत जे बाह्य चुंबकीय क्षेत्रात ठेवल्यास चुंबकीय क्षेत्राच्या दिशेने अत्यंत शक्तिशाली रितीने चुंबकीय बनतात. चुंबक त्यांच्याकडे तीव्रतेने आकर्षित होतो. या पदार्थांची चुंबकीय संवेदनशीलता (Magnetic Susceptibility) खूप जास्त आणि धन असते.

उदाहरणे: लोखंड ( $\mathrm{Fe}$ ), निकेल ( $\mathrm{Ni}$ ), कोबाल्ट ( $\mathrm{Co}$ ) आणि त्यांचे मिश्रधातू (उदा. अलनिको - $\mathrm{Alnico}$ ).
उपयोग: कायमस्वरूपी आणि तात्पुरते विद्युतचुंबक बनवण्यासाठी या पदार्थांचा प्रामुख्याने वापर केला जातो.

२. पॅरामॅग्नेटिक पदार्थ (Paramagnetic Materials)

हे पदार्थ बाह्य चुंबकीय क्षेत्रात ठेवल्यास चुंबकीय क्षेत्राच्या दिशेने अगदी सौम्य (कमकुवत) प्रमाणात चुंबकीय बनतात. शक्तिशाली चुंबक यांना अगदी हळुवारपणे स्वतःकडे आकर्षित करतो. यांची चुंबकीय संवेदनशीलता कमी पण धन असते.

उदाहरणे: ॲल्युमिनियम ( $\mathrm{Al}$ ), प्लॅटिनम ( $\mathrm{Pt}$ ), मॅंगनीज ( $\mathrm{Mn}$ ), क्रोमियम आणि ऑक्सिजन ( $\mathrm{O}_2$ ).
वैशिष्ट्य: बाह्य चुंबक दूर नेल्यास या पदार्थांचे चुंबकत्व लगेच नष्ट होते.

३. डायमॅग्नेटिक पदार्थ (Diamagnetic Materials)

हे पदार्थ बाह्य चुंबकीय क्षेत्रात ठेवल्यास चुंबकीय क्षेत्राच्या विरुद्ध दिशेने सौम्य प्रमाणात चुंबकीय बनतात. म्हणजेच, शक्तिशाली चुंबकाजवळ नेल्यास हे पदार्थ आकर्षित न होता किंचित प्रतिकर्षित (Expelled) होतात. यांची चुंबकीय संवेदनशीलता ऋण (Negative) असते.

उदाहरणे: तांबे ( $\mathrm{Cu}$ ), जस्त ( $\mathrm{Zn}$ ), बिस्मथ ( $\mathrm{Bi}$ ), सोने ( $\mathrm{Au}$ ), चांदी ( $\mathrm{Ag}$ ), पाणी आणि हवा.
वैशिष्ट्य: जर डायमॅग्नेटिक पदार्थाचा पातळ द्रव दोन चुंबकीय ध्रुवांच्या मध्ये ठेवला, तर तो चुंबकीय क्षेत्र कमी असलेल्या भागाकडे सरकतो.

प्रमुख परीक्षा कल (Exam Insights for Maha TET)

Maha TET परीक्षेचा जुना पॅटर्न पाहता या घटकावर खालील मुद्द्यांवर वारंवार प्रश्न विचारले गेले आहेत:

तात्पुरता विरुद्ध कायमस्वरूपी चुंबक: तात्पुरता चुंबक (विद्युतचुंबक) बनवण्यासाठी 'मऊ लोखंड' वापरतात, कारण त्याची धारणाशक्ती (Retentivity) कमी असते. याउलट कायमस्वरूपी चुंबक (Permanent Magnet) बनवण्यासाठी 'पोलाद' किंवा 'अलनिको' (Aluminium, Nickel, Cobalt चा मिश्रधातू) वापरतात, कारण त्याची निग्रहशक्ती (Coercivity) जास्त असते, ज्यामुळे तो दीर्घकाळ चुंबकत्व टिकवून ठेवतो.
चुंबकत्व नष्ट होणे (Demagnetization): एखाद्या चुंबकाचे चुंबकत्व कसे नष्ट होऊ शकते? चुंबकाला उच्च तापमानाला तापवल्यास (क्युर तापमान - Curie Temperature च्या वर), त्याला वारंवार उच्च उंचीवरून खाली पाडल्यास किंवा हातोड्याने जोरात ठोकल्यास त्यातील अणूंची चुंबकीय मांडणी विस्कळीत होते आणि चुंबकत्व नष्ट होते.
उजव्या हाताच्या अंगठ्याचा नियम (Right-Hand Thumb Rule): मॅक्सवेलचा हा नियम सरळ वाहकातील विद्युत प्रवाहामुळे निर्माण होणाऱ्या चुंबकीय क्षेत्राची दिशा ठरवण्यासाठी वापरतात. जर आपण उजव्या हातात विद्युतवाहक तार अशी पकडली की अंगठा विद्युत प्रवाहाच्या ( $\mathrm{I}$ ) दिशेने असेल, तर उजव्या हाताची वळलेली बोटे चुंबकीय क्षेत्राच्या बलरेषांची दिशा दर्शवतात.

अध्यापनशास्त्रीय दृष्टीकोन (Pedagogical Approach)

वर्गात विद्यार्थ्यांना चुंबकत्व शिकवताना केवळ फळ्यावर व्याख्या न लिहिता कृती-आधारित (Activity-based Learning) पद्धतीने शिकवावे.

प्रयोगाचे आयोजन: विद्यार्थ्यांना चुंबकीय बलरेषा प्रत्यक्ष दाखवण्यासाठी एका पांढऱ्या कागदाच्या खाली पट्टी चुंबक ठेवावा. कागदाच्या वरून लोखंडाचा बारीक कीस (Iron Filings) हळूवारपणे भुरभुरावा आणि कागदाला हलकेच टिचकी मारावी. लोखंडाचा कीस स्वतःला वक्र रेषांमध्ये मांडतो. यातून विद्यार्थ्यांना उत्तर ध्रुवाकडून दक्षिण ध्रुवाकडे जाणाऱ्या चुंबकीय बलरेषांची अमूर्त संकल्पना प्रत्यक्ष डोळ्यांनी पाहून मूर्त स्वरूपात समजते.
चर्चा पद्धती: "जर होकायंत्राची सुई लोखंडा ऐवजी तांब्याची बनवली तर काय होईल?" असा विचार करायला लावणारा प्रश्न वर्गात विचारावा. तांबे हा डायमॅग्नेटिक पदार्थ असल्याने तो पृथ्वीच्या चुंबकीय क्षेत्राला प्रतिसाद देणार नाही आणि होकायंत्र दिशा दाखवू शकणार नाही, हे उत्तर विद्यार्थ्यांकडून काढून घेतल्यास त्यांचे उपयोजनात्मक आकलन वाढते.

रिव्हिजन नोट्स (Quick Revision Points)

चुंबकीय ध्रुव: नेहमी जोडीने अस्तित्वात ( $N$ आणि $S$ ). एकाकी ध्रुव अशक्य.
बलरेषांचा प्रवास: चुंबकाबाहेर $N \rightarrow S$ , चुंबकाच्या आत $S \rightarrow N$ . कधीही एकमेकांना छेदत नाहीत.
SI एकक: चुंबकीय क्षेत्राची तीव्रता टेस्ला ( $\mathrm{T}$ ) मध्ये मोजतात. ( $1 \text{ T} = 10^4 \text{ Gauss}$ ).
विद्युतचुंबक: मऊ लोखंडी गाभा + तांब्याची कुंडली. हा एक तात्पुरता चुंबक आहे.
कायमस्वरूपी चुंबक: पोलाद किंवा अलनिको मिश्रधातूपासून बनवला जातो.
पदार्थ प्रकार: फेरोमॅग्नेटिक (तीव्र आकर्षण - लोखंड), पॅरामॅग्नेटिक (सौम्य आकर्षण - ॲल्युमिनियम), डायमॅग्नेटिक (सौम्य प्रतिकर्षण - तांबे).
मॅक्सवेल नियम: उजव्या हाताचा अंगठा = विद्युत प्रवाहाची दिशा, वळलेली बोटे = चुंबकीय क्षेत्राची दिशा.