विजयनगर आणि बहमनी साम्राज्य

दक्षिण भारताच्या मध्ययुगीन इतिहासामध्ये इसवी सन १४ व्या शतकात दोन अत्यंत महत्त्वाच्या आणि बलाढ्य साम्राज्यांचा उदय झाला. ही दोन साम्राज्ये म्हणजे 'विजयनगर' आणि 'बहमनी' होय. ज्या वेळी उत्तर भारतामध्ये दिल्ली सुलतानशाहीची पकड ढिली होत होती आणि मोहम्मद-बिन-तुघलक याच्या चुकीच्या धोरणांमुळे साम्राज्यात असंतोष पसरला होता, त्याच गोंधळाच्या परिस्थितीत दक्षिण भारतात या दोन स्वतंत्र सत्तांनी आपले अस्तित्व निर्माण केले. महा-टीईटी आणि इतर स्पर्धा परीक्षांच्या दृष्टीने या दोन्ही साम्राज्यांचा इतिहास, त्यांची प्रशासन व्यवस्था, स्थापत्यकला आणि त्यांचा ऱ्हास अत्यंत महत्त्वाचा आहे.

१. विजयनगर साम्राज्याची स्थापना आणि इतिहास

विजयनगर साम्राज्याची स्थापना ही केवळ एका राज्याची निर्मिती नव्हती, तर ती दक्षिण भारतातील हिंदू संस्कृती आणि धर्माच्या संरक्षणासाठी उचललेले एक पाऊल होते.

स्थापना (१३३६):

विजयनगर साम्राज्याची स्थापना इसवी सन १३३६ मध्ये हरिहर आणि बुक्क या दोन भावांनी केली. हे दोघेही प्रारंभी वारंगळच्या काकतीय राजांच्या सेवेत होते. नंतर त्यांनी मोहम्मद-बिन-तुघलक याच्या दरबारात काम केले, परंतु दक्षिणेतील हिंदू राज्यांच्या विनाशानंतर त्यांनी विद्यारण्य स्वामी यांच्या प्रेरणेने तुंगभद्रा नदीच्या दक्षिण तीरावर विजयनगर हे शहर वसवले आणि आपले स्वतंत्र राज्य घोषित केले. 'विजयनगर' या शब्दाचा अर्थ 'विजयाचे शहर' असा होतो.

विजयनगरमधील राजघराणी:

विजयनगरवर एकूण चार प्रमुख घराण्यांनी राज्य केले. परीक्षेमध्ये या घराण्यांचा क्रम वारंवार विचारला जातो:

१. संगम घराणे (१३३६ - १४८५): हे पहिले घराणे होते. हरिहर आणि बुक्क हे याच घराण्याचे होते.

२. साळुव घराणे (१४८५ - १५०५): साळुव नरसिंह याने या घराण्याची स्थापना केली.

३. तुळुव घराणे (१५०५ - १५७०): वीर नरसिंह याने याची स्थापना केली. याच घराण्यात महान राजा कृष्णदेवराय होऊन गेले.

४. अरविदु घराणे (१५७० - १६४६): हे विजयनगरचे शेवटचे राजघराणे होते.

२. सम्राट कृष्णदेवराय: विजयनगरचे सुवर्णयुग (१५०९ - १५२९)

कृष्णदेवराय हे विजयनगर साम्राज्यातील सर्वात शक्तिशाली आणि विद्वान राजा मानले जातात. त्यांच्या काळात विजयनगर वैभवाच्या शिखरावर होते.

राजकीय विजय:

कृष्णदेवराय यांनी गादीवर बसल्यानंतर शेजारील राज्यांवर विजय मिळवून साम्राज्याचा विस्तार केला. त्यांनी बहमनी राज्याच्या पाच तुकड्यांपैकी एक असलेल्या विजापूरच्या आदिलशाहीचा पराभव करून रायचूर दोआब जिंकला. तसेच ओडिसाच्या गजपती राजांचा पराभव करून साम्राज्याची सीमा वाढवली.

साहित्य आणि संस्कृती:

कृष्णदेवराय स्वतः एक उत्तम लेखक आणि साहित्याचे चाहते होते.

आमुक्तमाल्यदा: त्यांनी तेलगू भाषेत 'आमुक्तमाल्यदा' हा प्रसिद्ध ग्रंथ लिहिला, जो राजकारण आणि प्रशासनावर आधारित आहे.
जांबवती कल्याणम: हा त्यांचा संस्कृत भाषेतील प्रसिद्ध ग्रंथ आहे.
अष्टदिग्गज: त्यांच्या दरबारात तेलगू साहित्यातील आठ महान कवी होते, ज्यांना 'अष्टदिग्गज' म्हटले जाई. यामध्ये 'तेनाली रामा' आणि 'अल्लसानी पेद्दन' यांचा समावेश होता.

स्थापत्यकला:

कृष्णदेवराय यांनी अनेक मंदिरे बांधली आणि जुन्या मंदिरांचा जीर्णोद्धार केला. हंपी येथील 'विठ्ठल स्वामी मंदिर' आणि 'हजारा राम मंदिर' ही त्यांच्या काळातील वास्तुशिल्पाची उत्कृष्ट उदाहरणे आहेत. त्यांनी आपल्या आईच्या स्मरणार्थ 'नागलपूर' नावाचे शहर वसवले.

३. विजयनगरची प्रशासन आणि सामाजिक व्यवस्था

विजयनगरचे प्रशासन अत्यंत शिस्तबद्ध होते, ज्यामुळे हे साम्राज्य दीर्घकाळ टिकू शकले.

प्रशासकीय विभागणी:

साम्राज्याचे विभाजन पुढीलप्रमाणे केले होते:

राज्य (साम्राज्य) $\rightarrow$ मंडलम (प्रांत) $\rightarrow$ नाडू (जिल्हा) $\rightarrow$ मेलग्राम $\rightarrow$ ग्राम (गाव).

गावाचा कारभार 'अय्यगार' नावाची १२ अधिकाऱ्यांची समिती पाहत असे.

नायक प्रणाली (Nayankara System):

विजयनगरच्या लष्करी प्रशासनाचे प्रमुख वैशिष्ट्य म्हणजे 'नायक' प्रणाली. राजा लष्करी सेवा देणाऱ्या सरदारांना जमिनीचा तुकडा देत असे, ज्याला 'अमरम' म्हटले जाई. या जमिनीचा उपभोग घेणाऱ्या सरदारांना 'अमरनायक' म्हणत. हे अमरनायक राजाला गरज पडल्यास सैन्य पुरवत असत.

आर्थिक स्थिती:

विजयनगरची अर्थव्यवस्था कृषी आणि व्यापारावर आधारित होती. तुंगभद्रा नदीवर अनेक धरणे आणि कालवे बांधून शेतीला प्रोत्साहन दिले गेले. परकीय प्रवासी जसे की निकोलो कोंटी (इटली), अब्दुल रज्जाक (पर्शिया) आणि डोमिंगो पायस (पोर्तुगाल) यांनी विजयनगरच्या संपत्तीचे आणि बाजारपेठांचे वर्णन करताना म्हटले आहे की, "येथील बाजारपेठा हिरे-माणकांनी भरलेल्या असत."

४. बहमनी साम्राज्याची स्थापना आणि विस्तार

विजयनगरच्या स्थापनेनंतर अवघ्या ११ वर्षांनी, इसवी सन १३४७ मध्ये उत्तर दक्षिण सीमेवर बहमनी साम्राज्याचा उदय झाला.

स्थापना (१३४७):

मोहम्मद-बिन-तुघलक याच्याविरुद्ध बंड करून 'हसन गंगू' याने बहमनी साम्राज्याची स्थापना केली. त्याने स्वतःला 'अलाउद्दीन बहमन शाह' हा किताब दिला. त्याने आपली पहिली राजधानी 'गुलबर्गा' (कर्नाटक) येथे वसवली, जिचे नाव त्याने 'अहसानाबाद' असे ठेवले.

महमूद गवान (महान वजीर):

बहमनी साम्राज्याला खऱ्या अर्थाने वैभव प्राप्त करून देण्यात वजीर 'महमूद गवान' याचा मोठा वाटा होता. तो एक उत्तम प्रशासक आणि लष्करी सेनापती होता.

प्रशासकीय सुधारणा: त्याने साम्राज्याचे ८ प्रांतांत विभाजन केले, ज्यांना 'तर्फ' म्हटले जाई.
शिक्षण: त्याने बीदर येथे एक भव्य 'मदरसा' (महाविद्यालय) बांधला, जो आजही प्रसिद्ध आहे. या मदरशात ग्रंथालय आणि विद्यार्थ्यांच्या निवासाची सोय होती.
लष्करी सामर्थ्य: त्याने सैन्याला शिस्त लावली आणि रोख पगार देण्यास सुरुवात केली.

५. विजयनगर आणि बहमनी यांच्यातील संघर्ष: कारणे

या दोन साम्राज्यांमध्ये सतत युद्धे होत असत. या संघर्षाची प्रमुख तीन भौगोलिक क्षेत्रे होती:

१. रायचूर दोआब: कृष्णा आणि तुंगभद्रा या दोन नद्यांमधील सुपीक प्रदेशावर ताबा मिळवण्यासाठी दोन्ही सत्ता धडपडत असत.

२. कृष्णा-गोदावरी त्रिभुज प्रदेश: हा प्रदेश व्यापारासाठी आणि सुपीकता यासाठी महत्त्वाचा होता.

३. कोकण आणि गोवा: पश्चिम किनारपट्टीवरील व्यापारावर नियंत्रण मिळवण्यासाठी या प्रदेशात संघर्ष होत असे.

या युद्धांचे स्वरूप केवळ धार्मिक नसून ते राजकीय आणि आर्थिक वर्चस्वासाठी होते. युद्धासाठी लागणारा पैसा आणि संसाधने मिळवण्यासाठी सुपीक प्रदेशांवर ताबा असणे आवश्यक होते.

६. बहमनी साम्राज्याचे विघटन (पाच शाह्या)

महमूद गवानच्या मृत्यूनंतर बहमनी साम्राज्याला उतरती कळा लागली. अंतर्गत कलह आणि कमकुवत सुलतानांमुळे बहमनी साम्राज्याचे पाच स्वतंत्र राज्यांत रूपांतर झाले. परीक्षेसाठी या पाच शाह्या आणि त्यांच्या राजधान्या अत्यंत महत्त्वाच्या आहेत:

शाहीचे नाव	संस्थापक	राजधानी
आदिलशाही	युसूफ आदिलशाह	विजापूर
निजामशाही	मलिक अहमद	अहमदनगर
इमादशाही	फत्तेउल्ला इमादशाह	अचलपूर (वऱ्हाड)
कुतूबशाही	कुली कुतूबशाह	गोवळकोंडा (हैदराबाद)
बरीदशाही	कासीम बरीद	बीदर

या पाच शाह्यांपैकी 'इमादशाही' सर्वात आधी नष्ट झाली, तर 'आदिलशाही' आणि 'कुतूबशाही' या सर्वात शेवटी मुघलांच्या काळात औरंगजेबाने जिंकल्या.

७. तालीकोटाची लढाई आणि विजयनगरचा ऱ्हास

विजयनगर साम्राज्याचा शेवट एका ऐतिहासिक युद्धाने झाला, ज्याला 'तालीकोटाची लढाई' (Battle of Talikota) किंवा 'राक्षस-तांगडीची लढाई' असे म्हटले जाते.

लढाईचे वर्ष: २३ जानेवारी १५६५.

पार्श्वभूमी: विजयनगरचा तत्कालीन मंत्री 'रामराय' याने बहमनी शाह्यांमध्ये फूट पाडण्याचे राजकारण केले. यामुळे संतापलेल्या विजापूर, अहमदनगर, गोवळकोंडा आणि बीदर या चार शाह्यांनी एकत्र येऊन विजयनगरवर आक्रमण केले (वऱ्हाडची इमादशाही या युद्धापासून अलिप्त राहिली).

निकाल: रामरायचा पराभव झाला आणि त्याला मारले गेले. विजयनगर शहर पूर्णपणे लुटले गेले आणि उद्ध्वस्त करण्यात आले. या युद्धानंतर विजयनगरचे वैभव संपले आणि अरविदु घराण्याने पेनुकोंडा येथून काही काळ राज्य चालवले, परंतु ते पूर्वीसारखे प्रभावी राहिले नाही.

८. विजयनगर आणि बहमनी: सांस्कृतिक वारसा

दोन्ही साम्राज्यांनी भारताच्या सांस्कृतिक आणि कला क्षेत्रात मोलाची भर घातली.

विजयनगरची वास्तुकला:

त्यांनी 'द्रविडी' शैलीच्या वास्तुकलेचा विकास केला. हंपी येथील वास्तू या त्याचे उत्तम उदाहरण आहेत. विठ्ठल मंदिरातील ५६ स्तंभांमधून संगीताचे स्वर निघतात, जे आजही एक आश्चर्य मानले जाते. याला युनेस्कोने (UNESCO) जागतिक वारसा स्थळ म्हणून घोषित केले आहे.

बहमनींची वास्तुकला:

बहमनी काळात इंडो-इस्लामिक शैलीचा उदय झाला. गुलबर्गा येथील जामा मशीद आणि बीदरचा किल्ला या शैलीचे दर्शन घडवतात. याच परंपरेतून पुढे विजापूरचा 'गोल घुमट' साकारला गेला, जो जगातील सर्वात मोठ्या घुमटांपैकी एक आहे.

साहित्य:

विजयनगर काळात संस्कृत, तेलगू आणि कन्नड साहित्याला राजाश्रय मिळाला. तर बहमनी काळात पर्शियन आणि अरबी साहित्याचा प्रसार झाला. तसेच 'दख्खनी' उर्दू भाषेचा विकास याच काळात झाला.

९. परीक्षेसाठी महत्त्वाचे मुद्दे (Quick Revision)

विजयनगर संस्थापक: हरिहर आणि बुक्क (१३३६).
बहमनी संस्थापक: अलाउद्दीन बहमन शाह (१३४७).
कृष्णदेवराय: तुळुव घराणे, ग्रंथ - आमुक्तमाल्यदा.
हंपी: विजयनगरची राजधानी आणि युनेस्को वारसा स्थळ.
महमूद गवान: बहमनी वजीर, मदरसा - बीदर.
तालीकोटा लढाई: १५६५, विजयनगरचा ऱ्हास.
पाच शाह्या: आदिलशाही (विजापूर), निजामशाही (अहमदनगर), कुतूबशाही (गोवळकोंडा), इमादशाही (वऱ्हाड), बरीदशाही (बीदर).

या प्रकरणाचा अभ्यास करताना नकाशाचा वापर केल्यास राजधान्यांचे स्थान लक्षात ठेवणे सोपे जाते. टीईटी परीक्षेमध्ये सहसा संस्थापक, महत्त्वाची पुस्तके आणि लढायांच्या तारखांवर प्रश्न विचारले जातात.