मध्ययुगीन भारताच्या इतिहासामध्ये धार्मिक आणि सामाजिक क्षेत्रात झालेली सर्वात मोठी क्रांती म्हणजे 'भक्ती चळवळ' आणि 'सुफी संप्रदाय' होय. ही केवळ एक धार्मिक सुधारणा नव्हती, तर ती समाजात समता, बंधुभाव आणि माणुसकी प्रस्थापित करणारी एक मोठी लाट होती. Maha TET आणि इतर स्पर्धा परीक्षांच्या दृष्टीने हा घटक अत्यंत महत्त्वाचा आहे, कारण यावर आधारित प्रश्न वारंवार विचारले जातात.
भक्ती चळवळ: उगम आणि विकास
भक्ती चळवळीचा उगम दक्षिण भारतात झाला आणि हळूहळू ती उत्तर भारतासह संपूर्ण देशभर पसरली. या चळवळीचा मुख्य उद्देश ईश्वराची भक्ती करणे आणि जात-पात, धर्म या पलीकडे जाऊन मानवाकडे पाहणे हा होता.
१. दक्षिण भारतातील भक्ती चळवळ:
दक्षिण भारतात भक्ती चळवळीची सुरुवात ७ व्या शतकाच्या सुमारास झाली. येथे दोन मुख्य गट होते:
नयनार: हे शिवाचे भक्त होते. यांची संख्या ६३ होती. त्यांनी तामिळ भाषेत शिवभक्तीचा प्रसार केला.
आळवार: हे विष्णूचे भक्त होते. यांची संख्या १२ होती. त्यांनी 'दिव्य प्रबंधम' या ग्रंथाद्वारे विष्णूची महती गायली.
या संतांनी असा विचार मांडला की, ईश्वरापर्यंत पोहोचण्यासाठी कर्मकांडाची किंवा पुरोहितांची गरज नाही; तर केवळ निस्सीम प्रेम आणि भक्ती पुरेशी आहे. या विचारांमुळे सामान्य जनता मोठ्या प्रमाणात या चळवळीकडे आकर्षित झाली.
२. भक्ती चळवळीचे प्रमुख विचारवंत:
रामानुजाचार्य (११ वे शतक): त्यांनी 'विशिष्टाद्वैत' सिद्धांताची मांडणी केली. त्यांनी सांगितले की, ईश्वर सगुण आहे आणि त्याची भक्ती करूनच मोक्ष मिळवता येतो. त्यांनी अस्पृश्यांनाही मंदिरात प्रवेश मिळावा यासाठी प्रयत्न केले.
मध्वाचार्य: त्यांनी 'द्वैत' सिद्धांताचा प्रसार केला. त्यांच्या मते आत्मा आणि परमात्मा हे दोन वेगळे घटक आहेत.
बसवेश्वर: कर्नाटकात त्यांनी 'वीरशैव' किंवा 'लिंगायत' संप्रदायाची स्थापना केली. त्यांनी 'कायकावे कैलास' (श्रम हाच स्वर्ग आहे) हा संदेश दिला आणि स्त्री-पुरुष समानतेचा पुरस्कार केला.
उत्तर भारतातील भक्ती चळवळ
१३ व्या शतकानंतर भक्ती चळवळ उत्तर भारतात अधिक प्रभावी झाली. येथे या चळवळीचे दोन मार्ग पडले:
१. सगुण भक्ती: ईश्वराला विशिष्ट आकारात (उदा. राम, कृष्ण) मानणारे संत.
२. निर्गुण भक्ती: ईश्वर निराकार आहे, त्याला कोणताही आकार नाही, असे मानणारे संत.
१. संत कबीर (१३९८ - १५१८):
संत कबीर हे निर्गुण भक्ती मार्गातील सर्वात मोठे संत मानले जातात. त्यांनी हिंदू आणि मुस्लिम या दोन्ही धर्मांतील दांभिकतेवर आणि अंधश्रद्धेवर कडक प्रहार केले.
साहित्य: कबीरांचे विचार त्यांच्या 'साखी', 'शबद' आणि 'रमैनी' मध्ये संग्रहित आहेत. त्यांच्या ग्रंथाला 'बीजक' असे म्हणतात.
शिक्षण: त्यांनी सांगितले की, "ईश्वर मानवाच्या हृदयात वास करतो, तो मंदिर किंवा मशिदीत नाही." त्यांनी जातीभेद पूर्णपणे नाकारला. त्यांच्या दोह्यांनी जनसामान्यांच्या मनात खोलवर घर केले.
२. गुरुनानक देव (१४६९ - १५३९):
गुरुनानक हे शीख धर्माचे संस्थापक आहेत. त्यांनी एकच ईश्वर (एक ओंकार) असल्याचे सांगितले.
विचार: त्यांनी 'लंगर' (सांघिक भोजन) प्रथा सुरू केली, ज्यामुळे उच्च-नीच हा भेदभाव नष्ट झाला. त्यांनी 'नाम जपणे', 'किरत करणे' (प्रामाणिक श्रम) आणि 'वंड चखणे' (वाटून खाणे) यावर भर दिला.
ग्रंथ: त्यांचे विचार 'गुरु ग्रंथ साहिब' या पवित्र ग्रंथात समाविष्ट आहेत.
३. चैतन्य महाप्रभू:
बंगालमध्ये त्यांनी कृष्णभक्तीचा मोठा प्रसार केला. 'संकीर्तन' (भजन आणि नाच) ही पद्धत त्यांनी लोकप्रिय केली. त्यांच्या मते प्रेम आणि भक्तीने कुणीही ईश्वराला प्राप्त करू शकतो.
४. मीराबाई आणि संत तुळशीदास:
मीराबाई: मेवाडची ही राणी कृष्णाच्या भक्तीत दंग होती. त्यांनी राजवैभवाचा त्याग केला आणि राजस्थानी व ब्रज भाषेत अनेक कृष्णभजने रचली.
तुलसीदास: त्यांनी 'रामचरितमानस' हा ग्रंथ लिहिला, ज्यामुळे रामाची कथा घराघरात पोहोचली.
महाराष्ट्र: वारकरी संप्रदाय
Maha TET परीक्षेसाठी महाराष्ट्रातील भक्ती चळवळ किंवा वारकरी संप्रदाय हा सर्वात महत्त्वाचा भाग आहे. या चळवळीने महाराष्ट्राची संस्कृती घडवली.
१. संत ज्ञानेश्वर (१२७५ - १२९६):
त्यांनी भक्ती चळवळीचा पाया रचला. "ज्ञानदेवे रचिला पाया, तुका झालासे कळस" असे म्हटले जाते.
कार्य: त्यांनी संस्कृतमधील भगवद्गीता सर्वसामान्यांना कळावी म्हणून 'ज्ञानेश्वरी' (भावार्थ दीपिका) हा ग्रंथ मराठीत लिहिला. त्यांनी 'पसायदान'च्या माध्यमातून जगाच्या कल्याणाची प्रार्थना केली.
विचार: त्यांनी ईश्वर प्राप्तीसाठी संन्यास घेण्याची गरज नाही, तर संसारात राहूनही भक्ती करता येते, हे पटवून दिले.
२. संत नामदेव (१२७० - १३५०):
संत नामदेवांनी भक्ती चळवळीचा प्रसार केवळ महाराष्ट्रातच नव्हे, तर पंजाबपर्यंत केला.
कार्य: त्यांचे अनेक अभंग आजही प्रसिद्ध आहेत. आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे, शीख धर्माच्या 'गुरु ग्रंथ साहिब' मध्ये संत नामदेवांची ६१ पदे समाविष्ट आहेत.
घोषवाक्य: "नाचू कीर्तनाचे रंगी, ज्ञानदीप लावू जगी" हा त्यांचा संकल्प होता.
३. संत एकनाथ (१५३३ - १५९९):
त्यांनी समता आणि सामाजिक सुधारणेवर भर दिला.
कार्य: त्यांनी 'भागवत पुराण'वर भाष्य केले (एकनाथी भागवत). त्यांनी 'भारुडे' आणि 'गवळणी'च्या माध्यमातून लोकांचे प्रबोधन केले. त्यांनी प्रत्यक्ष कृतीतून अस्पृश्यता निवारण्याचा प्रयत्न केला.
४. संत तुकाराम (१६०८ - १६५०):
संत तुकाराम हे वारकरी संप्रदायाचे कळस मानले जातात.
कार्य: त्यांचे 'अभंग' आजही महाराष्ट्रात अत्यंत लोकप्रिय आहेत. त्यांनी "जे का रंजले गांजले, त्यासी म्हणे जो आपुले, तोचि साधू ओळखावा, देव तेथेचि जाणावा" असा महान संदेश दिला.
विचार: त्यांनी समाजातील दांभिकता, कर्मकांड आणि बुवाबाजीवर कठोर टीका केली.
सुफी संप्रदाय (Sufi Movement)
ज्याप्रमाणे हिंदू धर्मात भक्ती चळवळ सुरू झाली, त्याचप्रमाणे इस्लाम धर्मात 'सुफी' संप्रदाय उदयास आला. 'सुफी' हा शब्द 'सुफ' म्हणजे लोकरीचे कापड यावरून आला असावा, कारण हे संत साधे लोकरीचे कपडे घालत असत.
१. सुफी संप्रदायाची वैशिष्ट्ये:
ईश्वर एक आहे: सुफी संतांच्या मते ईश्वर (अल्ला) हा प्रेमाचा सागर आहे आणि मानवाचे ध्येय त्याच्याशी एकरूप होणे हे आहे.
प्रेम आणि संगीत: सुफी संत ईश्वरापर्यंत पोहोचण्यासाठी संगीताचा (कव्वाली) आणि प्रेमाचा वापर करत.
पीर आणि मुरीद: सुफी धर्मात गुरूला 'पीर' आणि शिष्याला 'मुरीद' म्हटले जाते. संतांच्या राहण्याच्या ठिकाणाला 'खानकाह' म्हणतात.
२. प्रमुख सुफी सिलसिले (संप्रदाय):
भारतात प्रामुख्याने दोन सिलसिले अधिक लोकप्रिय झाले:
चिस्ती सिलसिला: ख्वाजा मोईनुद्दीन चिस्ती यांनी याची सुरुवात केली. अजमेर येथील त्यांचा दर्गा 'अजमेर शरीफ' म्हणून ओळखला जातो. निजामुद्दीन औलिया हे देखील याच संप्रदायाचे महान संत होते.
सुहरावर्दी सिलसिला: हा संप्रदाय प्रामुख्याने पंजाब आणि सिंध प्रांतात पसरला.
३. सुफी संप्रदायाचा प्रभाव:
सुफी संतांनी कधीही धर्मांतराचा आग्रह धरला नाही. त्यांनी हिंदू-मुस्लिम ऐक्यावर भर दिला. त्यांच्या दर्ग्यावर आजही सर्व धर्माचे लोक दर्शनासाठी जातात, हे त्यांच्या सामाजिक ऐक्याचे प्रतीक आहे.
भक्ती आणि सुफी चळवळीचे परिणाम
१. सामाजिक समता: दोन्ही चळवळींनी जात, वर्ण आणि धर्माच्या भिंती तोडल्या. सामान्य माणसाला धर्मात स्थान दिले.
२. प्रादेशिक भाषांचा विकास: या संतांनी संस्कृत किंवा अरबी ऐवजी लोकांच्या मातृभाषेत (मराठी, हिंदी, तामिळ, पंजाबी, बंगाली) साहित्य रचना केली. त्यामुळे या भाषांचा विकास झाला.
३. धार्मिक सहिष्णुता: हिंदू आणि मुस्लिम धर्मातील कट्टरता कमी होऊन परस्परांच्या धर्माबद्दल आदर निर्माण झाला.
४. लोकशाही मूल्ये: भक्ती चळवळीने 'माणूस' म्हणून सर्वांना समान लेखले, जे आधुनिक लोकशाही मूल्यांशी जुळणारे आहे.
परीक्षाभिमुख महत्त्वाचे मुद्दे (Quick Revision)
नयनार: ६३ (शिव भक्त)
आळवार: १२ (विष्णू भक्त)
ज्ञानेश्वरी: संत ज्ञानेश्वर (मराठीत गीतेवरील भाष्य)
बीजक: संत कबीर
गुरु ग्रंथ साहिब: शिखांचा पवित्र ग्रंथ, यात नामदेवांची पदे आहेत.
अजमेर शरीफ: ख्वाजा मोईनुद्दीन चिस्ती यांचा दर्गा.
विठ्ठल भक्ती: वारकरी संप्रदायाचे मुख्य आराध्य दैवत.
विद्यार्थी मित्रांनो, भक्ती आणि सुफी चळवळ ही केवळ अभ्यासाचा विषय नसून ती जगण्याची एक पद्धत आहे. परीक्षेमध्ये संतांची नावे, त्यांचे ग्रंथ आणि त्यांचे कार्य यावर लक्ष केंद्रित करा. विशेषतः महाराष्ट्रातील संतांच्या क्रमाने येणाऱ्या प्रश्नांकडे दुर्लक्ष करू नका.
भक्ती चळवळ आणि सुफी संप्रदाय
Mock Test: 20 Questions | 20 Minutes
