दिल्ली सल्तनत

मध्ययुगीन भारताच्या इतिहासामध्ये 'दिल्ली सल्तनत' हा कालखंड अत्यंत महत्त्वाचा मानला जातो. इसवी सन 1206 ते 1526 या सुमारे 320 वर्षांच्या काळात दिल्लीवर पाच वेगवेगळ्या वंशांनी राज्य केले. महा टीईटी आणि इतर स्पर्धा परीक्षांच्या दृष्टीने या कालखंडातील प्रत्येक वंशाचा क्रम, त्यांचे महत्त्वाचे शासक, प्रशासकीय बदल आणि वास्तुकला यांचा अभ्यास करणे अनिवार्य आहे. या लेखामध्ये आपण या सर्व पाच घराण्यांचा सविस्तर आढावा घेणार आहोत.

1. गुलाम वंश (इसवी सन 1206 - 1290)

या वंशाला 'मामलुक वंश' असेही संबोधले जाते. 'मामलुक' या शब्दाचा अर्थ 'मालकीचा दास' असा होतो. या वंशातील सुरुवातीचे राज्यकर्ते हे स्वतः कधीकाळी दास होते आणि नंतर त्यांनी आपल्या कर्तृत्वावर सत्ता मिळवली, म्हणून याला गुलाम वंश म्हणतात.

कुतुबुद्दीन ऐबक (1206 - 1210)

मोहम्मद घोरीच्या मृत्यूनंतर त्याचा विश्वासू गुलाम कुतुबुद्दीन ऐबक याने भारतातील सत्ता आपल्या हाती घेतली आणि गुलाम वंशाची स्थापना केली. त्याने आपली राजधानी लाहोर येथे ठेवली होती. ऐबक हा अतिशय दानशूर होता, म्हणून त्याला 'लखबक्ष' (लाखोंचे दान करणारा) अशी पदवी मिळाली होती. त्याने दिल्लीमध्ये प्रसिद्ध 'कुतुबमिनार'च्या बांधकामाला सुरुवात केली, परंतु ते पूर्ण होण्यापूर्वीच त्याचा मृत्यू झाला. त्याने अजमेर येथे 'अढाई दिन का झोपडा' ही वास्तूही बांधली. 1210 मध्ये चौगान (पोलो) खेळताना घोड्यावरून पडून त्याचा मृत्यू झाला.

अल्तमश किंवा इल्तुतमिश (1211 - 1236)

ऐबकनंतर त्याचा जावई इल्तुतमिश सत्तेवर आला. त्याला दिल्ली सल्तनतचा 'खरा संस्थापक' मानले जाते कारण त्याने राजधानी लाहोरहून दिल्लीला हलवली. त्याने प्रशासनात सुधारणा करण्यासाठी 'तुर्कान-ए-चिहलगानी' नावाचा 40 श्रीमंत तुर्की सरदारांचा गट तयार केला. त्याने 'इक्ता' ही जमिनीची महसूल पद्धत सुरू केली आणि 'टंका' (चांदीचे नाणे) व 'जितल' (तांब्याचे नाणे) ही चलन पद्धत अमलात आणली. कुतुबमिनारचे अपूर्ण राहिलेले बांधकाम त्यानेच पूर्ण केले.

रझिया सुलताना (1236 - 1240)

इल्तुतमिशने आपल्या मुलांपेक्षा आपल्या मुलीला, रझियाला अधिक कार्यक्षम मानले आणि तिला वारस घोषित केले. रझिया ही दिल्लीच्या तख्तावर बसणारी 'पहिली महिला शासक' होती. तिने पडदा पद्धत सोडून देऊन पुरुषांप्रमाणे पोशाख परिधान करून दरबारात येण्यास सुरुवात केली. तथापि, तत्कालीन तुर्की सरदारांना एका महिलेचे नेतृत्व मान्य नव्हते, त्यामुळे तिचा कार्यकाळ संघर्षाचा राहिला. 1240 मध्ये कैथल जवळ तिची हत्या करण्यात आली.

गियासुद्दीन बलवन (1266 - 1286)

बलवन हा गुलाम वंशातील सर्वात शक्तिशाली राजांपैकी एक होता. त्याने इल्तुतमिशने बनवलेला 'चाळीसा' (40 सरदारांचा गट) नष्ट केला कारण हे सरदार राजाच्या अधिकाराला आव्हान देत होते. त्याने 'रक्त आणि लोखंड' (Blood and Iron) हे धोरण अवलंबले, ज्याचा अर्थ विद्रोहींना कठोर शिक्षा देणे असा होता. त्याने स्वतःला 'झिल-ए-इलाही' (देवाची सावली) असे घोषित केले आणि दरबारात 'सिजदा' (जमिनीवर वाकून नमस्कार करणे) व 'पायबोस' (राजाच्या पायांचे चुंबन घेणे) या प्रथा सुरू केल्या. मंगोल आक्रमणांपासून साम्राज्याचे रक्षण करण्यासाठी त्याने सीमावर्ती भागात किल्ले बांधले.

2. खिल्जी वंश (इसवी सन 1290 - 1320)

गुलाम वंशाच्या पतनानंतर जलालुद्दीन खिल्जीने खिल्जी वंशाची स्थापना केली. हा कालखंड विस्तारवादी धोरणांसाठी ओळखला जातो.

जलालुद्दीन खिल्जी (1290 - 1296)

हा या वंशाचा संस्थापक होता. तो स्वभावाने उदार होता, परंतु त्याचा पुतण्या आणि जावई अलाउद्दीन खिल्जी याने त्याची हत्या करून सत्ता हस्तगत केली.

अलाउद्दीन खिल्जी (1296 - 1316)

अलाउद्दीन हा सल्तनत काळातील सर्वात महत्त्वाकांक्षी राजा होता. त्याने 'सिकंदर-ए-साहनी' (दुसरा अलेक्झांडर) ही पदवी धारण केली होती. त्याने दक्षिण भारतावर स्वारी करणारा पहिला दिल्लीचा सुलतान होण्याचा मान मिळवला. त्याच्या दक्षिण मोहिमांचे नेतृत्व त्याचा सेनापती 'मलिक काफूर' याने केले होते.

अलाउद्दीनच्या महत्त्वाच्या सुधारणा:

बाजार नियंत्रण पद्धत: त्याने जीवनावश्यक वस्तूंचे दर निश्चित केले जेणेकरून कमी पगारातही सैनिकांना चांगले जीवन जगता येईल. यासाठी त्याने 'शहना-ए-मंडी' नावाच्या अधिकाऱ्याची नियुक्ती केली.
सैन्य सुधारणा: त्याने सैनिकांना रोख पगार देण्याची पद्धत सुरू केली. घोड्यांना डाग देण्याची पद्धत (डाग पद्धत) आणि सैनिकांचे वर्णन ठेवण्याची पद्धत (हुलिया पद्धत) त्यानेच सुरू केली.
महसूल सुधारणा: जमिनीची मोजणी करून त्यानुसार कर आकारणी सुरू केली. त्याने 'खम्स' (लुटलेल्या मालातील वाटा) वाढवून राजाचा हिस्सा 80 टक्के केला.

3. तुघलक वंश (इसवी सन 1320 - 1414)

खिल्जी वंशाच्या शेवटच्या शासकाची हत्या करून गियासुद्दीन तुघलकने या वंशाची स्थापना केली. या वंशाचा कार्यकाळ दिल्ली सल्तनतमध्ये सर्वात मोठा होता.

मोहम्मद-बिन-तुघलक (1325 - 1351)

मोहम्मद-बिन-तुघलक हा अत्यंत विद्वान पण दुर्दैवी राजा म्हणून ओळखला जातो. त्याने अनेक नाविन्यपूर्ण प्रयोग केले, जे वेळेच्या पुढे असल्याने अपयशी ठरले.

त्याचे महत्त्वाचे पाच प्रयोग:

राजधानीचे स्थलांतर: 1327 मध्ये त्याने आपली राजधानी दिल्लीहून महाराष्ट्रातील 'देवगिरी' येथे हलवली आणि तिचे नाव 'दौलताबाद' ठेवले. त्याला वाटले की येथून दक्षिण भारतावर नियंत्रण ठेवणे सोपे जाईल, पण पाण्याचे दुर्भिक्ष्य आणि प्रवासातील त्रासामुळे हा निर्णय चुकला आणि त्याला पुन्हा दिल्लीला परत जावे लागले.
सांकेतिक चलन (Token Currency): त्याने सोन्या-चांदीच्या टंचाईमुळे तांब्याची आणि पितळाची नाणी सुरू केली, ज्यांचे मूल्य चांदीच्या नाण्याइतकेच ठेवले. मात्र, घरोघरी बनावट नाणी तयार होऊ लागल्याने ही योजना रद्द करावी लागली.
दोआबमधील कर वाढ: गंगा-यमुना नद्यांमधील सुपीक प्रदेशात (दोआब) त्याने कर वाढवला, पण त्याच वेळी तिथे दुष्काळ पडल्याने शेतकऱ्यांनी बंड केले.
खुरासान आणि कराचिल मोहीम: या लष्करी मोहिमांवर प्रचंड खर्च झाला पण त्यातून काहीही साध्य झाले नाही.

त्याच्या काळात प्रसिद्ध मोरक्कन प्रवासी 'इब्न बतुता' भारतात आला होता, ज्याने 'ऱ्हैला' हे पुस्तक लिहिले.

फिरोजशाह तुघलक (1351 - 1388)

हा मोहम्मद-बिन-तुघलकचा चुलत भाऊ होता. त्याने लोककल्याणाची अनेक कामे केली. त्याने फिरोजपूर, जौनपूर आणि हिस्सार यांसारखी नवीन शहरे वसविली. त्याने शेतीसाठी मोठ्या प्रमाणात कालवे बांधले. त्याने 'दिवाण-ए-खैरात' (गरिबांसाठी मदत विभाग) आणि 'दिवाण-ए-बंदगान' (दासांसाठी विभाग) स्थापन केला. त्याने ब्राह्मणांवर प्रथमच 'जझिया' कर लादला.

4. सय्यद वंश (इसवी सन 1414 - 1451)

1398 मध्ये तैमूर लंगने भारतावर आक्रमण केले आणि तुघलक सत्तेला मोठा धक्का दिला. तैमूरचा प्रतिनिधी म्हणून 'खिज्र खान' याने सय्यद वंशाची स्थापना केली. या वंशाचा कार्यकाळ छोटा होता आणि त्यांनी स्वतःला सुलतान न म्हणवता 'रयत-ए-आला' ही पदवी लावली.

5. लोदी वंश (इसवी सन 1451 - 1526)

हा दिल्ली सल्तनतचा शेवटचा वंश होता. लोदी हे मूळचे अफगाण होते, तर यापूर्वीचे सर्व वंश तुर्की होते.

बहलोल लोदी (1451 - 1489)

त्याने लोदी वंशाची स्थापना केली. त्याने आपल्या सरदारांना बरोबरीची वागणूक दिली आणि अफगाण टोळी पद्धतीवर आधारित प्रशासन चालवले.

सिकंदर लोदी (1489 - 1517)

हा या वंशाचा सर्वात कार्यक्षम राजा होता. त्याने 1504 मध्ये 'आग्रा' शहर वसविले आणि नंतर आपली राजधानी तिथे हलवली. त्याने जमिनीच्या मोजणीसाठी 'गझ-ए-सिकंदरी' हे परिमाण सुरू केले. तो कविताही लिहीत असे आणि 'गुलरुखी' या टोपणनावाने काव्यरचना करत असे.

इब्राहिम लोदी (1517 - 1526)

हा दिल्ली सल्तनतचा शेवटचा सुलतान होता. तो अतिशय गर्विष्ठ होता, ज्यामुळे त्याचे स्वतःचे सरदारही त्याच्या विरोधात गेले. पंजाबचा गव्हर्नर दौलत खान लोदी याने काबूलचा राजा बाबर याला भारतावर आक्रमण करण्यासाठी निमंत्रण दिले.

पानिपतची पहिली लढाई (21 एप्रिल 1526):

या ऐतिहासिक लढाईत बाबरने इब्राहिम लोदीचा पराभव केला. इब्राहिम लोदी हा रणांगणात मारला जाणारा सल्तनत काळातील एकमेव सुलतान होता. या विजयानंतर भारतात 'मुघल साम्राज्याची' स्थापना झाली आणि दिल्ली सल्तनतचा अस्त झाला.

प्रशासकीय आणि सांस्कृतिक पैलू (Quick Revision)

प्रशासन: सुलतानाचा अधिकार सर्वश्रेष्ठ असे. त्याला मदत करण्यासाठी वजीर (पंतप्रधान), आरिझ-ए-मुमालिक (संरक्षण मंत्री) आणि सदर-उस-सुदूर (धार्मिक प्रमुख) असे अधिकारी असत.
इक्ता पद्धत: जमीन महसूल गोळा करण्यासाठी अधिकाऱ्यांना दिलेल्या प्रदेशाला 'इक्ता' म्हटले जाई आणि तो सांभाळणाऱ्याला 'इक्तेदार' किंवा 'मुक्ती' म्हणत.
वास्तुकला: या काळात इंडो-इस्लामिक स्थापत्यशैलीचा विकास झाला. कमान (Arch) आणि घुमट (Dome) यांचा वापर वाढला. 'अलाई दरवाजा' आणि 'लोदी गार्डन्स' ही याची उत्तम उदाहरणे आहेत.
साहित्य: अमीर खुसरो, ज्याला 'भारताचा पोपट' (तुती-ए-हिंद) म्हटले जाते, याने याच काळात अनेक ग्रंथ लिहिले. त्याने सतार आणि तबला या वाद्यांच्या निर्मितीत योगदान दिले.

विद्यार्थी मित्रांनो, दिल्ली सल्तनतचा हा प्रवास आपल्याला मध्ययुगीन भारताची राजकीय गुंतागुंत समजून घेण्यास मदत करतो. परीक्षेच्या दृष्टीने घराण्यांचा क्रम (गुलाम → खिल्जी → तुघलक → सय्यद → लोदी) आणि महत्त्वाच्या सुलतानांच्या विशेष सुधारणा लक्षात ठेवणे आवश्यक आहे.