भारत हा प्राचीन काळापासून आपल्या अफाट साधनसंपत्तीमुळे आणि सांस्कृतिक वैभवामुळे जगाच्या आकर्षणाचे केंद्र राहिला आहे. भारताच्या वायव्य सरहद्दीवरून अनेक परकीय आक्रमकांनी भारतावर आक्रमणे केली, परंतु या आक्रमणांचा परिणाम केवळ विध्वंसापुरता मर्यादित नव्हता. यातूनच प्राचीन भारताचा जगाशी व्यापार, कला, संस्कृती आणि विज्ञानाच्या क्षेत्रात संबंध प्रस्थापित झाला. महा टीईटी (Maha TET) परीक्षेच्या दृष्टीने हा अत्यंत महत्त्वाचा घटक आहे.
इराणी व ग्रीक आक्रमणे
प्राचीन काळात भारताच्या वायव्य दिशेला असलेल्या इराण आणि ग्रीस या देशांमधून मोठी आक्रमणे झाली. ही आक्रमणे केवळ साम्राज्य विस्तारासाठी नव्हती, तर त्यामागे आर्थिक आणि व्यापारी उद्देशही होते.
१. इराणी आक्रमण (हखामनी साम्राज्य):
भारतावर सर्वात पहिले परकीय आक्रमण इराणमधील हखामनी साम्राज्याच्या राजांनी केले. इराणमधील सायरस या राजाने भारताच्या वायव्य सीमेवर आपली सत्ता प्रस्थापित करण्याचा प्रयत्न केला.
सायरस (कुरूश): हखामनी साम्राज्याचा संस्थापक सायरस याने $\text{ई.स.पू. } 550$ च्या सुमारास भारताच्या वायव्य भागावर स्वारी केली होती. त्याने सिंधू नदीच्या पश्चिमेकडील काही भाग जिंकून घेतला होता.
दारीयुश (पहिला दारा): सायरसनंतर त्याचा नातू पहिला दारा (Darius I) याने $\text{ई.स.पू. } 518$ मध्ये भारतावर आक्रमण केले. त्याने पंजाबचा काही भाग आणि सिंधू नदीचा प्रदेश जिंकून आपल्या साम्राज्याला जोडला. दाराच्या साम्राज्यात हा भारतीय प्रदेश 'विसावा प्रांत' (सत्रापी) म्हणून ओळखला जात असे. या प्रांतातून इराणी राजाला प्रचंड प्रमाणात कर मिळत असे.
इराणी आक्रमणाचे परिणाम:
इराणी आक्रमणामुळे भारत आणि इराण यांच्यात व्यापार वाढला. इराणमधील 'खरोष्टी' लिपीचा वापर भारतात सुरू झाला, जी उजवीकडून डावीकडे लिहिली जात असे. तसेच सम्राट अशोकाच्या काळातील स्तंभांवर आणि शिलालेखांवर इराणी शिल्पकलेचा प्रभाव दिसून येतो, उदाहरणार्थ, स्तंभांच्या वरच्या बाजूला असलेली प्राण्यांची शिल्पे.
२. ग्रीक आक्रमण (अलेक्झांडर द ग्रेट):
इराणी साम्राज्य नष्ट केल्यानंतर ग्रीसचा राजा अलेक्झांडर (सिकंदर) भारताकडे वळला. अलेक्झांडर हा मॅसेडोनियाचा राजा होता. जग जिंकण्याच्या ईर्ष्येपोटी त्याने पूर्वेकडे कूच केली.
भारतावर आक्रमण ($\text{ई.स.पू. } 326$): अलेक्झांडरने खैबर खिंडीतून भारतात प्रवेश केला. तक्षशिलेचा राजा आंभी याने अलेक्झांडरशी मैत्री केली, परंतु झेलम नदीच्या काठावर त्याला राजा पोरस (पुरु) याच्या कडव्या प्रतिकाराचा सामना करावा लागला.
झेलमचे युद्ध (हायडास्पेसचे युद्ध): हे युद्ध इतिहासात प्रसिद्ध आहे. राजा पोरसचा पराभव झाला असला तरी त्याच्या पराक्रमामुळे अलेक्झांडर प्रभावित झाला आणि त्याने पोरसचे राज्य त्याला परत केले.
अलेक्झांडरची माघार: अलेक्झांडरला भारताच्या अंतर्गत भागात म्हणजेच मगध साम्राज्याकडे (नंद घराणे) कूच करायची होती, परंतु त्याच्या सैनिकांनी पुढे जाण्यास नकार दिला. ग्रीक सैनिक अनेक वर्षांपासून घरापासून लांब होते, ते थकले होते आणि त्यांना मायदेशी जाण्याची ओढ लागली होती. तसेच भारतातील उष्ण हवामान आणि भारतीय सैनिकांच्या शौर्याची त्यांनी धास्ती घेतली होती.
अलेक्झांडरचा मृत्यू: परतत असताना $\text{ई.स.पू. } 323$ मध्ये बॅबिलोन येथे अलेक्झांडरचा मृत्यू झाला.
अलेक्झांडरच्या आक्रमणाचे महत्त्व:
अलेक्झांडरच्या आक्रमणामुळे भारत आणि पाश्चिमात्य जग यांच्यात प्रत्यक्ष संपर्क आला. भूमार्ग आणि जलमार्गांची माहिती मिळाल्याने व्यापाराला चालना मिळाली. अलेक्झांडरच्या सोबत अनेक इतिहासकार आले होते, ज्यांच्या लिखाणातून आपल्याला त्या काळातील भारताची विश्वसनीय माहिती मिळते.
गांधार कला: सांस्कृतिक मिलाफ
परकीय आक्रमणांचा सर्वात सकारात्मक परिणाम म्हणजे 'गांधार कला' शैलीचा उदय होय. ही शैली ग्रीक आणि भारतीय शिल्पकलेच्या मिश्रणातून तयार झाली आहे.
१. गांधार कलेचा उगम:
भारताच्या वायव्य भागात म्हणजेच गांधार प्रदेशात (आजचा अफगाणिस्तान आणि पाकिस्तानचा भाग) ग्रीक लोकांनी वसाहती स्थापन केल्या होत्या. तेथील स्थानिक भारतीय कलाकार आणि ग्रीक कलाकार यांच्या संपर्कातून एक नवीन कलाशैली विकसित झाली, तिलाच 'गांधार कला' असे म्हणतात.
२. वैशिष्ट्ये:
मानवी शरीराचे वास्तववादी चित्रण: गांधार कलेमध्ये मानवी शरीराचे स्नायू, हाडे आणि शिरा यांचे अत्यंत बारकाईने चित्रण केलेले आढळते. हे ग्रीक शिल्पकलेचे मुख्य वैशिष्ट्य आहे.
बुद्धांच्या प्रतिमा: या शैलीत भगवान बुद्धांच्या मूर्ती मोठ्या प्रमाणावर तयार करण्यात आल्या. या मूर्तींमध्ये बुद्धांचे केस कुरळे दाखवले आहेत आणि त्यांच्या शरीरावर ग्रीक पद्धतीचे वस्त्र (टोगा) दाखवले आहे.
काळा पाषाण: ही शिल्पे प्रामुख्याने निळसर-काळ्या रंगाच्या पाषाणात (Schist) कोरलेली आहेत.
चेहऱ्यावरील हावभाव: मूर्तींच्या चेहऱ्यावर अत्यंत शांत आणि प्रसन्न भाव कोरलेले दिसतात, जे भारतीय आध्यात्मिक विचारांचे प्रतीक आहेत.
या कलेला 'इंडो-ग्रीक' कला असेही म्हटले जाते. कुशाण राजा कनिष्क याच्या काळात गांधार कलेला मोठे राजाश्रय मिळाले आणि ही कला मध्य आशियापर्यंत पोहोचली.
रेशीम मार्ग (Silk Road) आणि जागतिक व्यापार
प्राचीन काळी भारताचा व्यापार जगातील अनेक देशांशी चालत असे. यामध्ये 'रेशीम मार्ग' हा सर्वात महत्त्वाचा आणि मोठा व्यापारी मार्ग होता.
१. रेशीम मार्ग म्हणजे काय?
हा एक प्राचीन व्यापारी मार्ग होता जो चीनला मध्य आशियामार्गे युरोप आणि रोमशी जोडत असे. चीनमधून पाश्चिमात्य देशांकडे मोठ्या प्रमाणावर रेशमाची निर्यात होत असे, म्हणून या मार्गाला 'रेशीम मार्ग' हे नाव पडले.
२. भारताचे महत्त्व आणि नियंत्रण:
रेशीम मार्गाच्या काही उपशाखा भारतातून जात असत. विशेषतः कुशाण सम्राट कनिष्क याने या मार्गावर आपले नियंत्रण प्रस्थापित केले होते. कनिष्क याने रेशीम मार्गावरून जाणाऱ्या व्यापाऱ्यांकडून कर वसूल केला, ज्यामुळे कुशाण साम्राज्याची आर्थिक भरभराट झाली.
भारतातून होणारी निर्यात: रेशीम मार्गाद्वारे भारतातून सुती कापड, मलमल, मसाल्याचे पदार्थ (विशेषतः मिरी), हस्तिदंत, मौल्यवान रत्ने आणि औषधी वनस्पती यांची निर्यात केली जात असे.
रोमशी व्यापार: दक्षिण भारतातील सातवाहन राजे आणि पांड्य राजांचे रोमशी घनिष्ठ व्यापारी संबंध होते. रोमन साम्राज्यात भारतीय मिरीला 'काळे सोने' म्हटले जात असे.
३. सांस्कृतिक देवाणघेवाण:
रेशीम मार्ग केवळ व्यापाराचा मार्ग नव्हता, तर तो संस्कृतीच्या प्रसाराचे माध्यमही होता. याच मार्गाने बौद्ध धर्म चीन, जपान, कोरिया आणि मध्य आशियात पोहोचला. अनेक भारतीय विद्वान आणि बौद्ध भिक्खू या मार्गाने परदेशात गेले आणि तेथील संस्कृतीवर प्रभाव पाडला.
Fact Box: मिलिंदपञ्ह (Milindapanha)
प्राचीन भारताच्या इतिहासात काही परकीय राजांनी भारतीय संस्कृतीचा पूर्णपणे स्वीकार केला होता. त्यापैकी एक महत्त्वाचा राजा म्हणजे 'मिनँडर'.
राजा मिनँडर (मिलिंद): हा एक इंडो-ग्रीक राजा होता, ज्याने भारताच्या वायव्य भागात राज्य केले. भारतीय साहित्यात तो 'राजा मिलिंद' म्हणून ओळखला जातो.
बौद्ध भिक्खू नागसेन: राजा मिलिंद हा अत्यंत बुद्धिमान आणि जिज्ञासू होता. त्याला बौद्ध धर्माबद्दल अनेक शंका होत्या. त्याने बौद्ध भिक्खू नागसेन यांच्याशी चर्चा केली.
ग्रंथाची निर्मिती: राजा मिलिंद आणि भिक्खू नागसेन यांच्यातील हा प्रश्नोत्तरांचा संवाद पाली भाषेतून ग्रंथबद्ध करण्यात आला आहे. या ग्रंथाला 'मिलिंदपञ्ह' (मिलिंदचे प्रश्न) असे म्हणतात.
या ग्रंथातून आपल्याला त्या काळातील तात्विक विचार आणि बौद्ध धर्माच्या प्रसाराची माहिती मिळते. हा ग्रंथ प्राचीन भारताचा परकीय लोकांशी असलेल्या वैचारिक संबंधाचा एक उत्तम पुरावा आहे.
प्रमुख परीक्षा कल (Maha TET Analysis)
महा टीईटी परीक्षेच्या मागील प्रश्नपत्रिकांचा विचार करता या घटकावर खालीलप्रमाणे प्रश्न विचारले जातात:
अलेक्झांडरने भारतावर कोणत्या वर्षी आक्रमण केले? ($\text{ई.स.पू. } 326$)
गांधार कलेवर कोणत्या देशाच्या कलेचा प्रभाव आहे? (ग्रीक)
'मिलिंदपञ्ह' हा ग्रंथ कोणत्या दोन व्यक्तींच्या संवादावर आधारित आहे? (मिनँडर आणि नागसेन)
रेशीम मार्गावर कोणत्या भारतीय राजाने नियंत्रण मिळवले होते? (कनिष्क)
खरोष्टी लिपीचा उगम कोणत्या आक्रमणातून झाला? (इराणी)
अध्यापनशास्त्रीय दृष्टीकोन (Pedagogical Approach)
वर्गात हा विषय शिकवताना शिक्षकांनी केवळ तारखांवर भर न देता 'प्रक्रियेवर' भर दिला पाहिजे.
नकाशाचा वापर: विद्यार्थ्यांना प्राचीन जगाचा नकाशा दाखवून रेशीम मार्ग आणि अलेक्झांडरचा मार्ग स्पष्ट करावा. यामुळे विद्यार्थ्यांना भौगोलिक स्थितीचे आकलन होईल.
चित्र प्रदर्शन: गांधार शैलीतील बुद्धांची मूर्ती आणि भारतीय शैलीतील मूर्ती यांची तुलना करून दाखवावी. मुलांमध्ये निरीक्षण कौशल्य विकसित होईल.
नाण्यांचे महत्त्व: ग्रीक राजांनी सोन्याची नाणी पाडण्याची पद्धत भारतात आणली. नाण्यांवरील चित्रे आणि लेखन यावरून इतिहास कसा समजून घेता येतो, हे विद्यार्थ्यांना सांगावे.
रिव्हिजन नोट्स (Quick Revision)
पहिले परकीय आक्रमण: इराणचा सम्राट पहिला दारा.
अलेक्झांडर (सिकंदर): मॅसेडोनियाचा राजा, पोरसशी युद्ध ($\text{ई.स.पू. } 326$).
गांधार कला: भारतीय + ग्रीक मिश्रण, कुशाण काळात वैभव.
रेशीम मार्ग: चीन-भारत-रोम व्यापार, कनिष्काचे नियंत्रण.
मिलिंदपञ्ह: राजा मिलिंद आणि नागसेन संवाद.
इंडो-ग्रीक नाणी: एका बाजूला राजाचे चित्र आणि दुसऱ्या बाजूला देवतेचे चित्र.
हवामान परिणाम: ग्रीक सैन्याने मगधवर स्वारी करण्यास नकार देण्याचे एक कारण भारतातील उष्ण हवामान होते.
परकीय आक्रमणे आणि प्राचीन भारत
Mock Test: 20 Questions | 20 Minutes
