मानसिक ताण व संघर्ष

शिक्षक पात्रता परीक्षा म्हणजेच Maha TET च्या दृष्टिकोनातून 'मानसिक ताण आणि संघर्ष' हा अत्यंत महत्त्वाचा विषय आहे. एक शिक्षक म्हणून आपल्याला केवळ विद्यार्थ्यांचा अभ्यासच नाही, तर त्यांच्या मानसिक स्थितीचाही अभ्यास करावा लागतो. मुले अनेकदा अभ्यासाच्या ओझ्यामुळे, कौटुंबिक परिस्थितीमुळे किंवा मित्रांमधील स्पर्धेमुळे तणावाखाली असतात. हा ताण त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वावर कसा परिणाम करतो आणि ते यातून बाहेर पडण्यासाठी नकळतपणे कोणत्या मार्गांचा वापर करतात, हे समजून घेणे अनिवार्य आहे.

मानसिक संघर्षाचे स्वरूप आणि व्याख्या

जेव्हा व्यक्तीसमोर दोन किंवा अधिक पर्याय असतात आणि त्यांपैकी नेमकी कोणाची निवड करावी हे कळत नाही, तेव्हा मनात जी अवस्था निर्माण होते, तिला 'मानसिक संघर्ष' असे म्हणतात. मानसशास्त्रात याला 'Conflict' म्हटले जाते. आपल्या मनात एकाच वेळी दोन परस्परविरोधी इच्छा निर्माण होतात. उदाहरणार्थ, एका विद्यार्थ्याला मित्रांसोबत चित्रपट पाहायला जायचे आहे, पण त्याच वेळी त्याला परीक्षेचा अभ्यासही करायचा आहे. येथे चित्रपट पाहण्याची ओढ आणि परीक्षेची भीती या दोन विरुद्ध भावनांमध्ये युद्ध सुरू होते.

मानसिक संघर्ष हा प्रामुख्याने निर्णयाच्या असमर्थतेतून जन्माला येतो. जोपर्यंत व्यक्ती एक ठाम निर्णय घेत नाही, तोपर्यंत तिचे मन अस्वस्थ राहते. हा संघर्ष जितका काळ टिकतो, तितका मानसिक ताण वाढत जातो.

संघर्षाचे प्रकार (Types of Conflict)

प्रसिद्ध मानसशास्त्रज्ञ कुर्ट लेविन यांनी मानवी वर्तणुकीचा अभ्यास करून संघर्षाचे तीन मुख्य प्रकार सांगितले आहेत. TET परीक्षेमध्ये या प्रकारांवर आधारित अनेक उपयोजनात्मक प्रश्न विचारले जातात.

1. हवहवेसे संघर्ष (Approach-Approach Conflict):

हा संघर्षाचा सर्वात सोपा आणि कमी त्रासदायक प्रकार आहे. जेव्हा व्यक्तीसमोर दोन अत्यंत सकारात्मक आणि आवडीचे पर्याय असतात, परंतु ती एका वेळी केवळ एकाच पर्यायाची निवड करू शकते, तेव्हा हा संघर्ष निर्माण होतो.

उदाहरण: एका विद्यार्थ्याची दोन चांगल्या नामांकित शाळांमध्ये शिक्षक म्हणून निवड झाली आहे. दोन्ही शाळांचे पगार आणि सोयीसुविधा उत्तम आहेत. आता त्याला कोणत्या शाळेत रुजू व्हावे, हे ठरवताना जो संघर्ष होतो, तो 'हवहवेसे' प्रकारचा असतो. येथे दोन्ही पर्याय 'हवे' आहेत, म्हणून याला 'प्लस-प्लस' ( $+$ / $+$ ) संघर्ष असेही म्हणतात.

2. नकोनकोसे संघर्ष (Avoidance-Avoidance Conflict):

हा प्रकार सर्वात क्लिष्ट आणि त्रासदायक असतो. यात व्यक्तीसमोर दोन असे पर्याय असतात जे तिला मुळीच आवडत नाहीत, परंतु त्यातील एकाची निवड करणे अनिवार्य असते. याला 'इकडे आड तिकडे विहीर' अशी स्थिती म्हणतात.

उदाहरण: एका मुलाला गणिताचा अभ्यास करायला आवडत नाही (नको असलेला पर्याय 1), पण जर त्याने अभ्यास केला नाही तर त्याला वडिलांचा मार खावा लागेल (नको असलेला पर्याय 2). येथे दोन्ही गोष्टी नको आहेत, पण त्या टाळता येत नाहीत. याला 'मायनस-मायनस' ( $-$ / $-$ ) संघर्ष म्हणतात.

3. हवैनकोसे संघर्ष (Approach-Avoidance Conflict):

हा संघर्ष एकाच उद्दिष्टाबाबत असतो. त्या उद्दिष्टामध्ये काही गोष्टी चांगल्या असतात तर काही वाईट. म्हणजे ते उद्दिष्ट साध्य करण्याची ओढही असते आणि त्यातून मिळणाऱ्या परिणामाची भीतीही असते.

उदाहरण: एका व्यक्तीला मिठाई खायची खूप इच्छा आहे (हवा असलेला भाग), पण त्याला मधुमेह असल्याने साखरेची भीतीही वाटते (नको असलेला भाग). येथे ध्येय एकच आहे 'मिठाई', पण त्याच्याशी निगडित भावना दोन आहेत. याला 'प्लस-मायनस' ( $+$ / $-$ ) संघर्ष म्हणतात.

4. द्वि-हवैनकोसे संघर्ष (Double Approach-Avoidance Conflict):

कधीकधी व्यक्तीसमोर दोन पर्याय असतात आणि त्या दोन्ही पर्यायांचे काही फायदे आणि काही तोटे असतात. अशा वेळी होणारा गोंधळ म्हणजे द्वि-हवैनकोसे संघर्ष होय.

उदाहरण: एखाद्या मुलीला लग्नासाठी दोन स्थळे आली आहेत. पहिल्या स्थळी मुलगा खूप श्रीमंत आहे पण त्याचे कुटुंब खूप कडक शिस्तीचे आहे. दुसऱ्या स्थळी मुलगा मध्यमवर्गीय आहे पण कुटुंब खूप मनमोकळे आहे. येथे दोन्ही पर्यायांत काही सकारात्मक तर काही नकारात्मक बाजू आहेत.

संघर्षाचे स्त्रोत (Sources of Conflict)

मानसिक संघर्ष उगीचच निर्माण होत नाही, त्यामागे काही ठराविक कारणे किंवा स्त्रोत असतात:

व्यक्तिगत अडथळे: व्यक्तीच्या स्वतःच्या शारीरिक किंवा मानसिक मर्यादांमुळे संघर्ष निर्माण होऊ शकतो. समजा एखाद्या मुलाला गायक बनायचे आहे, पण त्याचा आवाज चांगला नाही, तर त्याच्या मनात स्वतःच्या क्षमतेबद्दल संघर्ष निर्माण होतो.
सामाजिक अडथळे: समाजाचे नियम, रूढी-परंपरा आणि कुटुंबाच्या अपेक्षा यामुळे व्यक्तीला आपल्या इच्छा मारून जगावे लागते. प्रेमविवाह करायचा आहे पण समाजाची भीती आहे, हा सामाजिक अडथळ्याचा भाग आहे.
पर्यावरणीय अडथळे: निसर्ग किंवा बाह्य परिस्थितीमुळे येणारे अडथळे. उदा. खेळाडूला सराव करायचा आहे पण बाहेर मुसळधार पाऊस पडत आहे.

संघर्षाचे समायोजन (Adjustment of Conflict)

संघर्षातून बाहेर पडण्यासाठी व्यक्तीला समायोजन करावे लागते. समायोजन म्हणजे परिस्थितीशी जुळवून घेणे.

निर्णयाची प्रक्रिया: संघर्षाच्या वेळी व्यक्तीने दोन्ही पर्यायांचे फायदे आणि तोटे यांची तुलना केली पाहिजे. ज्या पर्यायामुळे दीर्घकालीन फायदा होईल, त्याची निवड करणे हिताचे ठरते.
तडजोड: कधीकधी पूर्ण यश मिळवण्याऐवजी थोड्या प्रमाणात तडजोड करून मनःशांती मिळवली जाते.
उद्दिष्ट बदलणे: जर एखादे ध्येय गाठणे अशक्य असेल, तर त्याऐवजी दुसरे वास्तववादी ध्येय निश्चित करणे म्हणजे समायोजन होय.

संरक्षणात्मक यंत्रणा (Defense Mechanisms)

जेव्हा मानसिक संघर्ष किंवा ताण असह्य होतो आणि व्यक्तीला त्यावर थेट मात करता येत नाही, तेव्हा तिचे मन स्वतःचे रक्षण करण्यासाठी काही अप्रत्यक्ष मार्गांचा वापर करते. सिगमंड फ्रॉइड यांनी याला 'संरक्षण यंत्रणा' असे नाव दिले आहे. या यंत्रणा तात्पुरता दिलासा देतात, पण त्या वास्तवाचा स्वीकार करत नाहीत.

1. दमन (Repression):

आपल्या मनातील नको असलेले विचार, क्लेशदायक आठवणी किंवा अनैतिक इच्छा जाणीवपूर्वक विसरण्याचा प्रयत्न करणे म्हणजे दमन होय. या आठवणी मनाच्या कोपऱ्यात ढकलल्या जातात. जरी त्या वरवर दिसत नसल्या, तरी त्या सुप्त मनात जिवंत असतात आणि स्वप्नांद्वारे किंवा चुकीच्या वर्तनातून बाहेर पडू शकतात.

2. विस्थापन (Displacement):

एका व्यक्तीवर आलेला राग किंवा भावना दुसऱ्या कमी ताकदवान व्यक्तीवर किंवा वस्तूवर काढणे म्हणजे विस्थापन होय.

उदाहरण: ऑफिसमध्ये बॉसने अपमान केल्यावर तो राग घरी येऊन पत्नीवर किंवा मुलांवर काढणे. येथे राग बॉसवर आहे, पण तो विस्थापित मुलांकडे झाला आहे.

3. प्रतिस्थापण (Substitution):

जेव्हा मूळ ध्येय प्राप्त करणे कठीण असते, तेव्हा व्यक्ती त्या ध्येयाशी मिळतेजुळते दुसरे सोपे ध्येय निवडते.

उदाहरण: एखाद्या मुलीला डॉक्टर बनायचे होते पण तिला प्रवेश मिळाला नाही, मग तिने नर्स बनून रुग्णांची सेवा करण्याचे ठरवले. येथे डॉक्टर या ध्येयाचे प्रतिस्थापण नर्स या ध्येयाने झाले.

4. प्रक्षेपण (Projection):

स्वतःचे दोष, चुका किंवा अपयश दुसऱ्याच्या माथी मारणे म्हणजे प्रक्षेपण होय. स्वतःच्या उणिवांचा स्वीकार न करता दुसऱ्याला दोष देणे हा यातला मुख्य भाग आहे.

उदाहरण: "नाचता येईना अंगण वाकडे" ही म्हण प्रक्षेपणाचे उत्तम उदाहरण आहे. परीक्षेत कमी गुण मिळाल्यावर "शिक्षकांनी नीट शिकवले नाही" किंवा "पेपर खूप कठीण होता" असे म्हणणे म्हणजे प्रक्षेपण होय.

5. प्रतिगमन (Regression):

जेव्हा एखादी मोठी व्यक्ती संकटाच्या वेळी लहान मुलांसारखे वागू लागते, तेव्हा त्याला प्रतिगमन म्हणतात. व्यक्ती आपल्या विकासाच्या आधीच्या पायरीवर मागे जाते.

उदाहरण: मोठेपणी अपयश आल्यावर ढसाढसा रडणे, अंगठा चोखणे किंवा रागाच्या भरात पाय आपटणे.

6. उदात्तीकरण (Sublimation):

हा एकमेव सकारात्मक संरक्षणात्मक मार्ग मानला जातो. यात आपल्या समाजाला मान्य नसलेल्या किंवा पाशवी प्रेरणांना सामाजिकदृष्ट्या मान्य असलेल्या विधायक कार्यात वळवले जाते.

उदाहरण: एखाद्या व्यक्तीला खूप राग येतो (पाशवी प्रेरणा), तर त्याने तो राग कुस्ती किंवा बॉक्सिंग सारख्या खेळात वापरून पदक जिंकणे. प्रेमभंग झाल्यावर एखादा कवी बनणे हे देखील उदात्तीकरण आहे.

7. खोटे समर्थन (Rationalization):

आपल्या चुकीच्या वागण्याचे किंवा अपयशाचे समर्थन करण्यासाठी तर्कसंगत पण खोटे कारण देणे. याला 'समर्थन' असेही म्हणतात.

उदाहरण: द्राक्षे मिळाली नाहीत की ती आंबट आहेत म्हणणे. मला ती नोकरी नकोच होती कारण तिथला पगार कमी होता, असे म्हणून स्वतःच्या अपयशाचे समर्थन करणे.

8. नाकारणे (Denial):

एखादी दुःखद घटना किंवा वास्तव मान्यच न करणे म्हणजे नाकारणे होय.

उदाहरण: एखाद्या जवळच्या व्यक्तीचा मृत्यू झाल्यावर "ते अजून जिवंत आहेत, ते परत येतील" अशी भावना ठेवणे. हे वास्तवापासून पूर्णपणे पळ काढण्याचे लक्षण आहे.

9. आत्मताडण (Self-harm/Introjection):

स्वतःला शिक्षा करून घेणे. जेव्हा व्यक्ती आपला राग इतरांवर काढू शकत नाही, तेव्हा ती स्वतःलाच शारीरिक किंवा मानसिक इजा पोहोचवते.

10. तादात्मीकरण (Identification):

एखाद्या यशस्वी व्यक्तीशी किंवा संस्थेशी स्वतःचे नाते जोडणे आणि त्यांच्या यशामुळे स्वतःला यशस्वी समजणे.

उदाहरण: आपल्या गावातील व्यक्ती मंत्री झाल्यावर "तो माझा जवळचा मित्र आहे" असे सांगून स्वतःची प्रतिष्ठा वाढवण्याचा प्रयत्न करणे.

11. तदानुभूती (Empathy):

दुसऱ्याचे दुःख स्वतःचे समजून घेणे. ही एक प्रगल्भ मानसिक अवस्था आहे, जी संघर्षात समतोल राखण्यास मदत करते.

12. दिवास्वप्न (Daydreaming):

प्रत्यक्षात ज्या इच्छा पूर्ण होऊ शकत नाहीत, त्या कल्पनेत पूर्ण करणे. गरीब मुलगा आपण करोडपती झालो आहोत आणि गरिबी दूर करत आहोत अशी स्वप्ने पाहतो, तेव्हा त्याला तात्पुरता आनंद मिळतो.

मानसिक ताण (Mental Stress)

ताण म्हणजे बाह्य परिस्थितीने दिलेल्या आव्हानाला शरीराने आणि मनाने दिलेला प्रतिसाद होय. मानसशास्त्रात ताणाचे दोन मुख्य प्रकार मानले जातात:

Eustress (विधायक ताण): हा ताण सकारात्मक असतो. तो व्यक्तीला कार्यप्रवृत्त करतो. परीक्षेचा थोडा ताण असेल तरच विद्यार्थी अभ्यास करतात. याला 'सुखावह ताण' असेही म्हणतात.
Distress (विघातक ताण): जेव्हा ताणाचे प्रमाण मर्यादेबाहेर जाते आणि त्यामुळे कार्यक्षमतेवर परिणाम होतो, तेव्हा त्याला विघातक ताण म्हणतात. यामुळे नैराश्य, आजारपण आणि मानसिक असमतोल निर्माण होतो.

मानसिक समतोल राखण्याचे फायदे आणि तोटे

फायदे:

संरक्षण यंत्रणांचा योग्य वापर केल्यास व्यक्तीचा तात्पुरता मानसिक ताण कमी होतो.
व्यक्ती पूर्णपणे खचून जाण्यापासून वाचते.
'उदात्तीकरण' सारख्या मार्गांमुळे व्यक्तीची प्रगती होऊ शकते.

तोटे:

जर व्यक्ती सतत संरक्षण यंत्रणांचा (उदा. प्रक्षेपण, खोटे समर्थन) वापर करत राहिली, तर ती वास्तवापासून दूर जाते.
समस्या सोडवण्याऐवजी ती टाळण्याची सवय लागते.
यामुळे व्यक्तिमत्त्व विकास खुंटतो आणि मानसिक विकृती निर्माण होऊ शकतात.

निष्कर्ष:

शिक्षक म्हणून आपल्याला विद्यार्थ्यांमधील हे संघर्ष ओळखता आले पाहिजेत. एखादा विद्यार्थी अचानक रडत असेल (प्रतिगमन) किंवा दुसऱ्याला दोष देत असेल (प्रक्षेपण), तर त्याला रागावण्याऐवजी त्याच्या मनातील संघर्षाचा शोध घेणे गरजेचे आहे. योग्य वेळी केलेले मार्गदर्शन विद्यार्थ्याला विघातक ताणातून बाहेर काढून विधायक मार्गाकडे नेऊ शकते.