मानवी वर्तनाचा अभ्यास करताना केवळ बाह्य वर्तनाचा विचार करून चालत नाही, तर त्या वर्तनामागे असणारी शारीरिक आणि जैविक यंत्रणा समजून घेणे अत्यंत आवश्यक असते. शिक्षक म्हणून आपल्याला हे माहित असणे गरजेचे आहे की, एखादा विद्यार्थी वर्गात विशिष्ट पद्धतीने का वागतो, त्याची शिकण्याची क्षमता कशी विकसित होते आणि त्याच्या भावनांवर कोणाचे नियंत्रण असते. या सर्व प्रश्नांची उत्तरे मानवी चेतसंस्थेमध्ये दडलेली आहेत. मानसशास्त्रामध्ये 'जैविक दृष्टीकोन' हा वर्तनाचा आधार मानला जातो.
चेता पेशी (Neurons): चेतसंस्थेचे मूलभूत घटक
मानवी चेतसंस्था ही कोट्यवधी लहान पेशींनी बनलेली असते, ज्यांना आपण चेता पेशी म्हणतो. ज्याप्रमाणे एका इमारतीचा पाया विटांवर आधारलेला असतो, त्याचप्रमाणे आपल्या संपूर्ण चेतसंस्थेचा पाया या चेता पेशी आहेत. या पेशींचे मुख्य कार्य म्हणजे शरीराच्या एका भागाकडून दुसऱ्या भागाकडे माहिती किंवा संदेश पोहोचवणे.
चेता पेशीची रचना:
वृक्षिका (Dendrites): या चेता पेशीच्या सुरुवातीला असलेल्या फांद्यांसारख्या रचना असतात. यांचे मुख्य कार्य म्हणजे इतर चेता पेशींकडून किंवा ज्ञानेंद्रियांकडून येणारे संदेश स्वीकारणे. विद्यार्थी जेव्हा एखादी गोष्ट ऐकतो किंवा पाहतो, तेव्हा त्याचे पहिले ग्रहण या वृक्षिकांद्वारे होते.
पेशीकाय (Cell Body): हा चेता पेशीचा मुख्य केंद्रभाग असतो. यामध्ये केंद्रक असते जे पेशीच्या कार्यावर नियंत्रण ठेवते. मिळालेल्या माहितीचे पृथक्करण करण्याचे काम येथे सुरू होते.
अक्षतंतू (Axon): हा पेशीकायेपासून निघालेला लांब धागा असतो. हा संदेशाला पेशीकायेपासून लांब नेण्याचे काम करतो. अक्षतंतूवर मेदाचे एक आवरण असते, ज्याला 'मायलिन शीथ' म्हणतात. हे आवरण संदेशाचा वेग वाढवण्यास मदत करते.
चेताभिसरण (Synapse): दोन चेता पेशी एकमेकींना प्रत्यक्ष स्पर्श करत नाहीत. त्यांच्यामध्ये एक सूक्ष्म पोकळी असते. जेव्हा एखादा विद्युत संदेश अक्षतंतूच्या टोकापर्यंत पोहोचतो, तेव्हा तिथे काही रसायने सोडली जातात. या प्रक्रियेला आपण 'चेतापारेषण' म्हणतो.
माहितीचे वहन कसे होते?
जेव्हा आपण एखाद्या गरम वस्तूला हात लावतो, तेव्हा त्वचेतील ग्राहक पेशी हा संदेश विद्युत लहरींच्या स्वरूपात चेता पेशींना देतात. हा संदेश एका चेता पेशीकडून दुसऱ्या चेता पेशीकडे रासायनिक बदलांच्या मदतीने अत्यंत वेगाने मेंदूपर्यंत पोहोचवला जातो.
चेता पारेशक (Neurotransmitters): रासायनिक संदेशवाहक
चेता पेशींमधील माहितीची देवाणघेवाण ही केवळ विद्युत स्वरूपात नसून ती रासायनिक स्वरूपातही असते. या रसायनांना चेता पारेशक म्हणतात. मानवी स्वभाव, आनंद, दुःख, राग आणि शिकण्याची ओढ या सर्वांवर या रसायनांचा मोठा प्रभाव असतो.
Dopamine (डोपामाइन): याला 'आनंद देणारे रसायन' किंवा 'पुरस्कार रसायन' म्हटले जाते. जेव्हा एखादा विद्यार्थी परीक्षेत चांगले यश मिळवतो किंवा त्याला शाबासकी मिळते, तेव्हा त्याच्या मेंदूत डोपामाइनची पातळी वाढते. यामुळे त्याला अधिक काम करण्याची प्रेरणा मिळते. जर डोपामाइनचे प्रमाण खूप कमी झाले, तर एकाग्रतेत अडचणी येतात आणि 'पार्किन्सन' सारखे आजार होऊ शकतात.
Adrenaline (एड्रिनॅलिन): जेव्हा आपण भीतीदायक परिस्थितीत असतो किंवा अचानक संकट येते, तेव्हा हे रसायन वेगाने स्रवते. याला 'लढा किंवा पळा' (Fight or Flight) प्रतिसाद देणारे रसायन म्हणतात. परीक्षेच्या हॉलमध्ये गेल्यावर विद्यार्थ्याची धडधड वाढते, ती याच रसायनामुळे.
Serotonin (सेरोटोनिन): हे रसायन आपल्या मूडवर नियंत्रण ठेवते. झोप, भूक आणि भावनिक स्थैर्य यासाठी सेरोटोनिन महत्त्वाचे आहे. याची पातळी कमी झाल्यास नैराश्य (Depression) येऊ शकते.
Endorphins (एंडोर्फिन्स): हे नैसर्गिक 'वेदना शामक' म्हणून काम करतात. शारीरिक हालचाल किंवा व्यायाम करताना हे रसायन स्रवते, ज्यामुळे तणाव कमी होतो आणि मनाला प्रसन्न वाटते.
मानवी मेंदूची रचना आणि कार्ये
मेंदू हा मानवी शरीराचा 'मुख्य नियंत्रण कक्ष' (Control Room) आहे. मेंदूचे वजन साधारणपणे 1300 ते 1400 ग्रॅम असते, परंतु तो शरीरातील 20% ऊर्जा वापरतो. अभ्यासाच्या सोयीसाठी मेंदूचे तीन मुख्य भाग केले जातात:
1. अग्र मेंदू (Forebrain)
हा मेंदूचा सर्वात मोठा आणि विकसित भाग आहे. मानवी बुद्धिमत्ता, विचार प्रक्रिया आणि स्मरणशक्तीसाठी हा भाग जबाबदार असतो.
प्रमस्तिष्क (Cerebrum): हा सर्वात मोठा भाग असून तो दोन गोलार्धांमध्ये विभागलेला असतो - उजवा आणि डावा गोलार्ध. डावा गोलार्ध सहसा भाषा, गणित आणि तर्कशुद्ध विचारांशी संबंधित असतो, तर उजवा गोलार्ध सर्जनशीलता, कला आणि अवकाशीय ज्ञानाशी संबंधित असतो.
थॅलॅमस (Thalamus): याला मेंदूचे 'रिले स्टेशन' म्हणतात. शरीराकडून येणारे सर्व ज्ञानेंद्रियांचे संदेश (वासाव्यतिरिक्त) प्रथम येथे येतात आणि मग ते मेंदूच्या संबंधित भागाकडे पाठवले जातात.
हायपोथॅलॅमस (Hypothalamus): हा भाग अत्यंत लहान असला तरी त्याचे कार्य खूप मोठे आहे. भूक, तहान, झोप आणि शरीराचे तापमान नियंत्रित करण्याचे काम हा भाग करतो. तसेच आपल्या भावनांवर (राग, भीती, आनंद) नियंत्रण ठेवण्यात याची भूमिका महत्त्वाची असते.
2. मध्य मेंदू (Midbrain)
हा भाग अग्र मेंदू आणि पश्च मेंदूला जोडण्याचे काम करतो. हा भाग प्रामुख्याने दृष्टी आणि ऐकण्याच्या प्रतिक्षिप्त क्रियांवर नियंत्रण ठेवतो. उदाहरणार्थ, अचानक जोरात आवाज आल्यास आपण त्या दिशेला वळून पाहतो, हे कार्य मध्य मेंदूमार्फत होते.
3. पश्च मेंदू (Hindbrain)
हा मेंदूचा सर्वात खालचा आणि पाठीमागचा भाग आहे जो मज्जरज्जूला जोडलेला असतो.
अनुमस्तिष्क (Cerebellum): याला 'लहान मेंदू' असेही म्हणतात. याचे मुख्य कार्य म्हणजे शरीराचा तोल सांभाळणे आणि स्नायूंच्या हालचालीत समन्वय राखणे. सायकल चालवणे, चालणे किंवा लिहिणे या क्रियांमध्ये अनुमस्तिष्काचा मोठा वाटा असतो.
पाँन्स (Pons): हा भाग श्वसन प्रक्रियेवर नियंत्रण ठेवण्यास मदत करतो.
मज्जासेतू / मेडुला ओब्लोंगाटा (Medulla Oblongata): हा मेंदूचा सर्वात महत्त्वाचा भाग मानला जातो. हृदयस्पंदन, श्वसन, रक्तदाब आणि पचन यांसारख्या अनैच्छिक क्रियांचे नियंत्रण येथे होते. जर या भागाला इजा झाली, तर व्यक्तीचा तात्काळ मृत्यू होऊ शकतो.
मज्जरज्जू (Spinal Cord) आणि प्रतिक्षिप्त क्रिया
मेंदूपासून सुरू होऊन पाठीच्या कण्यातून जाणारा चेता पेशींचा जुडगा म्हणजे मज्जरज्जू. हे मेंदू आणि शरीराच्या इतर भागांमधील माहिती वहनाचा मुख्य मार्ग आहे.
प्रतिक्षिप्त क्रिया (Reflex Actions):
काही वेळेस शरीराला बाह्य धोक्यांपासून वाचवण्यासाठी विचार न करता तात्काळ निर्णय घ्यावा लागतो. अशा वेळी संदेश मेंदूपर्यंत न जाता मज्जरज्जूमधूनच परत फिरतो. यालाच 'प्रतिक्षिप्त क्रिया' म्हणतात.
उदाहरण: गरम वस्तूला हात लागताच आपण तो मागे घेतो. डोळ्यावर अचानक प्रकाश पडल्यास पापण्या मिटतात. या क्रियांमध्ये मेंदूचा थेट सहभाग नसतो, त्यामुळे त्या अत्यंत जलद होतात.
परिघीय चेतसंस्था (Peripheral Nervous System)
मध्यवर्ती चेतसंस्थेच्या (मेंदू आणि मज्जरज्जू) बाहेर असलेल्या सर्व चेतांना परिघीय चेतसंस्था म्हणतात. याचे दोन महत्त्वाचे भाग आहेत:
ऐच्छिक चेतसंस्था (Somatic Nervous System): आपण स्वतःच्या इच्छेने ज्या हालचाली करतो (उदा. चालणे, बोलणे, लिहिणे), त्यांचे नियंत्रण या संस्थेद्वारे होते.
अनैच्छिक चेतसंस्था (Autonomic Nervous System): शरीरातील ज्या क्रिया आपल्या नियंत्रणात नसतात (उदा. पचन, हृदयाचे ठोके), त्यांचे नियंत्रण ही संस्था करते. याचे पुन्हा दोन भाग पडतात:
अनुकंपी चेतसंस्था (Sympathetic System): ही संस्था आणीबाणीच्या वेळी कार्यान्वित होते. ती हृदयाचे ठोके वाढवते आणि शरीराला संकटाचा सामना करण्यासाठी तयार करते.
परावर्ती अनुकंपी चेतसंस्था (Parasympathetic System): संकट टळल्यानंतर शरीराला पुन्हा शांत आणि सामान्य स्थितीला आणण्याचे काम ही संस्था करते.
ग्रंथी संस्था (Endocrine System) आणि मानवी वर्तन
मानवी वर्तनावर केवळ चेता पेशींचाच नाही, तर शरीरातील रासायनिक ग्रंथींचाही मोठा प्रभाव असतो. या ग्रंथी रक्तामध्ये थेट रसायने सोडतात, ज्यांना आपण 'संप्रेरके' (Hormones) म्हणतो.
पीयूषिका ग्रंथी (Pituitary Gland): हिला 'मास्टर ग्लँड' म्हणतात कारण ती इतर सर्व ग्रंथींच्या कार्यावर नियंत्रण ठेवते. ही ग्रंथी शरीराच्या वाढीसाठी (Growth Hormone) जबाबदार असते. या संप्रेरकाचे प्रमाण जास्त झाले तर व्यक्तीची उंची खूप वाढते (Gigantism) आणि कमी झाले तर व्यक्ती बुटकी (Dwarfism) राहते.
अवटू ग्रंथी / थायरॉईड (Thyroid Gland): ही गळ्यामध्ये असते. यातून 'थायरॉक्सिन' हे संप्रेरक स्रवते. हे शरीरातील चयापचय क्रियेवर नियंत्रण ठेवते. याचे प्रमाण कमी झाल्यास व्यक्ती आळशी आणि सुस्त बनते, तर जास्त झाल्यास व्यक्ती चिडचिडी आणि अस्वस्थ होते.
अधिवृक्क ग्रंथी / एड्रिनल (Adrenal Gland): या ग्रंथी मूत्रपिंडाच्या वर असतात. भीती, राग किंवा उत्तेजना या काळात यातून 'एड्रिनॅलिन' स्रवते. हे आपल्याला संकटाचा सामना करण्यास मदत करते.
निष्कर्ष आणि शैक्षणिक महत्त्व
शिक्षक म्हणून 'मानवी चेतसंस्था' समजून घेतल्यावर आपल्याला हे लक्षात येते की, विद्यार्थ्यांचे शिकणे ही केवळ एक मानसिक प्रक्रिया नसून ती एक जटिल जैविक प्रक्रिया आहे. विद्यार्थ्याची एकाग्रता, त्याचे भावनिक नियंत्रण आणि त्याची ग्रहणक्षमता या सर्वांमागे त्याचे मेंदूचे कार्य आणि संप्रेरके कार्यरत असतात. जेव्हा आपण वर्गात अध्यापन करतो, तेव्हा विद्यार्थ्याच्या मेंदूतील 'चेतापारेषण' प्रक्रिया सक्रिय होत असते. त्यामुळे अध्ययन-अध्यापन प्रक्रिया अधिक प्रभावी करण्यासाठी या जैविक आधारांची माहिती असणे ही काळाची गरज आहे.
चेतसंस्था
Mock Test: 20 Questions | 20 Minutes
