महत्वाचे मानसशास्त्रज्ञ

मानसशास्त्र हा विषय केवळ स्पर्धा परीक्षेपुरता मर्यादित नसून, तो एका शिक्षकासाठी विद्यार्थ्याचे मन समजून घेण्याचे प्रभावी साधन आहे. महाराष्ट्र शिक्षक पात्रता परीक्षा (Maha TET) आणि इतर शिक्षक भरती परीक्षांमध्ये 'मानसशास्त्र' या विषयाला अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. शिक्षणाची प्रक्रिया प्रभावी करण्यासाठी अनेक पाश्चात्य आणि भारतीय विचारवंतांनी मोलाचे योगदान दिले आहे. या लेखात आपण मानसशास्त्राच्या इतिहासातील अशा काही दिग्गज मानसशास्त्रज्ञांचा आणि त्यांच्या सिद्धांतांचा सविस्तर अभ्यास करणार आहोत, ज्यांनी आधुनिक शिक्षण पद्धतीचा पाया रचला.

१. वर्तणूकवाद (Behaviorism)

वर्तणूकवाद हा मानसशास्त्रातील असा प्रवाह आहे जो मानवाच्या बाह्य वर्तनाचा अभ्यास करतो. 'जे दिसते तेच सत्य' या तत्त्वावर हा विचारप्रवाह आधारलेला आहे. यामध्ये प्रामुख्याने ई. एल. थॉर्नडाइक, जे. बी. वॉटसन, बी. एफ. स्किनर आणि आयव्हन पावलॉव या चार मोठ्या नावांचा समावेश होतो.

अ) आयव्हन पावलॉव (Ivan Pavlov): अभिजात अभिसंधान सिद्धांत

पावलॉव हे मुळचे रशियन शरीरशास्त्रज्ञ होते. त्यांनी पचनसंस्थेवर संशोधन करताना अनवधानाने मानसशास्त्रातील एका मोठ्या सिद्धांताचा शोध लावला, ज्याला आपण 'अभिजात अभिसंधान' (Classical Conditioning) म्हणतो.

सिद्धांताचे स्वरूप:

पावलॉव यांनी कुत्र्यावर प्रयोग केला. त्यांनी पाहिले की कुत्रा अन्नाला बघून लाळ गाळतो. हे नैसर्गिक आहे. पण त्यांनी अन्नासोबत घंटा वाजवण्यास सुरुवात केली. काही काळानंतर असे लक्षात आले की, अन्न समोर नसतानाही केवळ घंटेचा आवाज ऐकून कुत्रा लाळ गाळू लागला. येथे घंटेचा आवाज आणि लाळ गाळणे यामध्ये एक संबंध प्रस्थापित झाला, यालाच अभिसंधान म्हणतात.

शिक्षकांसाठी महत्त्व:

वर्गात शिस्त लावताना किंवा चांगली सवय लावताना या सिद्धांताचा उपयोग होतो. उदाहरणार्थ, शाळेची घंटा वाजली की मुलांनी प्रार्थनेसाठी रांगेत उभे राहणे, हे एक प्रकारचे अभिसंधानच आहे. जेव्हा शिक्षक वर्गात येतात, तेव्हा विद्यार्थ्यांनी आदराने उभे राहणे ही प्रक्रिया सुद्धा सरावाने विकसित होते.

ब) ई. एल. थॉर्नडाइक (E. L. Thorndike): प्रयत्न-प्रमाद सिद्धांत

थॉर्नडाइक यांनी अध्ययनाचे काही मूलभूत नियम मांडले. त्यांनी मांजरावर प्रयोग करून हे सिद्ध केले की, प्राणी किंवा मनुष्य चुका करत करतच शिकत असतो. त्यांच्या या सिद्धांताला 'प्रयत्न-प्रमाद' (Trial and Error Learning) असे म्हणतात.

अध्ययनाचे तीन मुख्य नियम:

सज्जतेचा नियम (Law of Readiness): जोपर्यंत विद्यार्थी शिकण्यासाठी मानसिक आणि शारीरिकदृष्ट्या तयार नसतो, तोपर्यंत त्याला शिकवणे कठीण असते. म्हणूनच शिक्षकाने पाठ सुरू करण्यापूर्वी विद्यार्थ्यांची उत्सुकता जागृत करणे आवश्यक आहे.
सराव नियम (Law of Exercise): एखाद्या गोष्टीचा वारंवार सराव केला की ते कौशल्य पक्के होते. गणितातील उदाहरणे किंवा पाढे पाठांतर करण्यासाठी हा नियम अत्यंत उपयोगी ठरतो.
परिणाम नियम (Law of Effect): जर एखाद्या कृतीचा परिणाम समाधानकारक असेल, तर ती कृती पुन्हा करण्याची इच्छा होते. म्हणूनच वर्गात विद्यार्थ्याने योग्य उत्तर दिल्यास त्याला शाबासकी देणे गरजेचे असते.

क) बी. एफ. स्किनर (B. F. Skinner): साधक अभिसंधान सिद्धांत

स्किनर यांनी पावलॉवच्या सिद्धांतात थोडी सुधारणा करून 'साधक अभिसंधान' (Operant Conditioning) मांडले. त्यांनी उंदरांवर प्रयोग करण्यासाठी 'स्किनर बॉक्स' तयार केला होता.

प्रबलीकरण (Reinforcement) ही संकल्पना:

स्किनरच्या मते, वर्तनानंतर मिळणारे फळ त्या वर्तनाला बळकटी देते. यामध्ये दोन प्रकारचे प्रबलीकरण असते:

सकारात्मक प्रबलीकरण: चांगले काम केल्यावर बक्षीस किंवा स्तुती करणे.
नकारात्मक प्रबलीकरण: एखादी नको असलेली गोष्ट टाळण्यासाठी दिलेली उत्तेजना.

शिक्षकांसाठी उपयोग:

स्किनर यांनी 'अभिक्रमित अध्ययन' (Programmed Learning) ही पद्धत विकसित केली. यामध्ये माहितीचे छोटे छोटे भाग करून विद्यार्थ्यांना स्व-गतीने शिकण्याची संधी दिली जाते. आधुनिक काळात संगणकावर आधारित शिक्षण हे स्किनरच्याच विचारांवर आधारित आहे.

ड) जे. बी. वॉटसन (J. B. Watson): वर्तणूकवादाचे जनक

वॉटसन यांनी ठामपणे मांडले की, मानसशास्त्र हे केवळ वर्तनाचे शास्त्र असावे. त्यांनी 'लिटल अल्बर्ट' नावाच्या बालकावर प्रयोग करून भीती कशी निर्माण होते आणि ती कशी घालवता येते हे दाखवून दिले. त्यांचे एक प्रसिद्ध वाक्य आहे – "मला डझनभर निरोगी मुले द्या, मी त्यांना तुम्ही सांगाल तसे (डॉक्टर, वकील किंवा चोर) बनवू शकेन." हे विधान पर्यावरणाचे महत्त्व अधोरेखित करते.

२. संज्ञानात्मक मानसशास्त्र (Cognitive Psychology)

वर्तणूकवाद्यांनी केवळ बाह्य वर्तनावर लक्ष दिले, पण संज्ञानात्मक मानसशास्त्रज्ञांनी मानवी मेंदूच्या अंतर्गत प्रक्रियांचा, जसे की विचार करणे, स्मृती, बुद्धिमत्ता आणि समस्या निराकरण यांचा अभ्यास केला. यामध्ये जीन पियाजे आणि जेरोम ब्रूनर हे अग्रगण्य आहेत.

अ) जीन पियाजे (Jean Piaget): बोधात्मक विकास सिद्धांत

पियाजे यांना 'बाल मानसशास्त्राचे जनक' मानले जाते. त्यांनी मानवी बुद्धीचा विकास कसा होतो, याचे टप्पे सांगितले आहेत. त्यांच्या मते, मूल हे एक 'छोटा वैज्ञानिक' असते जे स्वानुभवातून जगाचे ज्ञान मिळवते.

विकासाचे चार टप्पे:

संवेदी कारक अवस्था (Sensorimotor Stage: 0 ते 2 वर्षे): मूल आपल्या इंद्रियांद्वारे (स्पर्श, दृष्टी, चव) जगाला समजून घेते. यामध्ये 'वस्तू सातत्य' (Object Permanence) हा महत्त्वाचा गुणधर्म विकसित होतो.
क्रियापूर्व अवस्था (Pre-operational Stage: 2 ते 7 वर्षे): मूल बोलायला शिकते पण तर्कसंगत विचार करू शकत नाही. यामध्ये 'अहंकेन्द्रित वृत्ती' (Egocentrism) दिसून येते, म्हणजे मुलाला वाटते की जग फक्त त्याच्याच दृष्टिकोनातून चालते.
मूर्त क्रियात्मक अवस्था (Concrete Operational Stage: 7 ते 11 वर्षे): मूल समोर असलेल्या वस्तूंच्या बाबतीत तर्कसंगत विचार करू लागते. वर्गीकरण करणे किंवा क्रम लावणे हे त्याला जमू लागते.
अमूर्त क्रियात्मक अवस्था (Formal Operational Stage: 11 वर्षांपुढे): या वयात मूल कल्पनेवर आधारित आणि अमूर्त गोष्टींचा विचार करू लागते.

महत्त्वाच्या संकल्पना:

स्कीमा (Schema): ज्ञानाची लहान लहान पाकिटे किंवा मानसिक साचा.
आत्मसातीकरण (Assimilation): नवीन माहिती जुन्या माहितीत समाविष्ट करणे.
समायोजन (Accommodation): नवीन माहितीनुसार जुन्या माहितीत बदल करणे.

ब) जेरोम ब्रूनर (Jerome Bruner): शोधन पद्धती (Discovery Learning)

ब्रूनर यांनी शिक्षणात 'संरचना' (Structure) याला महत्त्व दिले. त्यांच्या मते, कोणताही विषय कोणत्याही मुलाला योग्य स्वरूपात मांडल्यास शिकवता येतो.

ज्ञानाचे तीन प्रकार:

कृतीप्रधान (Enactive): हालचालीतून शिकणे (उदा. सायकल चालवणे).
प्रतिमाप्रधान (Iconic): चित्रे किंवा आराखड्यांतून शिकणे.
प्रतीकात्मक (Symbolic): शब्द किंवा चिन्हांद्वारे शिकणे.

ब्रूनर यांनी 'सर्पिल अभ्यासक्रम' (Spiral Curriculum) ही संकल्पना मांडली. यामध्ये एकच संकल्पना वाढत्या काठिण्य पातळीनुसार पुन्हा पुन्हा शिकवली जाते.

३. सामाजिक मानसशास्त्र (Social Psychology)

मनुष्य हा सामाजिक प्राणी आहे आणि त्याचे शिक्षण समाजाच्या माध्यमातूनच पूर्ण होते, यावर सामाजिक मानसशास्त्रज्ञांचा भर असतो.

अ) लेव्ह वायगोत्स्की (Lev Vygotsky): सामाजिक-सांस्कृतिक सिद्धांत

रशियन मानसशास्त्रज्ञ वायगोत्स्की यांनी पियाजेच्या उलट विचार मांडला. त्यांच्या मते, मुलाचा विकास आधी समाजात होतो आणि नंतर तो वैयक्तिक स्तरावर येतो.

महत्त्वाच्या संकल्पना:

ZPD (Zone of Proximal Development): मुलाला स्वतःहून जे जमते आणि कोणाच्या तरी मदतीने जे जमू शकते, यामधील अंतर म्हणजे ZPD होय.
मंचन (Scaffolding): मुलाला नवीन गोष्ट शिकताना सुरुवातीला दिली जाणारी तात्पुरती मदत (उदा. सायकल शिकताना मागे पकडणे).
MKO (More Knowledgeable Other): जो व्यक्ती मुलापेक्षा जास्त जाणकार आहे (शिक्षक, आई-वडील किंवा मित्र).

वायगोत्स्की यांनी भाषेला विचारांचे मुख्य साधन मानले आहे.

ब) अल्बर्ट बांडुरा (Albert Bandura): सामाजिक अध्ययन सिद्धांत

बांडुरा यांनी 'निरीक्षणक्षम अध्ययन' (Observational Learning) ही संकल्पना मांडली. त्यांनी केलेल्या 'बोबो डॉल' प्रयोगातून हे सिद्ध झाले की, मुले मोठ्यांच्या वर्तनाचे अनुकरण करत असतात.

अध्ययनाचे चार टप्पे:

अवधान (Attention): लक्ष देणे.
धारण (Retention): लक्षात ठेवणे.
पुनरुत्पादन (Reproduction): कृती करून पाहणे.
प्रेरणा (Motivation): कृती चालू ठेवण्याची इच्छा.

शिक्षकाने वर्गात आदर्श वर्तन करणे का गरजेचे आहे, हे बांडुरा यांच्या सिद्धांतावरून स्पष्ट होते.

४. गेस्टाल्ट मानसशास्त्र (Gestalt Psychology)

गेस्टाल्ट हा जर्मन शब्द असून त्याचा अर्थ 'आकृतीबंध' किंवा 'समष्टी' असा होतो. या विचारवंतांच्या मते, आपण गोष्टींचा भाग म्हणून विचार न करता 'पूर्ण' (Whole) म्हणून विचार करतो.

मुख्य शास्त्रज्ञ: मॅक्स वर्दीमर, कोफ्का आणि कोहलर.

कोहलर (Wolfgang Kohler): मर्मदृष्टी सिद्धांत (Insight Learning)

कोहलर यांनी 'सुलतान' नावाच्या चिंपांझीवर प्रयोग केला. पिंजऱ्यात उंचावर केळी टांगली होती आणि कोपऱ्यात काही खोकी ठेवली होती. सुलतानने सुरुवातीला उड्या मारल्या पण यश मिळाले नाही. थोडा वेळ विचार केल्यावर त्याला अचानक सुचले की, एकावर एक खोकी ठेवून केळी मिळवता येतील. या 'अचानक सुचण्याला' कोहलरने मर्मदृष्टी (Insight) असे म्हटले.

शिक्षकांसाठी उपयोग:

विद्यार्थ्यांना केवळ सूत्रे न सांगता, त्यांना समस्या सोडवण्यासाठी विचार करायला प्रवृत्त करणे म्हणजेच मर्मदृष्टीने शिकवणे होय. भूमितीतील प्रमेये किंवा विज्ञानातील कोडी सोडवताना याचा उपयोग होतो.

५. मानवतावादी मानसशास्त्र (Humanistic Psychology)

हा प्रवाह मानवाच्या भावना, स्वातंत्र्य आणि स्वतःच्या विकासाच्या इच्छेवर भर देतो. हे मानसशास्त्र मानवाला केवळ यंत्र किंवा प्राणी मानत नाही.

अ) अब्राहम मास्लो (Abraham Maslow): गरजांची श्रेणी (Hierarchy of Needs)

मास्लो यांनी मानवाच्या गरजांचा एक पिरॅमिड (त्रिकोण) मांडला आहे. जोपर्यंत खालच्या स्तरावरील गरजा पूर्ण होत नाहीत, तोपर्यंत माणूस वरच्या स्तरावर जाऊ शकत नाही.

शारीरिक गरजा: अन्न, पाणी, निवारा.
सुरक्षिततेच्या गरजा: नोकरी, आरोग्य, घर.
प्रेम व आपुलकी: कुटुंब, मित्र, समाज.
आदर व सन्मान: नाव, प्रतिष्ठा, यश.
स्व-साक्षात्कारी (Self-actualization): स्वतःच्या क्षमतेचा पूर्ण विकास करणे.

शाळेत 'मिड-डे मील' (शालेय पोषण आहार) का दिला जातो? कारण जोपर्यंत मुलाची भूक (शारीरिक गरज) शमणार नाही, तोपर्यंत त्याचे अभ्यासात लक्ष लागणार नाही.

ब) कार्ल रॉजर्स (Carl Rogers): विद्यार्थी-केंद्रित शिक्षण

रॉजर्स यांनी 'अनुभवात्मक अध्ययन' (Experiential Learning) यावर भर दिला. त्यांच्या मते, प्रत्येक मुलामध्ये प्रगती करण्याची नैसर्गिक ओढ असते. शिक्षकाचे काम केवळ माहिती देणे नसून एक 'सुविधाकर्ता' (Facilitator) म्हणून काम करणे आहे. मुलाला सुरक्षित आणि मोकळे वातावरण दिल्यास ते अधिक चांगले शिकते.

६. भारतीय शिक्षण पद्धतीवर झालेला परिणाम

या सर्व पाश्चात्य मानसशास्त्रज्ञांच्या विचारांचा भारतीय शिक्षण व्यवस्थेवर मोठा प्रभाव पडला आहे.

राष्ट्रीय अभ्यासक्रम आराखडा (NCF 2005): हा आराखडा प्रामुख्याने पियाजे आणि वायगोत्स्की यांच्या 'रचनावाद' (Constructivism) या विचारावर आधारित आहे. शिक्षण हे ओझे नसून तो एक आनंददायी प्रवास असावा, असे यात मानले गेले आहे.
शिक्षण हक्क कायदा (RTE 2009): मास्लो यांच्या मानवतावादी दृष्टिकोनातून मुलांच्या शारीरिक आणि मानसिक गरजांकडे लक्ष देण्यात आले आहे. मुलाला भीतीमुक्त वातावरणात शिकण्याचा अधिकार देण्यात आला आहे.
सतत व सर्वंकष मूल्यमापन (CCE): मुलाच्या केवळ बुद्धीचेच नाही तर त्याच्या सामाजिक, भावनिक आणि कौशल्यांचे (वर्तणूकवाद व संज्ञानात्मकवाद) मापन करणे यावर भर दिला जातो.
बाल-केंद्रित पद्धती: सध्याच्या प्राथमिक शिक्षण पद्धतीत शिक्षकापेक्षा विद्यार्थ्याला केंद्रस्थानी मानले जाते, जे कार्ल रॉजर्स आणि ब्रूनर यांच्या विचारांचे फलित आहे.

सारांश:

Maha TET परीक्षेच्या दृष्टीने विचार करता, प्रत्येक मानसशास्त्रज्ञाचा प्रयोग, त्यांनी मांडलेल्या मुख्य संकल्पना आणि त्यांचे शैक्षणिक महत्त्व हे लक्षात ठेवणे अनिवार्य आहे. वर्तणूकवादाकडून रचनावादाकडे झालेला हा प्रवास शिक्षणाला अधिक मानवी आणि परिणामकारक बनवणारा ठरला आहे.