प्रत्येक विद्यार्थी हा दुसऱ्या विद्यार्थ्यापेक्षा वेगळा असतो. वर्गात काही मुले गणितात हुशार असतात, तर काही खेळांमध्ये. काही मुले शांत असतात, तर काही अत्यंत बडबडी. या वैयक्तिक भिन्नतेचे (Individual Differences) मूळ नेमके कशात आहे? मुले कशी शिकतात आणि त्यांच्या शिकण्याच्या गतीवर कोणत्या गोष्टींचा प्रभाव पडतो? या प्रश्नांची उत्तरे आपल्याला 'अनुवंश' आणि 'परिसर' या दोन महत्त्वाच्या घटकांमध्ये मिळतात.
अध्ययन ही केवळ पुस्तकी ज्ञान मिळवण्याची प्रक्रिया नसून, ती वर्तनात होणारा कायमस्वरूपी बदल आहे. या बदलावर अनेक घटक परिणाम करत असतात. मानसशास्त्रात या घटकांचे प्रामुख्याने तीन गटांत वर्गीकरण केले जाते:
१. जैविक घटक: यामध्ये प्रामुख्याने अनुवंश, शारीरिक आरोग्य, इंद्रियांची क्षमता आणि मज्जासंस्थेचा विकास यांचा समावेश होतो.
२. भौतिक घटक: यामध्ये शाळा, घर, खेळण्याचे मैदान, हवामान आणि उपलब्ध शैक्षणिक साधने यांचा समावेश होतो.
३. सामाजिक आणि सांस्कृतिक घटक: कुटुंब, मित्रमंडळी, समाज, रीतीरिवाज आणि आर्थिक स्थिती यांचा अध्ययनावर खोलवर परिणाम होतो.
या लेखात आपण प्रामुख्याने अनुवंश आणि परिसर या दोन स्तंभांचा सविस्तर अभ्यास करणार आहोत, जे विद्यार्थ्याच्या व्यक्तिमत्त्वाची आणि अध्ययन क्षमतेची पायाभरणी करतात.
१. अनुवंश (Heredity): संकल्पना आणि प्रक्रिया
अनुवंश म्हणजे नेमके काय? सोप्या भाषेत सांगायचे तर, माता-पित्यांकडून त्यांच्या अपत्यांना मिळणारी शारीरिक आणि मानसिक वैशिष्ट्ये म्हणजे अनुवंश होय. आपण अनेकदा म्हणतो की, "हा मुलगा तंतोतंत त्याच्या वडिलांसारखा दिसतो" किंवा "तिची बुद्धिमत्ता तिच्या आईसारखी आहे." हे सर्व अनुवंशामुळे घडते.
अनुवंशाची व्याख्या:
मानसशास्त्रज्ञ बी. एन. झा यांच्या मते, "व्यक्तीला आपल्या माता-पित्यांकडून आणि पूर्वजांकडून जे काही वारशाने मिळते, त्याला अनुवंश असे म्हणतात." यामध्ये केवळ आई-वडीलच नव्हे, तर आजी-आजोबा आणि त्याही आधीच्या पिढ्यांचे गुणधर्म संक्रमित होऊ शकतात.
जीवशास्त्रीय प्रक्रिया (Biological Process):
अनुवंशाची प्रक्रिया समजून घेण्यासाठी आपल्याला विज्ञानाचा आधार घ्यावा लागतो. मानवी शरीराची निर्मिती एका पेशीपासून (Zygote) होते. ही पेशी माता आणि पिता यांच्या जननपेशींच्या मीलनातून तयार होते.
प्रत्येक मानवी पेशीत ४६ गुणसूत्रे (Chromosomes) असतात, म्हणजेच २३ जोड्या असतात.
यातील २३ गुणसूत्रे मातेकडून आणि २३ गुणसूत्रे पित्याकडून मिळतात.
या गुणसूत्रांवर 'जनुके' (Genes) असतात. ही जनुकेच खऱ्या अर्थाने अनुवंशाचे वाहक असतात.
एका गुणसूत्रावर हजारो जनुके असू शकतात, जी मुलाचे डोळे, केसांचा रंग, उंची, त्वचेचा रंग आणि अगदी बुद्धिमत्तेचा पाया ठरवतात.
शिक्षकांसाठी महत्त्व:
अनुवंश हा अध्ययनाची 'क्षमता' किंवा 'मर्यादा' ठरवतो. उदाहरणार्थ, एखाद्या मुलाची शारीरिक रचना किंवा मज्जासंस्था जन्मतःच कमकुवत असेल, तर त्याला काही कौशल्ये शिकण्यात अडचणी येऊ शकतात. शिक्षकांनी हे लक्षात घेतले पाहिजे की, प्रत्येक मुलाची 'शिकावयाची क्षमता' (Capacity to learn) ही अनुवंशाने ठरलेली असते, पण त्या क्षमतेचा पूर्ण वापर करून घेणे हे परिसरावर अवलंबून असते.
२. मेंडेलचे नियम (Mendel's Laws)
अनुवंशाचा शास्त्रोक्त अभ्यास ग्रेगर जोहान मेंडेल यांनी केला. त्यांनी वाटाण्याच्या झाडांवर प्रयोग करून अनुवंशाचे काही मूलभूत नियम मांडले. हे नियम मानवी अनुवंशालाही लागू पडतात.
अ) समानतेचा नियम (Law of Similarity):
या नियमानुसार, 'समान गुणधर्म असलेल्या माता-पित्यांना तशीच अपत्ये होतात.' म्हणजेच हुशार आई-वडिलांची मुले हुशार होतात आणि मंद बुद्धीच्या आई-वडिलांची मुले मंद होतात. निसर्गात आपल्याला बहुतांश ठिकाणी हा नियम दिसून येतो. कावळा कावळ्यालाच जन्म देतो आणि माणूस माणसालाच.
ब) भिन्नतेचा नियम (Law of Variation):
कधीकधी आपल्याला दिसते की, हुशार आई-वडिलांचे मूल मध्यम बुद्धीचे असते किंवा आई-वडिलांच्या रंगापेक्षा मुलाचा रंग वेगळा असतो. याचे कारण असे की, जनुकांचे मिश्रण होताना ते प्रत्येक वेळी सारख्याच प्रमाणात होत नाही. जनुकांच्या वेगवेगळ्या जोड्यांमुळे एकाच आई-वडिलांची दोन मुले एकमेकांपासून भिन्न दिसू शकतात किंवा त्यांचे स्वभाव वेगळे असू शकतात.
क) परागतीचा नियम (Law of Regression):
हा नियम अत्यंत महत्त्वाचा आहे. कधीकधी निसर्ग गुणधर्मांना 'सरासरी'कडे (Average) नेण्याचा प्रयत्न करतो. अत्यंत उंच आई-वडिलांची मुले त्यांच्यापेक्षा थोडी कमी उंच असण्याची शक्यता असते, किंवा अत्यंत अलौकिक बुद्धिमत्ता असलेल्या पालकांची मुले सरासरी बुद्धीची निपजतात. यालाच 'परागतीचा नियम' म्हणतात. हा नियम दर्शवतो की, अनुवंश हा नेहमीच टोकाच्या टोकाला जात नाही, तर तो मध्यम स्थिती राखण्याचा प्रयत्न करतो.
३. अनुवंशाचे शिक्षणशास्त्रीय महत्त्व
अनुवंश हा अध्ययनावर कसा परिणाम करतो, हे खालील मुद्द्यांवरून स्पष्ट होते:
बुद्धिमत्ता (Intelligence): अनेक संशोधनांतून असे सिद्ध झाले आहे की, बुद्धिमत्तेचा सुमारे ७०% ते ८०% भाग हा अनुवंशाने निश्चित होतो. विद्यार्थ्याची आकलन शक्ती, तर्क करण्याची क्षमता आणि स्मरणशक्ती यात अनुवंशाचा मोठा वाटा असतो.
उपजत कल (Aptitude): काही मुलांना जन्मतःच संगीताची आवड असते, तर काहींना गणिताची. हा उपजत कल अनुवंशामुळे येतो. शिक्षकाने विद्यार्थ्याचा हा कल ओळखून त्याला योग्य दिशा देणे आवश्यक असते.
शारीरिक क्षमता: विद्यार्थ्याची शारीरिक बांधा, दृष्टी, ऐकण्याची क्षमता आणि स्नायूंचे नियंत्रण या गोष्टी अनुवंशावर अवलंबून असतात. ज्या विद्यार्थ्यांची शारीरिक स्थिती उत्तम असते, ते अध्ययनात अधिक सक्रिय राहू शकतात.
४. परिसर (Environment): व्याख्या आणि प्रकार
अनुवंश जर 'बी' असेल, तर परिसर हे 'खत-पाणी' आहे. परिसर म्हणजे व्यक्तीच्या सभोवतालची ती प्रत्येक गोष्ट, जी तिच्यावर प्रभाव टाकते.
व्याख्या:
एनास्टासी (Anastasi) यांच्या मते, "परिसर म्हणजे अनुवंशाशिवाय व्यक्तीवर प्रभाव टाकणारे सर्व बाह्य घटक होत." यामध्ये हवामान, अन्न, समाज, शाळा आणि संस्कृती यांचा समावेश होतो.
परिसराचे प्रकार:
१. जन्मापूर्वीचा परिसर (Pre-natal Environment):
बाळाचा जन्म होण्यापूर्वीचा नऊ महिन्यांचा काळ अत्यंत महत्त्वाचा असतो. आईचे आरोग्य, तिचा आहार, तिची मानसिक स्थिती आणि तिला मिळणारे वातावरण यांचा परिणाम गर्भातील बाळाच्या विकासावर होतो. जर आईला कुपोषण असेल किंवा ती तणावाखाली असेल, तर बाळाच्या बुद्धिमत्तेवर किंवा आरोग्यावर विपरीत परिणाम होऊ शकतो.
२. जन्मानंतरचा परिसर (Post-natal Environment):
बाळाच्या जन्मानंतर त्याला मिळणारे बाह्य जग म्हणजे जन्मानंतरचा परिसर. याचे पुन्हा उपप्रकार पडतात:
भौतिक परिसर: घर, हवा, प्रकाश, खेळणी आणि आधुनिक सुखसोयी.
सामाजिक परिसर: आई-वडील, भावंडे, नातेवाईक आणि मित्र. ज्या मुलांच्या घरात शिक्षणाचे वातावरण असते, ती मुले लवकर शिकतात.
सांस्कृतिक परिसर: धर्म, परंपरा, सण-उत्सव आणि मूल्ये.
५. 'नेचर व्हर्सेस नर्चर' (Nature vs Nurture) वाद आणि जुळ्या मुलांवरील प्रयोग
मानसशास्त्रात 'अनुवंश श्रेष्ठ की परिसर श्रेष्ठ?' हा जुना वाद आहे. यालाच 'Nature vs Nurture' असे म्हणतात. 'Nature' म्हणजे अनुवंश आणि 'Nurture' म्हणजे परिसर किंवा संगोपन.
जुळ्या मुलांवरील प्रयोग:
या वादाचा निकाल लावण्यासाठी मानसशास्त्रज्ञांनी जुळ्या मुलांवर प्रयोग केले.
समरूप जुळी मुले (Identical Twins): ज्यांचा अनुवंश १००% सारखा असतो. जर अशा दोन मुलांना वेगवेगळ्या परिसरात वाढवले (उदा. एक शहरात आणि एक खेड्यात), तरीही त्यांच्या बुद्धिमत्तेत खूप जास्त फरक पडत नाही. यावरून 'अनुवंशाचे' महत्त्व सिद्ध होते.
भ्रातृवत जुळी मुले (Fraternal Twins): ज्यांचा अनुवंश ५०% सारखा असतो. अशा मुलांच्या बाबतीत परिसराचा प्रभाव अधिक स्पष्टपणे जाणवतो.
निष्कर्ष: अनुवंश हा अध्ययनाची सीमा (Limit) ठरवतो, तर परिसर त्या मर्यादेपर्यंत पोहोचण्याची संधी (Opportunity) देतो. उदाहरणार्थ, एखाद्या मुलामध्ये उत्तम धावपटू बनण्याची जनुके (अनुवंश) आहेत, पण जर त्याला कधीच मैदान किंवा प्रशिक्षक (परिसर) मिळाला नाही, तर तो कधीच धावपटू बनू शकणार नाही.
६. सामाजिक, आर्थिक आणि सांस्कृतिक परिसराचा परिणाम
अध्ययन ही एक सामाजिक प्रक्रिया आहे. विद्यार्थ्याच्या प्रगतीवर त्याच्या परिसराचा कसा परिणाम होतो, ते पाहूया:
आर्थिक स्थिती: ज्या मुलांची आर्थिक स्थिती चांगली असते, त्यांना पुस्तके, इंटरनेट, खासगी शिकवणी यांसारखी साधने सहज उपलब्ध होतात. याउलट, गरीब घरातील मुलांना मूलभूत गरजांसाठी संघर्ष करावा लागतो, ज्यामुळे त्यांच्या अध्ययनावर ताण येतो.
सांस्कृतिक पार्श्वभूमी: प्रत्येक समाजाची शिकण्याची पद्धत वेगळी असते. काही संस्कृतींमध्ये पाठांतरावर भर दिला जातो, तर काही ठिकाणी अनुभवातून शिकण्याला महत्त्व दिले जाते.
कुटुंबाचे वातावरण: ज्या घरात पालकांचे संबंध सौहार्दाचे असतात, तिथे मुले मानसिकदृष्ट्या स्थिर असतात आणि अधिक चांगल्या प्रकारे शिकतात.
७. प्रसिद्ध ऐतिहासिक प्रयोग आणि केस स्टडीज (Famous Historic Experiments)
'अनुवंश श्रेष्ठ की परिसर?' या वादावर प्रकाश टाकण्यासाठी अनेक मानसशास्त्रज्ञांनी ऐतिहासिक प्रयोग केले आहेत. हे प्रयोग आजही शिक्षक पात्रता परीक्षेसाठी (Maha TET) अत्यंत महत्त्वाचे मानले जातात.
अ) गॅल्टन यांचा प्रज्ञावंतांचा अभ्यास (Galton’s Study of Hereditary Genius):
सर फ्रान्सिस गॅल्टन यांनी १८६९ मध्ये 'Hereditary Genius' हा ग्रंथ लिहिला. त्यांनी प्रसिद्ध व्यक्तींच्या कुटुंबांचा अभ्यास केला आणि असा निष्कर्ष काढला की, प्रज्ञा (Genius) ही अनुवंशिक असते. जर एखाद्या कुटुंबात महान व्यक्ती होऊन गेल्या असतील, तर त्याच कुटुंबात पुढील पिढ्यांमध्येही बुद्धिमान व्यक्ती जन्माला येण्याची शक्यता जास्त असते. गॅल्टन यांनी 'अनुवंशाचे' समर्थन केले.
ब) गॉडार्ड यांचा कलिकक घराण्याचा अभ्यास (Goddard’s Study of Kallikak Family):
पहिली वंशावळ: मार्टिनने एका मतिमंद स्त्रीशी संबंध ठेवले, त्यातून निर्माण झालेली पिढी मतिमंद आणि गुन्हेगारी प्रवृत्तीची निघाली.
दुसरी वंशावळ: मार्टिनने नंतर एका सुशिक्षित आणि बुद्धीमान स्त्रीशी लग्न केले, त्यातून निर्माण झालेली पिढी प्रगत आणि यशस्वी निघाली. गॉडार्ड यांनी असा दावा केला की, बुद्धिमत्ता आणि नैतिक चारित्र्य हे अनुवंशाने ठरते.
क) न्यूमन, फ्रीमन आणि होल्झिंगर यांचा जुळ्या मुलांचा प्रयोग (Study of Separated Twins): हा प्रयोग 'परिसराचे' महत्त्व अधोरेखित करतो. त्यांनी समरूप जुळ्या मुलांच्या (Identical Twins) अशा जोड्या निवडल्या ज्यांना जन्मानंतर वेगवेगळ्या परिसरात वाढवण्यात आले होते.
निष्कर्ष: जरी त्यांचा अनुवंश १००% सारखा होता, तरीही त्यांच्या बुद्धिमत्तेत (IQ) आणि स्वभावात लक्षणीय फरक दिसून आला. ज्या मुलाला समृद्ध शैक्षणिक परिसर मिळाला, त्याची बुद्धिमत्ता दुसऱ्यापेक्षा जास्त होती. यावरून सिद्ध झाले की, अनुवंश समान असला तरी परिसर बुद्धिमत्तेच्या विकासात मोठी भूमिका बजावतो.
ड) स्केल्स आणि डाय यांचा अनाथालयातील प्रयोग (Skeels and Dye Experiment): या प्रयोगात दोन वर्षांपेक्षा कमी वयाच्या मतिमंद मुलांच्या गटाला अनाथालयातून हलवून अशा वातावरणात ठेवले जिथे त्यांना वैयक्तिक प्रेम आणि शैक्षणिक प्रोत्साहन मिळाले.
परिणाम: काही वर्षांनंतर या मुलांच्या बुद्ध्यांकात (IQ) मोठी वाढ दिसून आली. याउलट, ज्या मुलांना जुन्याच अनाथालयात (जिथे प्रेमाचा अभाव होता) ठेवले गेले, त्यांचा बुद्ध्यांक कमी झाला. हा प्रयोग सिद्ध करतो की, योग्य परिसर मतिमंदत्वावरही मात करण्यास मदत करू शकतो.
इ) वॉटसन यांचा लिटल अल्बर्ट प्रयोग (Watson's Behavioral Perspective): जे. बी. वॉटसन यांनी आग्रहाने सांगितले की, "मला एक डझन सुदृढ मुले द्या, मी त्यांना हवा तो परिसर देऊन डॉक्टर, वकील किंवा अगदी चोर बनवू शकतो." त्यांच्या मते, अनुवंशापेक्षा 'परिसर आणि कंडिशनिंग' (Conditioning) व्यक्तीचे व्यक्तिमत्त्व घडवण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावतात.
७. महत्त्वाचे शैक्षणिक मुद्दे आणि शिक्षकाची भूमिका
Maha TET च्या परीक्षेसाठी खालील मुद्दे अत्यंत महत्त्वाचे आहेत:
१. वैयक्तिक भिन्नता (Individual Differences):
वर्गात प्रत्येक मुलाची शिकण्याची गती वेगळी असते. शिक्षकाने हे स्वीकारले पाहिजे की, ही भिन्नता अनुवंश आणि परिसरामुळे आहे. त्यामुळे सर्वांना एकाच लाठीने हाकण्यापेक्षा 'विविध अध्यापन पद्धती' (Differentiated Instruction) वापरणे गरजेचे आहे.
२. समान संधीचे तत्त्व:
आपण विद्यार्थ्याचा अनुवंश बदलू शकत नाही, पण आपण त्याला दिला जाणारा परिसर नक्कीच सुधारू शकतो. शाळेतील वातावरण आनंददायी, लोकशाहीवादी आणि प्रोत्साहनपर असायला हवे. जर एखादा विद्यार्थी अनुवंशामुळे काही बाबतीत मागे असेल, तर त्याला जास्तीचे शैक्षणिक पाठबळ देऊन प्रगतीपथावर आणता येते.
३. विद्यार्थ्यांच्या मर्यादा आणि बलस्थाने ओळखणे:
शिक्षकाने विद्यार्थ्याच्या 'उपजत कल' (Aptitude) कडे लक्ष दिले पाहिजे. जर एखाद्या मुलाला गणित समजत नसेल, पण तो चित्रकलेत उत्तम असेल, तर शिक्षकाने त्याच्या त्या नैसर्गिक गुणाचे कौतुक केले पाहिजे.
४. सभोवतालचे पोषक वातावरण:
अध्ययनासाठी केवळ बुद्धिमत्ता पुरेशी नसते, तर अभ्यासाची गोडी निर्माण होण्यासाठी समृद्ध परिसर लागतो. ग्रंथालय, प्रयोगशाळा, चर्चासत्रे आणि सहली यांच्या माध्यमातून शिक्षक विद्यार्थ्याचा परिसर समृद्ध करू शकतात.
८. सारांश
अध्ययन ही अनुवंश आणि परिसर यांच्यातील 'आंतरक्रियेचा' (Interaction) परिणाम आहे. हे केवळ बेरीज नसून गुणाकार आहे.
जर यातील कोणताही एक घटक शून्य असेल, तर विकास शून्य होईल. त्यामुळे शिक्षकांनी विद्यार्थ्याच्या अनुवंशाचा आदर करून त्याला सर्वोत्तम परिसर उपलब्ध करून देण्याचा प्रयत्न केला पाहिजे. हेच यशस्वी अध्यापनाचे गमक आहे.
अनुवंश आणि परिसर
Mock Test: 20 Questions | 20 Minutes
