१. प्रस्तावना: मूल्यमापन म्हणजे केवळ परीक्षा नव्हे
शिक्षण प्रक्रियेत शिक्षक जेव्हा वर्गात शिकवतात, तेव्हा केवळ माहिती देणे हा त्यांचा उद्देश नसतो. विद्यार्थ्यांच्या वर्तनात अपेक्षित बदल घडवून आणणे हा शिक्षणाचा मुख्य हेतू असतो. हे बदल नक्की किती प्रमाणात झाले आहेत आणि ते योग्य दिशेने होत आहेत का, हे तपासण्याची प्रक्रिया म्हणजे मूल्यमापन होय.
अनेकांना असे वाटते की वर्षाच्या शेवटी घेतली जाणारी परीक्षा म्हणजे मूल्यमापन. परंतु, हा एक चुकीचा समज आहे. परीक्षा हा मूल्यमापनाचा केवळ एक छोटासा भाग आहे. मूल्यमापन ही एक व्यापक, निरंतर आणि सर्वसमावेशक प्रक्रिया आहे. ती मुलांच्या बौद्धिक प्रगतीसोबतच त्यांच्या आवडी-निवडी, कौशल्ये, वृत्ती आणि शारीरिक विकास या सर्वांचा विचार करते. थोडक्यात सांगायचे तर, विद्यार्थ्याने काय शिकले यापेक्षा त्याने ते कसे शिकले आणि त्याच्या जीवनात त्याचा काय उपयोग झाला, हे पाहणे म्हणजे मूल्यमापन होय.
२. व्याख्या आणि कार्य: प्रगती तपासणे आणि सुधारणा करणे
मूल्यमापन या शब्दाची फोड केल्यास 'मूल्य' आणि 'मापन' असे दोन शब्द मिळतात. मापन म्हणजे मोजमाप करणे (उदा. परीक्षेत मिळालेले गुण), तर मूल्यमापन म्हणजे त्या गुणांवरून काढलेला निष्कर्ष.
मूल्यमापनाच्या काही महत्त्वाच्या व्याख्या:
डॉ. बी. एस. ब्लूम यांच्या मते, मूल्यमापन ही एक अशी प्रक्रिया आहे ज्याद्वारे शिक्षणक्रमातील उद्दिष्टे कितपत साध्य झाली आहेत, हे निश्चित केले जाते.
मूल्यमापनाची मुख्य कार्ये:
प्रगतीचे मापन: विद्यार्थ्याने दिलेल्या कालावधीत किती ज्ञान मिळवले हे तपासणे.
अध्ययनातील उणिवा शोधणे: विद्यार्थ्याला कोणता भाग समजला नाही किंवा कुठे अडचण येत आहे, याचे निदान करणे.
अध्यापन पद्धतीत सुधारणा: जर वर्गातील बहुतांश मुलांना एखादा घटक समजला नसेल, तर शिक्षकाला स्वतःच्या शिकवण्याच्या पद्धतीत बदल करण्याची संधी मिळते.
मार्गदर्शन: विद्यार्थ्यांच्या सुप्त गुणांना वाव देण्यासाठी आणि त्यांना भविष्यातील निवडीसाठी मदत करण्यासाठी मूल्यमापन आवश्यक आहे.
प्रेरणा देणे: नियमित मूल्यमापनामुळे विद्यार्थ्यांना स्वतःच्या प्रगतीची जाणीव होते, ज्यामुळे त्यांना अधिक अभ्यास करण्याची प्रेरणा मिळते.
३. मूल्यमापन त्रिकोण: उद्दिष्टे, अध्ययन अनुभव आणि मूल्यमापन साधने
डॉ. बेंजामिन ब्लूम यांनी मूल्यमापनाची प्रक्रिया स्पष्ट करण्यासाठी एक त्रिकोण मांडला आहे. याला 'मूल्यमापन त्रिकोण' असे म्हटले जाते. या त्रिकोणाचे तीन शिरोबिंदू एकमेकांशी घट्ट जोडलेले असतात.
१. शैक्षणिक उद्दिष्टे: कोणताही घटक शिकवण्यापूर्वी शिक्षकासमोर काही उद्दिष्टे असतात. मुलांनी नक्की काय शिकावे, हे येथे ठरवले जाते.
२. अध्ययन अनुभव: उद्दिष्टे ठरवल्यानंतर शिक्षक वर्गात जे काही उपक्रम राबवतात, उदाहरण देऊन समजवतात किंवा प्रात्यक्षिक करून दाखवतात, त्यातून विद्यार्थ्यांना जे अनुभव मिळतात, त्याला अध्ययन अनुभव म्हणतात.
३. मूल्यमापन साधने: दिलेल्या अनुभवातून ठरवलेली उद्दिष्टे साध्य झाली आहेत की नाही, हे ज्या साधनांच्या (उदा. चाचणी, निरीक्षण) साहाय्याने तपासले जाते, त्याला मूल्यमापन साधने म्हणतात.
या तिन्हींचा परस्परसंबंध असा आहे की, जर उद्दिष्टे बदलली तर अनुभव आणि मूल्यमापनाची साधनेही बदलतात. म्हणून मूल्यमापन हे उद्दिष्टांवर आधारित असायला हवे.
४. ब्लूमचे वर्गीकरण: ज्ञानात्मक, भावात्मक आणि क्रियात्मक स्तर
डॉ. ब्लूम यांनी मानवी वर्तनाचे तीन मुख्य विभाग केले आहेत. कोणत्याही विद्यार्थ्याचा विकास या तीन क्षेत्रांमध्ये होत असतो.
अ) ज्ञानात्मक क्षेत्र (Cognitive Domain):
हे क्षेत्र बुद्धी आणि ज्ञानाशी संबंधित आहे. याचे $6$ स्तर आहेत:
१. ज्ञान: माहिती लक्षात ठेवणे किंवा आठवणे.
२. आकलन: समजून घेणे आणि स्वतःच्या शब्दात सांगणे.
३. उपयोजन: शिकलेल्या ज्ञानाचा नवीन परिस्थितीत वापर करणे.
४. विश्लेषण: माहितीचे घटक वेगळे करून त्यांचा संबंध समजून घेणे.
५. संश्लेषण (निर्मिती): वेगवेगळ्या भागांपासून एक नवीन विचार तयार करणे.
६. मूल्यमापन: माहितीची किंवा विचारांची योग्यता तपासणे.
ब) भावात्मक क्षेत्र (Affective Domain):
हे क्षेत्र भावना, वृत्ती, मूल्ये आणि आवडी-निवडींशी संबंधित आहे. विद्यार्थी एखाद्या गोष्टीला कसा प्रतिसाद देतो, हे येथे महत्त्वाचे असते. यामध्ये स्वीकारणे, प्रतिसाद देणे, मूल्य निश्चित करणे अशा पायऱ्या येतात.
क) क्रियात्मक क्षेत्र (Psychomotor Domain):
हे शारीरिक कौशल्ये आणि अवयवांच्या हालचालींशी संबंधित आहे. उदा. प्रयोग करणे, चित्र काढणे, नृत्य करणे किंवा खेळ खेळणे. यामध्ये अचूकता आणि वेग याला महत्त्व असते.
५. सातत्यपूर्ण सर्वंकष मूल्यमापन (CCE)
शिक्षण हक्क कायदा $2009$ नुसार शाळेत सातत्यपूर्ण सर्वंकष मूल्यमापन (Continuous and Comprehensive Evaluation) राबवणे बंधनकारक आहे.
१. सातत्यपूर्ण (Continuous): याचा अर्थ असा की मूल्यमापन हे वर्षाच्या शेवटी एकदाच न होता, शिक्षण प्रक्रियेचा भाग म्हणून दररोज चालले पाहिजे. यामध्ये शिक्षकाने मुलांचे रोजचे निरीक्षण करणे अपेक्षित आहे.
२. सर्वंकष (Comprehensive): याचा अर्थ मुलाच्या केवळ अभ्यासाचेच नव्हे, तर त्याच्या व्यक्तिमत्त्वाच्या सर्व पैलूंचे (खेळ, कला, सामाजिक वागणूक, आरोग्य) मूल्यमापन होणे.
या मूल्यमापनाचे दोन मुख्य प्रकार आहेत:
आकारिक मूल्यमापन (Formative Evaluation):
हे मूल्यमापन अध्यापन चालू असताना केले जाते. मुलाला शिकताना कुठे अडचणी येत आहेत, हे पाहून तिथेच सुधारणा करणे हा याचा मुख्य उद्देश असतो. याचे स्वरूप अनौपचारिक असते.
साधने: दैनिक निरीक्षण, तोंडी काम, प्रात्यक्षिके, प्रकल्प, स्वाध्याय.
श्रेणी: यासाठी गुणांऐवजी श्रेणी (उदा. $A, B, C$) वापरल्या जातात.
संकलित मूल्यमापन (Summative Evaluation):
हे मूल्यमापन ठराविक कालावधीनंतर (उदा. सत्राच्या शेवटी) केले जाते. मुलाने एकूण किती प्रगती केली, हे पाहण्यासाठी याचा वापर होतो. याचे स्वरूप औपचारिक असते.
साधने: लेखी परीक्षा, सत्र परीक्षा.
६. निकष संदर्भ आणि क्षमताधिष्ठित मूल्यमापन
निकष संदर्भ मूल्यमापन (Criterion-Referenced Evaluation): जेव्हा विद्यार्थ्याच्या कामगिरीची तुलना इतरांशी न करता, आधीच ठरवलेल्या एका निश्चित निकषाशी केली जाते, तेव्हा त्याला निकष संदर्भ मूल्यमापन म्हणतात. उदा. परीक्षेत पास होण्यासाठी $35$ गुण मिळवणे हा एक निकष आहे. ज्याला $35$ किंवा त्यापेक्षा जास्त मिळाले, तो यशस्वी ठरतो.
क्षमताधिष्ठित मूल्यमापन (Competency-Based Evaluation): प्रत्येक इयत्तेसाठी काही किमान अध्ययन क्षमता ठरवलेल्या असतात. विद्यार्थ्याने त्या विशिष्ट क्षमता (उदा. वाचता येणे, भागाकार करता येणे) प्राप्त केल्या आहेत की नाही, हे तपासणे म्हणजे क्षमताधिष्ठित मूल्यमापन होय. येथे गुणांपेक्षा विद्यार्थ्याला ते काम किती अचूकपणे येते, याला महत्त्व असते.
७. साधने आणि तंत्रे
मूल्यमापन करण्यासाठी शिक्षक विविध साधनांचा वापर करतात. ही साधने खालीलप्रमाणे आहेत:
१. निरीक्षण (Observation):
हे सर्वात महत्त्वाचे तंत्र आहे. विद्यार्थी वर्गात कसा वागतो, मित्रांशी कसा बोलतो, खेळताना त्याचे वर्तन कसे असते, यावर शिक्षक लक्ष ठेवतात. हे नैसर्गिक परिस्थितीत केले जाणारे मूल्यमापन आहे.
२. मुलाखत (Interview):
विद्यार्थ्याच्या मनातील विचार, त्याच्या आवडी आणि समस्या जाणून घेण्यासाठी शिक्षक त्याच्याशी प्रत्यक्ष संवाद साधतात. यातून विद्यार्थ्याच्या व्यक्तिमत्त्वाचे अनेक पैलू उघड होतात.
३. स्वाध्याय (Assignment):
विद्यार्थ्याला एखादा विषय देऊन त्यावर घरी किंवा वर्गात काम करण्यास सांगणे. यातून त्याची स्वतंत्र विचार करण्याची क्षमता आणि माहिती संकलित करण्याचे कौशल्य समजते.
४. चाचण्या (Tests):
नैदानिक चाचणी (Diagnostic Test): विद्यार्थ्याला नेमके कुठे समजत नाही, हे शोधण्यासाठी घेतली जाणारी चाचणी. यातून त्याच्या कच्च्या दुव्यांचे निदान केले जाते.
उपचारात्मक अध्यापन (Remedial Teaching): नैदानिक चाचणीनंतर ज्या अडचणी आढळतात, त्या दूर करण्यासाठी पुन्हा वेगळ्या पद्धतीने शिकवणे.
५. पदनिश्चयन श्रेणी (Rating Scale):
एखादा गुण विद्यार्थ्यामध्ये किती प्रमाणात आहे, हे मोजण्यासाठी याचा वापर होतो. उदा. 'विद्यार्थी वेळेवर येतो का?' यासाठी $1$ (कधीच नाही) ते $5$ (नेहमी) असे गुण दिले जातात.
६. पोर्टफोलिओ (Portfolio):
विद्यार्थ्याने वर्षभरात केलेले उत्कृष्ट काम (चित्रे, निबंध, प्रमाणपत्रे) एका फाईलमध्ये जमा करणे. ही फाईल म्हणजे विद्यार्थ्याच्या प्रगतीचा जिवंत पुरावा असतो.
८. मूल्यमापनातील सांख्यिकी (Statistics)
शिक्षणशास्त्रात मूल्यमापन करताना काही गणिती प्रक्रिया कराव्या लागतात.
१. मध्यमान (Mean): सर्व प्राप्तांकांची बेरीज करून त्याला एकूण संख्येने भागल्यास मध्यमान मिळते.
२. मध्यगा (Median): दिलेले गुण चढत्या किंवा उतरत्या क्रमाने मांडल्यावर बरोबर मधोमध येणारा अंक म्हणजे मध्यगा होय.
३. बहुलक (Mode): दिलेल्या माहितीमध्ये जो अंक सर्वात जास्त वेळा येतो, त्याला बहुलक म्हणतात.
९. निष्कर्ष
शैक्षणिक मूल्यमापन ही केवळ गुण देण्याची पद्धत नसून ती विद्यार्थ्याच्या सर्वांगीण विकासाचा मार्ग प्रशस्त करणारी प्रक्रिया आहे. शिक्षकांनी केवळ लेखी परीक्षेवर भर न देता, विविध तंत्रांचा वापर करून विद्यार्थ्यांमधील सुप्त गुणांचा शोध घेतला पाहिजे. तरच खऱ्या अर्थाने शिक्षण प्रक्रिया यशस्वी होईल.
शैक्षणिक मूल्यमापन
Mock Test: 20 Questions | 20 Minutes
