विशेष गरजा असणारी बालके

विशेष बालकांकडे बघण्याचा दृष्टिकोन

शिक्षण प्रक्रियेमध्ये प्रत्येक बालक हे अद्वितीय असते. वर्गातील सर्व मुले एकाच गतीने किंवा एकाच पद्धतीने शिकत नाहीत. काही बालकांची शिकण्याची क्षमता, शारीरिक ठेवण किंवा मानसिक विकास हा सर्वसाधारण मुलांपेक्षा वेगळा असतो. अशा बालकांना आपण 'विशेष गरजा असणारी बालके' असे म्हणतो. पूर्वी या मुलांकडे बघण्याचा समाजाचा दृष्टिकोन 'दयेचा' किंवा 'साहाय्याचा' होता. त्यांना समाजापासून वेगळे ठेवून विशेष शाळांमध्ये शिकवले जात असे. मात्र, आधुनिक शैक्षणिक मानसशास्त्राने हा दृष्टिकोन बदलला आहे. आता आपण 'समावेशित शिक्षण' म्हणजेच Inclusive Education या संकल्पनेवर भर देतो. याचा अर्थ असा की, कोणत्याही प्रकारचे अपंगत्व किंवा अडचण असली तरी त्या मुलाला मुख्य प्रवाहातील शाळेत, इतर मुलांसोबतच शिक्षण घेण्याचा पूर्ण अधिकार आहे. शिक्षकाने या मुलांकडे एक 'समस्या' म्हणून न बघता एक 'आव्हान' आणि 'संधी' म्हणून बघणे आवश्यक आहे.

व्याख्या: RPWD Act २०१६ नुसार संकल्पना

भारतामध्ये दिव्यांग व्यक्तींच्या हक्कांचे संरक्षण करण्यासाठी 'दिव्यांग व्यक्ती हक्क कायदा २०१६' (Rights of Persons with Disabilities Act 2016) संमत करण्यात आला. या कायद्याने १९९५ च्या जुन्या कायद्याची जागा घेतली आहे. या नवीन कायद्यानुसार दिव्यांगत्वाची व्याप्ती वाढवण्यात आली असून पूर्वीच्या ७ प्रकारांऐवजी आता २१ प्रकारच्या दिव्यांगत्वाचा समावेश करण्यात आला आहे.

या कायद्यानुसार, दिव्यांगत्व म्हणजे अशी स्थिती ज्यामध्ये एखादी व्यक्ती शारीरिक, मानसिक, बुद्धिविषयक किंवा संवेदी दोषामुळे समाजातील इतर व्यक्तींच्या बरोबरीने पूर्णपणे आणि प्रभावीपणे सहभागी होऊ शकत नाही. या कायद्याचा मुख्य उद्देश हा आहे की, प्रत्येक बालकाला त्याच्या क्षमतेनुसार सन्मानाने जगता आले पाहिजे आणि त्याला शिक्षणाच्या समान संधी मिळाल्या पाहिजेत. शिक्षकांसाठी हा कायदा समजून घेणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे कारण त्यानुसारच शाळेत सोयी-सुविधा उपलब्ध करून देणे बंधनकारक आहे.

विशेष बालकांचे प्रकार

विशेष गरजा असणाऱ्या बालकांचे वर्गीकरण त्यांच्यातील दोषांच्या किंवा वैशिष्ट्यांच्या आधारे केले जाते. परीक्षेच्या दृष्टीने खालील प्रकार अत्यंत महत्त्वाचे आहेत:

१. बौद्धिक दिव्यांग (Intellectual Disability)

बौद्धिक दिव्यांगत्व म्हणजे अशा मुलांचा मानसिक विकास हा त्यांच्या वयाच्या तुलनेत कमी झालेला असतो. त्यांच्या विचार करण्याच्या, तर्क लावण्याच्या आणि दैनंदिन कामे करण्याच्या क्षमतेवर मर्यादा येतात.

ओळख आणि लक्षणे: अशी मुले उशिरा बोलायला शिकतात. त्यांना साध्या सूचना समजण्यास वेळ लागतो. सामाजिक संकेत समजण्यात त्यांना अडचण येते. स्वतःची वैयक्तिक कामे (उदा. बटण लावणे, जेवणे) करण्यात त्यांना इतरांच्या मदतीची गरज भासू शकते.
बुद्ध्यांक (IQ) संकल्पना: मानसशास्त्रात बुद्ध्यांक काढण्यासाठी खालील सूत्राचा वापर केला जातो:
$IQ = \frac{MA}{CA} \times 100$
येथे $MA$ म्हणजे मानसिक वय आणि $CA$ म्हणजे कालानुक्रमिक वय (प्रत्यक्ष वय) होय. सर्वसाधारणपणे ज्या मुलांचा बुद्ध्यांक ७० पेक्षा कमी असतो, त्यांना बौद्धिक दृष्ट्या अक्षम मानले जाते.
अध्यापन पद्धती: अशा मुलांना शिकवताना 'मूर्त' (Concrete) वस्तूंचा वापर करावा. अमूर्त संकल्पना त्यांना लवकर समजत नाहीत. शिक्षकाने कामाचे लहान-लहान तुकडे करून (Task Analysis) त्यांना शिकवावे. त्यांना वारंवार सराव आणि प्रोत्साहनाची गरज असते.

२. शारीरिक अपंगत्व (Orthopedic Disability)

यालाच 'अस्थिव्यंग' असेही म्हणतात. ज्या मुलांच्या हाडांमध्ये, सांध्यांमध्ये किंवा स्नायूंमध्ये दोष असतो, ज्यामुळे त्यांच्या हालचालींवर मर्यादा येतात, त्यांना या गटात मोडले जाते.

कारणे: हे अपंगत्व जन्मजात असू शकते किंवा अपघात, पोलिओ, सेरेब्रल पाल्सी (मेंदूचा पक्षघात) यांमुळे होऊ शकते.
शैक्षणिक गरजा: अशा मुलांसाठी शाळेत 'अडथळामुक्त वातावरण' असणे गरजेचे आहे. उदा. रॅम्प (Ramp) असणे, व्हिलचेअरसाठी जागा असणे, बसण्याची योग्य व्यवस्था असणे.
शिक्षकाची भूमिका: शिक्षकाने अशा मुलांच्या मनात न्यूनगंड निर्माण होऊ देऊ नये. खेळाच्या तासाला त्यांच्या क्षमतेनुसार त्यांना सहभागी करून घ्यावे. त्यांना लिहायला त्रास होत असेल तर लेखनिक किंवा जादा वेळ यांसारख्या सवलती मिळवून द्याव्यात.

३. दृष्टीदोष (Visual Impairment) आणि श्रवणदोष (Hearing Impairment)

दृष्टीदोष: यामध्ये पूर्णतः अंध किंवा अल्पदृष्टी असणाऱ्या मुलांचा समावेश होतो.

अध्यापन: पूर्णतः अंध मुलांसाठी 'ब्रेल लिपी'चा (Braille) वापर केला जातो. अल्पदृष्टी असणाऱ्या मुलांसाठी मोठ्या अक्षरातील पुस्तके (Large Print) किंवा भिंगाचा वापर केला जातो. वर्गात शिकवताना शिक्षकाने शक्य तितके 'मौखिक' (Oral) वर्णन करावे जेणेकरून मुलाला ऐकून समजेल.

श्रवणदोष: ज्या मुलांना ऐकण्यास त्रास होतो किंवा जे पूर्णपणे ऐकू शकत नाहीत.

अध्यापन: अशा मुलांसाठी खुणांची भाषा (Sign Language) आणि ओठवाचन (Lip Reading) तंत्र महत्त्वाचे असते. वर्गात शिकवताना शिक्षकाचा चेहरा मुलाकडे असावा आणि प्रकाश पुरेसा असावा. श्रवणयंत्राचा (Hearing Aid) वापर करण्यास त्यांना प्रोत्साहित करावे.

४. अध्ययन अक्षमता (Learning Disability)

हा विभाग Maha TET परीक्षेसाठी सर्वात महत्त्वाचा आहे. अध्ययन अक्षमता म्हणजे मुलाची बुद्धिमत्ता सामान्य असूनही त्याला वाचणे, लिहिणे किंवा गणित करण्यात विशिष्ट अडचणी येतात.

डिस्लेक्सिया (Dyslexia): ही वाचनाशी संबंधित अडचण आहे. मुल अक्षरे उलट वाचते (उदा. 'b' ला 'd' वाचणे) किंवा शब्दांमधील क्रम चुकवते. वाचनाचा वेग खूप कमी असतो.
डिस्ग्राफिया (Dysgraphia): ही लेखनाशी संबंधित अडचण आहे. मुलाचे अक्षर अतिशय खराब असते, शब्दांमध्ये योग्य अंतर नसते आणि व्याकरण किंवा शुद्धलेखनाच्या खूप चुका होतात.
डिस्कॅल्क्युलिया (Dyscalculia): ही गणिताशी संबंधित अक्षमता आहे. मुलाला संख्या समजणे, पाढे पाठ करणे किंवा साध्या गणिती क्रिया ( $+, -, \times, \div$ ) करण्यात अडचण येते.
डिस्प्राक्सिया (Dyspraxia): हा शारीरिक हालचालींच्या समन्वयाचा अभाव आहे. यामध्ये मुलाला पेन पकडणे, चेंडू पकडणे किंवा शरीराचा तोल राखणे कठीण जाते.

५. प्रतिभावान (Gifted) बालके

विशेष गरजा म्हणजे केवळ उणिवा असणारी मुले नव्हेत, तर ज्यांची क्षमता सर्वसाधारण मुलांपेक्षा खूप जास्त आहे अशी प्रतिभावान मुलेही विशेष गटात येतात.

वैशिष्ट्ये: यांचा बुद्ध्यांक साधारणपणे १४० पेक्षा जास्त असतो. यांची आकलन शक्ती तीव्र असते, शब्दसंग्रह मोठा असतो आणि कोणत्याही विषयाचे सखोल ज्ञान घेण्याची त्यांची वृत्ती असते.
शैक्षणिक कार्यक्रम: अशा मुलांना वर्गातील सामान्य अभ्यासाचा कंटाळा येऊ शकतो. म्हणून त्यांच्यासाठी 'समृद्धीकरण कार्यक्रम' (Enrichment Programs) राबवावेत. त्यांना आव्हानात्मक प्रकल्प द्यावेत आणि त्यांच्या कुतूहलाला खतपाणी घालावे.

शिक्षकाची भूमिका: समावेशित शिक्षणाचे सार

विशेष गरजा असणाऱ्या बालकांच्या शिक्षणात शिक्षकाची भूमिका केवळ माहिती देणारा म्हणून नसून एक मार्गदर्शक आणि सुलभक म्हणून असते.

१. सहानुभूतीपूर्ण वर्तन (Empathy): शिक्षकाने या मुलांकडे 'बिचारी मुले' म्हणून न बघता 'सक्षम मुले' म्हणून बघावे. त्यांना दयेची नाही तर संधीची गरज असते. शिक्षकाचे सकारात्मक वर्तन मुलाचा आत्मविश्वास वाढवते.

२. विशेष अध्यापन साहित्य (Teaching Learning Material - TLM): प्रत्येक दिव्यांगत्वासाठी वेगळे शैक्षणिक साहित्य वापरावे. उदा. अंध मुलांसाठी उठावदार नकाशे, कर्णबधिर मुलांसाठी तक्ते आणि व्हिडिओ. बहुसंवेदी (Multisensory) पद्धतीचा वापर केल्यास शिक्षण अधिक परिणामकारक होते.

३. वैयक्तिक लक्ष (Individualized Attention): प्रत्येक विशेष मुलासाठी 'वैयक्तिक शैक्षणिक आराखडा' (Individualized Education Program - IEP) तयार करावा. यामध्ये मुलाच्या सध्याच्या क्षमता आणि त्याला गाठायची उद्दिष्टे यांचा समावेश असतो.

४. मूल्यमापनात लवचिकता: अशा मुलांची परीक्षा घेताना पारंपारिक पद्धतीऐवजी लवचिक पद्धती वापराव्यात. तोंडी परीक्षा, प्रात्यक्षिक किंवा चित्रांच्या माध्यमातून त्यांचे ज्ञान तपासावे.

५. सामाजिक समावेश: वर्गातील इतर सामान्य मुलांना विशेष मुलांच्या समस्यांची जाणीव करून द्यावी. त्यांच्यात मित्रत्वाची भावना निर्माण करावी जेणेकरून विशेष मुलाला एकटे पडल्यासारखे वाटणार नाही.

विशेष बालकांसाठीचे काही महत्त्वाचे कायदे आणि संज्ञा

परीक्षेमध्ये या संदर्भात थेट प्रश्न विचारले जातात:

सर्व शिक्षा अभियान (SSA): या अंतर्गत 'झिरो रिजेक्शन पॉलिसी' (Zero Rejection Policy) राबवली जाते, म्हणजेच कोणत्याही मुलाला शाळेत प्रवेश नाकारता येत नाही.
ADHD (Attention Deficit Hyperactivity Disorder): यामध्ये मूल एका जागी स्थिर बसू शकत नाही आणि त्याचे लक्ष वारंवार विचलित होते.
Autism (स्वमग्नता): हे सामाजिक संवाद आणि संप्रेषणाशी संबंधित दिव्यांगत्व आहे. अशी मुले स्वतःच्याच विश्वात रममाण असतात.

निष्कर्ष:

विशेष गरजा असणारी बालके ही समाजाचा अविभाज्य भाग आहेत. त्यांना योग्य वेळी ओळखणे (Early Identification) आणि त्यांना आवश्यक ते शैक्षणिक वातावरण उपलब्ध करून देणे ही प्रत्येक शिक्षकाची नैतिक आणि कायदेशीर जबाबदारी आहे. Maha TET परीक्षेसाठी या घटकाचा अभ्यास करताना केवळ व्याख्या पाठ न करता, त्या मुलांच्या समस्यांचे व्यावहारिक निराकरण कसे करता येईल, यावर लक्ष केंद्रित करणे गरजेचे आहे.