प्रस्तावना: विद्यार्थी हा ज्ञानाचा केवळ ग्राहक नसून निर्माता आहे
शिक्षण प्रक्रियेमध्ये गेल्या काही दशकांत झालेला सर्वात मोठा बदल म्हणजे 'ज्ञानरचनावाद' होय. पारंपारिक शिक्षण पद्धतीमध्ये शिक्षकाला ज्ञानाचा स्रोत मानले जात असे आणि विद्यार्थ्याला एक रिकामी पाटी किंवा रिकामी बरणी समजले जात असे, ज्यामध्ये शिक्षक माहिती ओतण्याचे काम करत. परंतु, मानसशास्त्रीय संशोधनानंतर हे सिद्ध झाले आहे की, शिक्षण म्हणजे केवळ माहितीची देवाणघेवाण नसून ती एक प्रक्रिया आहे.
ज्ञानरचनावाद हा असा दृष्टिकोन आहे जो मानतो की, प्रत्येक बालक हे जन्मतःच जिज्ञासू असते. मूल जेव्हा शाळेत येते, तेव्हा ते कोरी पाटी नसते, तर त्याच्याकडे त्याच्या परिसरातील अनुभवांचे एक गाठोडे असते. ज्ञानरचनावादाचा मुख्य गाभा हा आहे की, विद्यार्थी स्वतःच्या अनुभवातून आणि विचार प्रक्रियेतून स्वतःचे ज्ञान स्वतः रचत असतो. म्हणूनच याला 'ज्ञान-रचना-वाद' असे म्हणतात. येथे विद्यार्थी हा केवळ माहितीचा ग्राहक (Passive Consumer) नसून तो ज्ञानाचा सक्रिय निर्माता (Active Producer) आहे.
शाळेत शिकवताना जेव्हा शिक्षक एखादा प्रयोग करून दाखवतात आणि मुले तो प्रयोग स्वतः करून त्यातून निष्कर्ष काढतात, तेव्हा खऱ्या अर्थाने ज्ञानरचनावाद घडत असतो. यात महत्त्वाची बाब म्हणजे, मुलांनी काढलेला निष्कर्ष हा त्यांच्या आधीच्या ज्ञानावर आधारित असतो. शिक्षक येथे केवळ एक 'सुलभक' म्हणून काम करतात, जे मुलांच्या विचार प्रक्रियेला दिशा देतात.
व्याख्या: पियाजे, वायगोत्स्की आणि ब्रूनर यांच्या मते ज्ञानरचनावाद
ज्ञानरचनावादाला विविध मानसशास्त्रज्ञांनी आपापल्या दृष्टिकोनातून परिभाषित केले आहे. या व्याख्या समजून घेतल्यास आपल्याला या सिद्धांताची खोली लक्षात येईल.
1. जीन पियाजे (Jean Piaget): पियाजे यांच्या मते, ज्ञानरचनावाद ही एक संज्ञानात्मक प्रक्रिया आहे. त्यांच्या मते, मूल जसे जसे मोठे होते आणि वातावरणाशी आंतरक्रिया करते, तसे तसे त्याच्या बुद्धीमध्ये ज्ञानाच्या संरचनेत बदल होत जातात. पियाजे यांनी 'आत्मसातीकरण' आणि 'समायोजन' या दोन प्रक्रिया महत्त्वाच्या मानल्या आहेत. जेव्हा एखादी नवीन माहिती मुलाच्या जुन्या माहितीशी जुळते, तेव्हा ते आत्मसातीकरण असते आणि जेव्हा नवीन माहितीमुळे जुन्या माहितीमध्ये बदल करावा लागतो, तेव्हा ते समायोजन असते. यातूनच ज्ञानाची रचना होते.
2. लेव्ह वायगोत्स्की (Lev Vygotsky): वायगोत्स्की यांनी सामाजिक ज्ञानरचनावादावर भर दिला आहे. त्यांच्या मते, मूल एकटे शिकत नाही, तर ते समाजातील इतर व्यक्तींशी (शिक्षक, पालक, मित्र) संवाद साधून ज्ञान मिळवते. ज्ञानाची निर्मिती ही सामाजिक आंतरक्रियेतून होते. वायगोत्स्की यांनी 'ZPD' (Zone of Proximal Development) ही संकल्पना मांडली, ज्याचा अर्थ असा की, मुलाची स्वतःची शिकण्याची क्षमता आणि त्याला मिळालेली मदत यामधील अंतर म्हणजे शिक्षणाची खरी संधी होय.
3. जेरोम ब्रूनर (Jerome Bruner): ब्रूनर यांच्या मते, शिक्षण ही एक सक्रिय प्रक्रिया आहे. विद्यार्थी त्याच्याकडे असलेल्या चालू ज्ञानाच्या आधारे नवीन विचार किंवा संकल्पना तयार करतो. ब्रूनर यांनी 'सर्कुलर करिकुलम' किंवा सर्पिल अभ्यासक्रमाची संकल्पना मांडली, ज्यामध्ये एकाच विषयाची व्याप्ती वाढवत नेऊन ज्ञानाची रचना केली जाते. त्यांनी 'डिस्कव्हरी लर्निंग' (शोध अध्ययन) वर अधिक भर दिला आहे.
प्रमुख तत्वज्ञ आणि त्यांचे कार्य: जीन पियाजे आणि लेव्ह वायगोत्स्की
ज्ञानरचनावादाच्या अभ्यासात दोन मुख्य प्रवाह आहेत आणि हे दोन प्रवाह पियाजे आणि वायगोत्स्की यांच्या कार्यावर आधारित आहेत.
1. जीन पियाजे (Cognitive Constructivism):
पियाजे यांनी वैयक्तिक ज्ञानरचनावादावर भर दिला. त्यांच्या मते, प्रत्येक व्यक्तीचे ज्ञान हे त्याच्या स्वतःच्या अनुभवांचे फलित असते.
कार्य: त्यांनी बालकांच्या बुद्धीच्या विकासाच्या 4 अवस्था सांगितल्या.
दृष्टिकोन: मुलाला जर एखादी समस्या दिली, तर ते मूल स्वतःच्या बुद्धीने ती कशी सोडवते, यावर पियाजे यांचा भर होता. त्यांनी मानले की, मुलाची जैविक परिपक्वता जशी वाढते, तशी त्याची ज्ञानरचना करण्याची क्षमता वाढत जाते.
2. लेव्ह वायगोत्स्की (Social Constructivism):
वायगोत्स्की यांनी मांडले की, संस्कृती आणि समाज हे मुलाच्या ज्ञान निर्मितीत महत्त्वाची भूमिका बजावतात.
कार्य: त्यांनी 'Scaffolding' (मदत किंवा आधार) ही संकल्पना प्रसिद्ध केली. जेव्हा शिक्षक एखाद्या अवघड कामात मुलाला थोडी मदत करतात, ज्यामुळे मूल ते काम पूर्ण करू शकते, तेव्हा त्याला स्कॅफोल्डिंग म्हणतात.
दृष्टिकोन: भाषा हे ज्ञानाचे मुख्य साधन आहे असे त्यांचे मत होते. समाज आणि प्रौढ व्यक्तींशी होणारा संवाद मुलाच्या उच्च मानसिक प्रक्रिया विकसित करतो.
मुख्य तत्वे: सक्रिय सहभाग, पूर्वज्ञानाचा आधार, सामाजिक आंतरक्रिया
ज्ञानरचनावाद यशस्वी होण्यासाठी काही मूलभूत तत्वांचे पालन करावे लागते:
1. सक्रिय सहभाग (Active Engagement):
शिकणे ही बसून राहण्याची प्रक्रिया नाही. जोपर्यंत विद्यार्थी स्वतः हाताने काही करत नाही, डोकं चालवत नाही किंवा प्रश्न विचारत नाही, तोपर्यंत ज्ञानरचना होत नाही. वर्गात शिक्षकांनी प्रश्न विचारल्यावर विद्यार्थ्यांनी त्यावर चर्चा करणे, हा सक्रिय सहभाग आहे. केवळ शिक्षकांचे ऐकणे म्हणजे शिक्षण नाही.
2. पूर्वज्ञानाचा आधार (Building on Prior Knowledge):
कोणतीही नवीन गोष्ट शिकताना आपला मेंदू आधीच्या माहितीचा संदर्भ घेतो. जर आपल्याला 'गुणाकार' शिकायचा असेल, तर आपल्याला 'बेरीज' माहिती असणे आवश्यक आहे. ज्ञानरचनावादात शिक्षक नेहमी मुलांकडे आधी काय माहिती आहे, हे तपासून नवीन संकल्पना मांडतात. पूर्वज्ञान हा नवीन ज्ञानाचा पाया असतो.
3. सामाजिक आंतरक्रिया (Social Interaction):
मुले जेव्हा गटात काम करतात, तेव्हा ते एकमेकांचे विचार ऐकतात. एखाद्याला न समजलेली गोष्ट दुसरा समजावून सांगतो. यातून विचारांची देवाणघेवाण होऊन ज्ञानाची स्पष्टता वाढते. चर्चा, वादविवाद आणि गटकार्य हे ज्ञानरचनावादाचे अविभाज्य घटक आहेत.
4. अर्थपूर्ण अध्ययन (Meaningful Learning):
मुलांना जे शिकवले जात आहे, त्याचा त्यांच्या जीवनाशी काय संबंध आहे, हे त्यांना समजणे महत्त्वाचे आहे. जेव्हा शिक्षणाचे उपयोजन दैनंदिन जीवनात होते, तेव्हाच ते ज्ञान दीर्घकाळ टिकते. घोकंपट्टीपेक्षा 'समज' (Understanding) महत्त्वाची असते.
अध्यापन पद्धती: 5-E मॉडेल (Engage, Explore, Explain, Elaborate, Evaluate)
ज्ञानरचनावादी वर्गात शिकवण्याची सर्वात लोकप्रिय आणि प्रभावी पद्धत म्हणजे '5-E मॉडेल' होय. हे मॉडेल शिक्षकाला टप्प्याटप्प्याने कसे शिकवावे, याचे मार्गदर्शन करते.
1. Engage (व्यस्त करणे/जोडणे):
हा पहिला टप्पा आहे. शिक्षकाने पाठाची सुरुवात थेट न करता मुलांचे लक्ष वेधून घेणारे काहीतरी करावे. उदा. एखादी छोटी गोष्ट, कोडं किंवा एखादी कृती. यामुळे मुलांचे पूर्वज्ञान जागृत होते आणि त्यांच्या मनात विषयाबद्दल कुतूहल निर्माण होते.
2. Explore (शोध घेणे):
या टप्प्यावर शिक्षक माहिती देत नाहीत, तर मुलांना साहित्य देतात आणि त्यांना स्वतः शोध घेण्यास सांगतात. उदा. विज्ञानाच्या तासाला चुंबकीय वस्तू आणि अचुंबकीय वस्तू वेगळ्या करायला लावणे. मुले स्वतः प्रयोग करतात, निरीक्षणे नोंदवतात आणि त्यांना आलेले अनुभव शेअर करतात.
3. Explain (स्पष्टीकरण देणे):
मुलांनी जे काही शोधले आहे, त्यावर या टप्प्यात चर्चा होते. मुले त्यांचे अनुभव सांगतात आणि शिक्षक त्या अनुभवांना शास्त्रीय शब्द किंवा संकल्पनांची जोड देतात. येथे शिक्षक माहिती स्पष्ट करतात पण ती मुलांच्या अनुभवांवर आधारित असते.
4. Elaborate (विस्तार करणे):
शिकलेली संकल्पना नवीन परिस्थितीत कशी वापरता येईल, हे मुले या टप्प्यात पाहतात. उदा. चुंबकाचे गुणधर्म समजल्यावर, कचऱ्यातून लोखंडी खिळे काढण्यासाठी त्याचा वापर कसा करता येईल, हे शोधणे म्हणजे विस्तार करणे होय. यामुळे ज्ञानाचे उपयोजन होते.
5. Evaluate (मूल्यमापन करणे):
हा शेवटचा टप्पा आहे. यामध्ये शिक्षक आणि विद्यार्थी दोघेही तपासतात की उद्दिष्टे साध्य झाली आहेत का. येथे केवळ परीक्षा न घेता, मुलांनी केलेले प्रकल्प, दिलेली उत्तरे किंवा त्यांच्या कृतीतून मूल्यमापन केले जाते.
शिक्षणातील टप्पे आणि गृहीतके: आव्हानात्मक वातावरण आणि स्व-अध्ययन
ज्ञानरचनावादी शिक्षण यशस्वी होण्यासाठी काही गोष्टी गृहीत धरल्या जातात:
आव्हानात्मक वातावरण: वर्गातील वातावरण असे असावे की जिथे मुलांना प्रश्न विचारण्याची भीती वाटणार नाही. चुका करणे हा शिक्षणाचा एक भाग मानला जावा. शिक्षकाने मुलांना आव्हानात्मक समस्या द्याव्यात, ज्यामुळे त्यांची विचारशक्ती चालना पावेल.
स्व-अध्ययन (Self-Study): मुलाने स्वतःची प्रगती स्वतः तपासली पाहिजे. त्याला 'मी काय शिकलो?' आणि 'मला काय समजले नाही?' हे सांगता आले पाहिजे.
शिक्षकाची भूमिका: शिक्षक हा माहितीचा धबधबा नसून तो एक 'वाटाड्या' किंवा 'सुलभक' (Facilitator) असावा. त्याने केवळ मार्ग दाखवावा, चालायचे काम मुलांचे आहे.
लोकशाही वातावरण: वर्गात प्रत्येक मुलाच्या मताला किंमत असावी. केवळ हुशार मुलांनीच बोलले पाहिजे असे नाही, तर सर्वांचा सहभाग असावा.
ज्ञानरचनावादाचे प्रकार
ज्ञानरचनावाद हा केवळ एकाच प्रकारचा नाही, तर त्याचे विविध पैलू आहेत:
1. संज्ञानात्मक ज्ञानरचनावाद (Cognitive Constructivism):
हा पियाजे यांच्या विचारांवर आधारित आहे. यात व्यक्ती स्वतःच्या बुद्धीचा वापर करून माहितीवर प्रक्रिया कशी करतो आणि स्वतःचे ज्ञान कसे निर्माण करतो, यावर भर दिला जातो. हा अंतर्गत प्रक्रियेवर आधारित आहे.
2. मूलगामी ज्ञानरचनावाद (Radical Constructivism):
अर्न्स्ट व्हॉन ग्लेसरफेल्ड यांनी हा विचार मांडला. त्यांच्या मते, ज्ञान हे जगाचे अचूक प्रतिबिंब नसते, तर ते आपल्या अनुभवांचे संघटन असते. सत्य हे प्रत्येकासाठी वेगळे असू शकते, कारण प्रत्येकाचे अनुभव वेगळे असतात.
3. सामाजिक ज्ञानरचनावाद (Social Constructivism):
हा वायगोत्स्की यांच्या विचारांवर आधारित आहे. यात असा विश्वास आहे की, ज्ञान हे समाजाच्या आणि संस्कृतीच्या संवादातून निर्माण होते. भाषा हे या प्रकारच्या ज्ञानरचनावादाचे मुख्य साधन आहे.
4. सांस्कृतिक ज्ञानरचनावाद (Cultural Constructivism):
शिक्षण ज्या सांस्कृतिक पार्श्वभूमीवर घडत आहे, त्याचा प्रभाव ज्ञानरचनावादावर पडतो. विविध संस्कृतींमधील मुले एकाच गोष्टीचा अर्थ वेगवेगळ्या पद्धतीने लावू शकतात.
5. समीक्षात्मक ज्ञानरचनावाद (Critical Constructivism):
हा प्रकार शिक्षणातील सामाजिक न्याय आणि सुधारणांवर भर देतो. विद्यार्थ्यांनी केवळ ज्ञान रचू नये, तर प्रचलित ज्ञानावर प्रश्नचिन्ह उपस्थित करून त्यातील त्रुटी शोधल्या पाहिजेत.
6. सहकारी ज्ञानरचनावाद (Cooperative/Collaborative Constructivism):
जेव्हा मुले गटात एकत्र येऊन एखादे ध्येय साध्य करतात, तेव्हा त्याला सहकारी ज्ञानरचनावाद म्हणतात. यात 'एकमेका सहाय्य करू अवघे धरू सुपंथ' हा विचार असतो.
निष्कर्ष
Maha TET परीक्षेच्या दृष्टीने 'ज्ञानरचनावाद' हा अत्यंत महत्त्वाचा घटक आहे. शिक्षकाने हे लक्षात ठेवले पाहिजे की, प्रत्येक बालक हे ज्ञानाचा उगम आहे. आपण फक्त त्यांना योग्य दिशा आणि संधी दिली पाहिजे. वर्गात 'फळ्यावरचे उतरवून घेणे' ही पद्धत बंद करून 'अनुभवातून शिकणे' याला प्राधान्य दिले की ज्ञानरचनावाद खऱ्या अर्थाने यशस्वी होतो.
ज्ञानरचनावाद
Mock Test: 20 Questions | 20 Minutes
