विकासाच्या अवस्था: शैशवावस्था व बाल्यावस्था

मानवी विकास ही एक अखंड चालणारी प्रक्रिया आहे. मानसशास्त्रज्ञांनी अभ्यासाच्या सुलभतेसाठी मानवी जीवनाचे विविध टप्प्यांत किंवा अवस्थांत वर्गीकरण केले आहे. प्रत्येक अवस्थेची स्वतःची वैशिष्ट्ये, गरजा आणि आव्हाने असतात. महा टीईटी परीक्षेच्या दृष्टीने या अवस्थांचा सखोल अभ्यास करणे अत्यंत आवश्यक आहे.

अवस्थांचे वर्गीकरण

मानवी विकासाच्या अवस्थांचे मुख्यत्वे दोन भागांत वर्गीकरण केले जाते: जन्मपूर्व अवस्था आणि जन्मपश्चात अवस्था.

१. जन्मपूर्व अवस्था (Prenatal Period):

गर्भधारणेपासून ते जन्मापर्यंतचा काळ म्हणजे जन्मपूर्व अवस्था होय. हा काळ साधारणपणे $२८०$ दिवसांचा किंवा $९$ महिने $१०$ दिवसांचा असतो.

२. जन्मपश्चात अवस्था (Postnatal Period):

बालकाच्या जन्मानंतर सुरू होणाऱ्या अवस्थांचे वर्गीकरण खालीलप्रमाणे केले जाते:

अर्भकवस्था: जन्मापासून ते $४$ आठवड्यांपर्यंत (किंवा १ महिन्यापर्यंत).
शैशवावस्था: $१$ महिन्यापासून ते $२$ वर्षांपर्यंत.
बाल्यावस्था: $२$ ते $१२$ वर्षांपर्यंत. याचे दोन उपप्रकार पडतात:
- पूर्व बाल्यावस्था: $२$ ते $६$ वर्षे.
- उत्तर बाल्यावस्था: $६$ ते $१२$ वर्षे.
किशोरीवस्था / कुमारवस्था: $१२$ ते $१८$ वर्षे.
प्रौढावस्था: $१८$ वर्षांनंतर.

जन्मपूर्व अवस्था (Prenatal Stage)

गर्भधारणेपासून जन्मापर्यंतचा हा विकास अतिशय वेगाने होतो. या अवस्थेचे तीन मुख्य टप्पे मानले जातात:

१. गर्भपूर्व अवस्था (Germinal Stage):

कालावधी: गर्भधारणेपासून ते $२$ आठवड्यांपर्यंत.
वैशिष्ट्ये: या काळात फलित अंड्याचे पेशीविभाजन होते आणि ते गर्भाशयाच्या भिंतीला चिकटते. याला 'झायगोट' असे म्हणतात.

२. भ्रूण अवस्था (Embryonic Stage):

कालावधी: $२$ आठवड्यांपासून ते $८$ आठवड्यांपर्यंत (२ महिने).
वैशिष्ट्ये: या काळात शरीराच्या मुख्य अवयवांची पायाभरणी होते. हृदय, मेंदू आणि मज्जासंस्था विकसित होऊ लागते. हा काळ अत्यंत संवेदनशील असतो.

३. गर्भावस्थ (Fetal Stage):

कालावधी: $८$ आठवड्यांपासून ते जन्मापर्यंत.
वैशिष्ट्ये: या काळात अवयवांची वाढ पूर्ण होते. बाळ हालचाल करू लागते. सहाव्या महिन्यापर्यंत बाळ बाह्य आवाजांना प्रतिसाद देऊ शकते.

जन्मापूर्व अवस्थेवर परिणाम करणारे घटक:

अनुवंशिकता: आई-वडिलांकडून मिळणारे गुणसूत्र विकासाची दिशा ठरवतात.
माताचा आहार: गर्भाच्या पोषणासाठी आईला लोह, कॅल्शिअम आणि जीवनसत्त्वांची गरज असते.
माताचे आरोग्य: आईला होणारे आजार (उदा. रुबेला) गर्भावर विपरीत परिणाम करू शकतात.
व्यसने: मद्यपान किंवा धूम्रपानामुळे बाळाच्या वजनावर आणि मेंदूच्या विकासावर परिणाम होतो.
माताची मानसिक स्थिती: अतिताण किंवा भीतीचा गर्भाच्या वाढीवर परिणाम होतो.

अर्भकवस्था (Neonate Stage)

कालावधी: जन्मापासून ते $१$ महिन्यापर्यंत.

अवस्थेची महत्वाची वैशिष्ट्ये:

ही अवस्था प्रामुख्याने बाह्य वातावरणाशी जुळवून घेण्याची अवस्था आहे.
तापमान नियंत्रण, श्वसन आणि पोषण या क्रियांसाठी बाळ स्वतंत्र प्रयत्न करू लागते.
बाळाचे बहुतेक कार्य प्रतिक्षिप्त क्रियांवर अवलंबून असते.

शारीरिक विकास:

जन्मावेळी बाळाचे वजन साधारणपणे $२.५$ ते $३.५$ किलो असते.
बाळाची लांबी साधारणपणे $१८$ ते $२०$ इंच असते.
स्नायू अनियंत्रित असतात, मान धरता येत नाही.

बौद्धिक विकास:

या काळात बौद्धिक विकास अत्यंत प्राथमिक स्वरूपाचा असतो.
बाळ केवळ स्पर्श, चव आणि आवाजाला प्रतिसाद देते.
प्रकाश किंवा मोठा आवाज आल्यास डोळ्यांची उघडझाप करणे.

सामाजिक व भावनिक विकास:

या अवस्थेत सामाजिक विकास नसतो.
बाळ केवळ रडून आपली अस्वस्थता (भूक, ओलेपणा) व्यक्त करते.
आईच्या स्पर्शाने बाळाला सुरक्षित वाटते.

भाषिक विकास:

रडणे हेच भाषेचे एकमेव साधन असते.
वेगवेगळ्या प्रकारच्या रडण्यातून बाळ आपल्या गरजा व्यक्त करण्याचा प्रयत्न करते.

शैशवावस्था (Infancy)

कालावधी: $१$ महिन्यापासून ते $२$ वर्षांपर्यंत.

अवस्थेची महत्वाची वैशिष्ट्ये:

विकासाचा वेग अत्यंत प्रचंड असतो.
बाळ परावलंबी असते पण हळूहळू स्वावलंबी होण्याचा प्रयत्न करते.
अनुकरण करण्याची प्रवृत्ती सुरू होते.

शारीरिक विकास:

वजन आणि उंचीत झपाट्याने वाढ होते. पहिल्या वर्षात वजन तिप्पट होते.
दांत येण्याची प्रक्रिया सुरू होते ( $६$ ते $८$ महिन्यांत पहिले दात येतात).
कारक विकास (Motor Development): बाळ उपडे पडणे, सरपटणे, बसणे आणि वर्षाच्या शेवटी आधार घेऊन उभे राहणे शिकते.
दोन वर्षांपर्यंत बाळ पळायला आणि जिने चढायला शिकते.

बौद्धिक विकास:

पियाजे यांच्या मते ही संवेदनकारक अवस्था (Sensorimotor Stage) आहे.
बाळ वस्तूच्या अस्तित्वाची जाणीव (Object Permanence) विकसित करते. म्हणजेच एखादी वस्तू डोळ्यासमोर नसली तरी ती अस्तित्वात आहे हे बाळाला समजते.
पंचेंद्रियांच्या माध्यमातून बाळ जगाचा अनुभव घेते.

सामाजिक विकास:

बाळ ओळखीच्या व्यक्तींना पाहून हसते (Social Smile).
अनोळखी व्यक्तींची भीती वाटू लागते (Stranger Anxiety).
आई किंवा काळजी घेणाऱ्या व्यक्तीशी घट्ट नाते (Attachment) निर्माण होते.

भावनिक विकास:

आनंद, भीती, राग आणि प्रेम या मूलभूत भावना स्पष्ट होऊ लागतात.
दीड ते दोन वर्षांच्या काळात बाळ स्वतःच्या आवडीनिवडी स्पष्टपणे दाखवू लागते.

भाषिक विकास:

सुरुवातीला 'कूई-कूई' (Cooing) आणि नंतर 'बडबड' (Babbling) सुरू होते.
एक वर्षाच्या सुमारास बाळ पहिला अर्थपूर्ण शब्द बोलते.
दोन वर्षांपर्यंत बाळाचा शब्दसंग्रह $२००$ ते $३००$ शब्दांपर्यंत पोहोचतो.

नैतिक विकास:

या अवस्थेत नैतिकतेचा अभाव असतो. बाळ केवळ स्वतःच्या सुखाचा विचार करते.
चांगले किंवा वाईट याची जाणीव शिक्षेवरून किंवा बक्षीसावरून होते.

पूर्व बाल्यावस्था (Early Childhood)

कालावधी: $२$ ते $६$ वर्षे.

अवस्थेची महत्वाची वैशिष्ट्ये:

याला 'शाळापूर्व अवस्था' (Pre-school Age) म्हणतात.
ही अवस्था 'प्रश्नांची अवस्था' म्हणून ओळखली जाते; मुले सतत 'का' आणि 'कसे' विचारतात.
खेळण्यांशी खेळण्याचे वय (Toy Age).

शारीरिक विकास:

वाढीचा वेग शैशवावस्थेच्या तुलनेत थोडा मंदावतो.
मुले अधिक चपळ होतात. उड्या मारणे, चेंडू फेकणे, सायकल चालवणे या क्रिया करतात.
सूक्ष्म कारक कौशल्ये (Fine Motor Skills) विकसित होतात, उदा. पेन्सिल पकडणे, बटण लावणे.

बौद्धिक विकास:

पियाजे यांच्या मते ही 'क्रियापूर्व अवस्था' (Pre-operational Stage) आहे.
अहंकेन्द्री वृत्ती (Egocentrism): मुलाला वाटते की जग त्याच्याच दृष्टिकोनातून विचार करते.
जीववाद (Animism): निर्जीव वस्तूंना (बाहुली, दगड) सजीव मानणे.
प्रतीकात्मक विचार: बाळ लाकडाच्या तुकड्याला 'गाडी' समजून खेळते.

सामाजिक विकास:

मुले दुसऱ्या मुलांसोबत खेळायला लागतात, पण त्यांच्यात सहकार्य कमी आणि स्पर्धा जास्त असते.
याला 'समांतर खेळ' (Parallel Play) असेही म्हणतात.
मुले सामाजिक नियम शिकू लागतात.

भावनिक विकास:

भावना तीव्र असतात पण क्षणभंगुर असतात.
भीती (अंधार, प्राणी) वाढते.
मत्सर किंवा हेवा वाटण्याची प्रवृत्ती निर्माण होते (विशेषतः नवीन भावंडाच्या जन्मानंतर).

भाषिक विकास:

शब्दसंग्रहात प्रचंड वाढ होते ( $६$ वर्षांपर्यंत साधारण $२५००$ शब्द).
मुले व्याकरणदृष्ट्या योग्य वाक्ये बोलू लागतात.
स्वतःशीच बोलण्याची सवय (Private Speech) असते, जी त्यांच्या विचारांना दिशा देते.

नैतिक विकास:

कोहलबर्गच्या मते ही 'पूर्व-परंपरागत' पातळी आहे.
शिक्षेच्या भीतीने मुले आज्ञा पाळतात.
ज्या गोष्टीतून स्वतःचा फायदा होतो, ती गोष्ट 'चांगली' असे त्यांना वाटते.

उत्तर बाल्यावस्था (Late Childhood)

कालावधी: $६$ ते $१२$ वर्षे.

अवस्थेची महत्वाची वैशिष्ट्ये:

याला 'शालेय अवस्था' (School Age) म्हणतात.
टोळी अवस्था (Gang Age): मुले मित्र-मैत्रिणींच्या गटात राहणे पसंत करतात.
सुप्त अवस्था (Latency Period): फ्रॉइडच्या मते या काळात लैंगिक ऊर्जेचे रूपांतर सामाजिक आणि बौद्धिक कार्यात होते.

शारीरिक विकास:

वाढ स्थिर गतीने होते.
हाडे मजबूत होतात. दुधाचे दात पडून कायमस्वरूपी दात येतात.
मुलांमध्ये शारीरिक ताकद आणि कौशल्ये (धावणे, पोहणे) वाढतात.

बौद्धिक विकास:

पियाजे यांच्या मते ही 'मूर्त क्रियात्मक अवस्था' (Concrete Operational Stage) आहे.
तार्किक विचार (Logical Thinking) सुरू होतो, पण तो केवळ प्रत्यक्ष (मूर्त) वस्तूंशी संबंधित असतो.
वर्गीकरण (Classification) आणि क्रमवारी लावणे ही कौशल्ये विकसित होतात.
विकेंद्रीकरण (Decentration): बाळ एकाच वेळी वस्तूच्या अनेक वैशिष्ट्यांचा विचार करू शकते.

सामाजिक विकास:

कुटुंबापेक्षा मित्र-मैत्रिणींचे महत्त्व वाढते.
टोळीचे नियम पाळणे, नेतृत्व करणे आणि संघभावना विकसित होते.
लिंगभेद स्पष्ट होतो; मुले मुलांसोबत आणि मुली मुलींसोबत खेळणे पसंत करतात.

भावनिक विकास:

भावनिक स्थैर्य येते. मुले आपल्या भावनांवर नियंत्रण मिळवायला शिकतात.
आत्मसन्मानाची (Self-esteem) भावना निर्माण होते. शाळेतील यश-अपयशाचा मनावर परिणाम होतो.

भाषिक विकास:

शब्दसंग्रह अमर्याद होतो.
मुले वाक्प्रचार, म्हणी आणि जोक समजू लागतात.
वाचन आणि लेखनात प्रगती होते.

नैतिक विकास:

कोहलबर्गच्या मते ही 'परंपरागत' पातळीची सुरुवात आहे.
'चांगला मुलगा/चांगली मुलगी' (Good Boy/Nice Girl) अशी प्रतिमा जपण्याचा प्रयत्न मुले करतात.
समाजाचे नियम पाळणे हे स्वतःचे कर्तव्य समजतात.

शिक्षकांसाठी शैक्षणिक महत्त्व

शैशवावस्था: शिक्षकांनी आणि पालकांनी बाळाला सुरक्षित आणि उत्तेजक वातावरण दिले पाहिजे.
पूर्व बाल्यावस्था: या काळात मुलांच्या कुतूहलाला प्रोत्साहन द्यावे. खेळाच्या माध्यमातून शिक्षण (Play-way Method) वापरावे.
उत्तर बाल्यावस्था: मुलांच्या सामाजिक आणि तार्किक विकासासाठी गटकार्य (Group Work) आणि प्रकल्प पद्धतीचा वापर करावा. मुलांच्या आत्मविश्वासाला तडा जाणार नाही याची काळजी घ्यावी.